NIELS POSTHUMUS

Alle problemen begonnen met Van Riebeeck

Wat Nederlanders niet weten over hun rol in Zuid-Afrika

Uitgeverij Podium
Amsterdam

© 2021 Niels Posthumus

Foto omslag Christopher Mbanjwa/Bram Lammers

Verzorging e-book Coco Bookmedia

Foto auteur Bram Lammers

Ontwerp kaarten Yde Bouma

ISBN e-book 978 94 6381 115 6

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, juli 2021

www.uitgeverijpodium.nl

Voor Bram,
voor acht jaar samenwerking en vriendschap

Kennis van het verleden zadelt ons niet op met schuldgevoel en zelfkwelling. Het maakt ons verantwoordelijk voor het heden, dat is iets anders.

Géraldine Schwarz

INLEIDING

De houten deur van het appartement aan de Kloofstraat, dat ik in Kaapstad heb gehuurd, wil niet meer dicht. Klusjesman Leeroy is door de eigenaar van het pand langs gestuurd om het euvel te verhelpen en schudt me bij aankomst vriendelijk de hand. ‘Door de kou en de hoge luchtvochtigheid is hij een beetje kromgetrokken,’ analyseert hij in een oogopslag. Het is winter en het heeft geregend. ‘Kwestie van even bijschuren.’

Leeroy neemt me nieuwsgierig op. ‘Ben jij Zuid-Afrikaan?’ Ik schud mijn hoofd en vertel dat ik al jaren in Johannesburg woon, maar dat ik van origine uit Nederland kom. Leeroys donkere ogen glimmen. ‘Maar… dan zijn wij halfbroers!’ Zijn wijsvinger begint driftig tussen ons heen en weer te bewegen. ‘Van Riebeeck, man. De stichter van Kaapstad. Jan van Riebeeck!’

Zijn geestdrift verbaast me. Niet alleen omdat ik uitgerekend voor onderzoek naar Van Riebeeck in Kaapstad ben, maar ook omdat Leeroys wijsvinger een paar tinten donkerder is dan die van mij. Hij is wat Zuid-Afrikanen een ‘kleurling’ noemen: iemand die inderdaad deels afstamt van Van Riebeecks witte kolonisten, maar die tegelijkertijd een nazaat is van de donkere slaven die de Nederlanders met geweld vanuit andere delen van Afrika en Azië naar de Kaap verscheepten. Van witte Zuid-Afrikanen ken ik dit soort enthousiasme over de historische banden tussen Zuid-Afrika en Nederland wel, zij bedelven me bij ontmoetingen dikwijls meteen onder een uitgebreide samenvatting van hun in Nederland ontspringende stamboom, maar in het geval van een Zuid-Afrikaan met een donkere huidskleur heb ik zoiets nog niet eerder meegemaakt.

Ik weet niet goed hoe ik moet reageren. Ik heb me met de tijd aangeleerd in gesprekken met donkere Zuid-Afrikanen juist zo veel mogelijk afstand te scheppen tussen Van Riebeeck en mijzelf. Ik ben er lang zelfs prat op gegaan dat ik praktisch niets over de Hollandse commandeur wist. Onwetendheid leek me de beste verdediging tegen eventuele verwijten over de koloniale wandaden van mijn voorouders in Zuid-Afrika.

Maar van zo’n afstand wil Leeroy niets weten. Hij kijkt me bezorgd aan. ‘Je weet toch wel dat Van Riebeeck een Nederlander was?’ Ik glimlach bevestigend en vertel dat ik van plan ben een boek te schrijven over de Nederlandse koloniale invloed op Zuid-Afrika. De komende dagen hoop ik al wandelend door Kaapstad, als begin, het een en ander te leren over mijn historische landgenoot en over de tijd waarin hij arriveerde.

Leeroys enthousiasme keert onmiddellijk terug. Hij wil me in dat geval geen seconde langer ophouden. Hij heeft zijn schuurmachine gepakt en houdt die bij de deur in de aanslag. Maar voordat hij het apparaat aanzet, zegt hij nog snel, bij wijze van tip: ‘Ik zou je wandeling dan starten bij zijn standbeeld.’

Een uur later sta ik inderdaad voor de bronzen sculptuur van Jan van Riebeeck. Hier, op de Heerengracht in het centrum van Kaapstad, heet hij nog voluit Johan. Die naam staat aan de voorkant in zijn sokkel gegraveerd. Het jaar 1652, waarin de commandeur aanmeerde in de Tafelbaai met zijn schepen Drommedaris, Reijger en Goede Hoope, siert de achterzijde van het 4 meter hoge blok Kaaps graniet.

Van Riebeeck leunt met zijn rechterhand op een wandelstok en helt licht naar achteren. Hij staart naar de platte top van de Tafelberg in de verte. Zijn rug is naar de kust gedraaid. Zijn gezicht oogt streng. Zijn blik negeert wat hautain de verwaar- loosde fontein in het midden van de verkeersrotonde onder hem.

Ik blijf een tijdje voor het beeld staan, hoofd in mijn nek, en neem hem in mij op. De Nederlandse zeeman oogt trots en tevreden: een man op zijn plek. Al weet ik dat dit beeldbouwkundige geschiedvervalsing is. Van Riebeeck had het helemaal niet naar zijn zin op de zuidwestpunt van het Afrikaanse continent. Als het aan hem had gelegen, was hij er nooit tien lange jaren gebleven. Al in 1653, in zijn allereerste rapportage aan zijn werkgever, de Nederlandse Verenigd Oost-Indische Compagnie, vroeg hij of de Heren XVII, het bestuur van de VOC, hem misschien zou willen overplaatsen naar Nederlands-Indië. Daar zouden zijn kwaliteiten beter tot hun recht komen, voorspelde hij, dan tussen de ‘saaie, domme, luie en stinkende mensen’ in de Kaap.¹

Die formulering, neerbuigend en bijna agressief, moet Van Riebeecks biografe Anna Böeseken halverwege de jaren zeventig van de vorige eeuw hebben verrast. De mythe van Van Riebeeck als vredelievende burgervader had tijdens de eerste decennia van de in 1948 ingevoerde apartheid diep wortel geschoten in Zuid-Afrika. Dat racistische witte minderheidsregime portretteerde hem als een Europese held die voortdurend te maken had met treiterijen van de inheemse Khoikhoi-bevolking, maar die desalniettemin het hoofd koel hield. Dankzij dit engelengeduld zou Van Riebeeck, ondanks alle tegenwerking, de broodnodige beschaving naar het achterlijke zuiden van Afrika hebben gebracht. Veel Afrikaners – het van de Nederlandse kolonisten afstammende deel van de witte bevolking in Zuid-Afrika, niet te verwarren met het Engelstalige deel – zagen Van Riebeeck als hun stamvader. Hij was gaan fungeren als hun rolmodel, als de mal waarnaar hun Afrikaner volk zich had gevormd. Böeseken schreef: ‘Mijn eerste indruk van onze Kaapse commandeur was dat hij gastvrij was tegenover vreemdelingen en tactvol in de omgang met zijn naasten; dat hij voorzichtig en berekenend was waar het de belangen van de VOC betrof, ijverig en doortastend waar nodig, terwijl zijn optimisme hem zelfs in de meest hachelijke omstandigheden niet in de steek liet.’²

Toch klonk dit Böeseken bij nader inzien kennelijk net iets té naïef, want een paar zinnen verder geeft ze toe dat ze dit beeld van Van Riebeeck puur baseerde op zijn eigen logboeken – niet de meest objectieve bronnen. Ze stelt haar beschrijving daarom alsnog iets bij en schrijft: ‘Uit stukken van de Raad van Justitie blijkt dat Van Riebeeck ook erg opvliegend kon zijn en niet altijd zo tactvol was als zijn dagboeken suggereren.’

Ik weet nog dat ik dit las en dat ik een glimlach niet kon onderdrukken. Misschien was het wel hier, bedacht ik, met deze zin, geschreven tijdens het hoogtepunt van de apartheid, dat de mythe over Van Riebeeck langzaam begon af te brokkelen – synchroon met het apartheidssysteem zelf, dat vanaf de tweede helft van de jaren zeventig eveneens stap voor stap zijn onafwendbare einde tegemoet ging.

Van Riebeecks naam duikt in VOC-archieven voor het eerst op in 1645. Hij is dan zesentwintig jaar en maakt als bescheiden onderkoopman melding van zeer hoge waterstanden in Tonkin, het huidige noorden van Vietnam. Daar is hij in die periode gestationeerd. Maar twee jaar later was hij alweer thuis in Nederland. De VOC verdacht hem ervan in Tonkin buiten de officiële VOC-kanalen om privéhandel te hebben gedreven. Dat was streng verboden door de in 1602 opgerichte multinational, een van de meest winstgevende bedrijven aller tijden, dat nu een waarde zou hebben gehad van ruim 7 biljoen dollar, zes keer meer dan Apple in 2019.

Van Riebeeck ontkende de beschuldigingen. Na terugkomst in de Lage Landen vroeg hij de VOC om zuivering van zijn naam. Maar dat verzoek willigde de Compagnie niet in. Er zat dus wei- nig anders op dan oneervol ontslag te nemen.³ Van Riebeeck probeerde de VOC er in de jaren daarna meerdere keren van te overtuigen het weer in genade aan te nemen. Dat lukte pas toen niemand anders de ondankbare taak op zich wilde nemen om in 1652 een permanente VOC-post in het uiterste zuiden van Afrika op te gaan bouwen.

Toch toont het groen uitgeslagen brons op de Heerengracht Van Riebeeck eeuwen later dus als een waardig en charismatische staatsman, met een goedverzorgde snor en een strakke kaaklijn. De opdracht aan beeldhouwer John Tweed, die Van Riebeeck in 1899 in Kaapstad vereeuwigde, hield ongetwijfeld in dat hij de minder heroïsche jongere jaren van de latere commandeur moest vergeten. Tweed had bovendien een onjuist visueel voorbeeld. Hij moet zich hebben gebaseerd op een schilderij uit een portrettenserie van Dirck Craey. Die afbeelding was in 1884 in het Rijksmuseum geïdentificeerd als Jan van Riebeeck. Pas vanaf 1912, dertien jaar na de onthulling van het beeld, rees er twijfel over die claim. In werkelijkheid zou infanterieofficier Bartholomeus Vermuyden op het kunstwerk zijn afgebeeld.⁴ Van Riebeeck, een aanzienlijk minder knappe man, sierde een ander schilderij uit de serie van Craey. In 1984 kwam de persoonsverwisseling definitief vast te staan.

De fout leidde ertoe dat Van Riebeeck niet alleen een standbeeld kreeg dat in de verste verte niet op hem lijkt, maar dat hij tijdens de apartheid evenmin op het Zuid-Afrikaanse papiergeld prijkte, zoals de bedoeling was. Bankbiljetten toonden, net als munten, postzegels en wat al niet meer zij, de beeltenis van Vermuyden. Diens knappe gezicht groeide, door een vergissing in Amsterdam, uit tot een van de belangrijkste nationalistische symbolen van de apartheid, terwijl Vermuyden nooit ook maar in de buurt van Zuid-Afrika is geweest.

Zo’n vergissing kon gebeuren doordat Van Riebeeck tijdens zijn leven – en lang na zijn dood – in Nederland een man bleef van gering statuur. Hij was geen beroemdheid die ladingen staatsieportretten toekwam. Zelfs de titel ‘gouverneur’ kreeg hij nooit, omdat de VOC aanvankelijk helemaal niet van plan was een heuse kolonie te stichten in de Kaap. Van Riebeeck diende slechts een fort te bouwen, een tussenstop voor schepen op doortocht van of naar Indië, en dat te bevolken met het handjevol verschoppelingen dat de VOC zo gek wist te krijgen om naar die zuidelijke uithoek van Afrika te vertrekken. De Kaap diende een simpele verversingspost te worden die de vele dodelijke en dus bedrijfstechnisch kostbare gevallen van scheurbuik aan boord van VOC-schepen zou verminderen. Van Riebeeck had de opdracht die post te realiseren met een zuinig budget, onder de al even zuinige titel ‘commandeur’. Dat Van Riebeeck zich vrijwillig had aangeboden voor de ondankbare taak, had geen andere reden dan dat hij hoopte zich zo bij de VOC te kunnen rehabiliteren. Het was geen liefde voor Afrika die hem naar de Kaap dreef. Zodra zijn opbouwwerkzaamheden – de constructie van een gemakkelijk te verdedigen kasteel waaromheen groente en fruit konden worden verbouwd – ook maar enig resultaat zouden hebben, hoopte hij in aanmerking te komen voor een meer prestigieuze post in Indië.

Tot ik in 2008 voor het eerst in Zuid-Afrika arriveerde, had ik hoogstens vaag van Jan van Riebeeck gehoord. Ik had mij ook nooit echt voor hem geïnteresseerd. Daarin vormde ik in Nederland geen uitzondering. Wat herinnert er nou ook nog aan hem? Ja, er staat een bescheiden Jan van Riebeeck Museum in Culemborg, zijn geboorteplaats. En er zijn in Nederland zo’n veertig straten naar Van Riebeeck vernoemd.⁵ Maar die in Amsterdam bijvoorbeeld is niet meer dan een onbeduidende door-gang met een paar woonhuizen en een school. Voor Nederland is Van Riebeeck slechts een voetnoot in de geschiedenis. Hij ‘ontdekte’ niets, sleepte geen zilvervloot in de wacht.

Wat weten wij Nederlanders precies van onze koloniale historie? Op mijn middelbare school kwam tijdens de geschiedenisles weliswaar Nederlands-Indië vrij uitgebreid voorbij, en ik moest voor Nederlands Max Havelaar lezen, maar dat was het. Niets over Zuid-Afrika. En tijdens mijn studietijd herinnerde iemand in de kroeg me er wel eens aan dat Nederland in 1674 New York met de Engelsen had geruild tegen Suriname, om daar dan quasi-lollig aan toe te voegen: ‘Slechte deal, nietwaar?’ Maar ook toen hadden mijn medestudenten en ik het nooit over de rest van het Nederlandse koloniale verleden. De Kaap was niet eens een slechte grap waard.

Ik herinner me eerlijk gezegd vooral lichte trots wanneer ik iemand hoorde spreken over de Gouden Eeuw of over de zeventiende-eeuwse wereldhegemonie van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. En daarin stond ik in de jaren negentig evenmin alleen. Sterker nog, uit onderzoek blijkt dat de helft van alle Nederlanders zelfs nu nog ‘overwegend trots’ is op het koloniale verleden van hun land. Nergens ter wereld is dat percentage zo hoog. In Groot-Brittannië gaat het om eenderde van de bevolking, in Frankrijk om een kwart.⁶

Het zal ongetwijfeld te maken hebben met het Hollandse calimerocomplex: Nederland mag tegenwoordig dan een klein landje zijn, maar ooit waren we héél belangrijk. Wij – ja wij! – hadden de controle over de wereldhandel. Amsterdam was in de zeventiende eeuw het centrum van de aarde. Nederlanders richtten met de VOC de eerste naamloze vennootschap ter wereld op: het grootste handelsbedrijf op aarde, met een eigen leger, een eigen munt en 28.000 werknemers in Nederland, Azië en de Kaap. Wij Nederlanders veranderden zelfs voor altijd de kleur van wortels – van paars, bruin, geel of wit naar oranje – als eerbetoon aan ons koningshuis. Ja, zo machtig waren we, zo invloedrijk. Goed, onze West-Indische Compagnie speelde een belangrijke rol binnen de trans-Atlantische slavenhandel, dat was een historische schande natuurlijk. Al tekende zelfs dat eigenlijk alleen maar nóg sterker onze macht. Je overheerst de wereld nu eenmaal niet door iedereen te vriend te houden en mensenrechten voortdurend te respecteren. Macht zonder onderdrukking bestaat niet.

Dat de Nederlandse VOC de Zuid-Afrikaanse Kaap had gekoloniseerd werd wel vermeld op school, maar langer dan één of twee zinnen – ‘een verversingsstation voor VOC-schepen, strategisch gelegen’ – stond mijn geschiedenisleraar er niet bij stil. Hij wilde snel weer door naar de plantages in Nederlands-Indië. En ook later stak ik alleen op dat een deel van de witte bevolking in Zuid-Afrika, iets meer dan de helft, een wat ‘gek’ taaltje sprak dat sterk leek op het onze. Daardoor klonk het woord ‘apartheid’ ook zo Nederlands – meer zelfs dan de meeste werkelijk Nederlandse woorden die de Engelse taal hebben verrijkt, zoals ‘koekje’, dat in het Engels voortleeft als cookie, of onze ‘daalder’, die de Amerikanen verbasterden tot dollar.

Hoeveel meer emotie de naam Jan van Riebeeck in Zuid-Afrika losmaakt, merkte ik direct toen ik me in 2012 voor langere tijd in dat land vestigde. De meeste Afrikaners die ik leerde kennen straalden bijna automatisch bij het horen van de naam, terwijl bij mijn zwarte Zuid-Afrikaanse vrienden bij het horen van ‘Van Riebeeck’ hun gezicht vertrok alsof zij iets smerigs proefden. Ze leken de naam uit te willen spugen.

Ex-president Jacob Zuma verwoordde dit zwarte sentiment begin 2015 kernachtig. ‘U moet niet vergeten dat een man met de naam Jan van Riebeeck hier op 6 april 1652 arriveerde en dat dit het begin was van alle problemen in ons land,’ zei hij tijdens de viering van het 103-jarige bestaan van het African National Congress – de regeringspartij en voormalige anti-apartheidsbeweging ANC. Een journalist publiceerde de quote en oppositie- politici stelden kritische vragen. Dus kwam Zuma zijn uitspraak in het parlement nog een keer uitleggen.

Zuma is normaal gesproken geen erg enerverende spreker. Hij leest moeizaam voor en praat traag, deels doordat Engels niet zijn moedertaal is. Maar deze keer stond hij zelfverzekerd en opgewekt achter het spreekgestoelte. De donkere huid van zijn kale hoofd glom in het licht. Hij leek van het moment te genieten. ‘Ik werd op de ANC-bijeenkomst simpelweg gevraagd de geschiedenis van dit land samen te vatten,’ begon hij meteen al met de nodige schwung. ‘En geschiedenis is nu eenmaal geschiedenis. Zij kent veel verschillende hoofdstukken: mooie hoofdstukken en pijnlijke hoofdstukken; maar hoe dan ook, zij blijft altijd geschiedenis.’

Zuma droeg die dag een smetteloos lichtblauw pak. Waar hij tijdens debatten over zijn vermeende corruptie vaak stond te schutteren, wist hij zich nu gesteund door de feiten. ‘Toen ik zei dat op het moment dat Jan van Riebeeck in de Westkaap arriveerde al onze problemen begonnen, herhaalde ik slechts een historisch gegeven.’ Hij waarschuwde dat hij niet aan een uitgebreide geschiedenisles wilde beginnen. De feiten waren toch bij iedereen bekend? ‘Toen Jan van Riebeeck hier in 1652 aankwam, woonden er al heel lang mensen op deze plek,’ doceert hij. ‘Ja, ook op de plek van dit parlement: de Khoikhoi- en San-volken. Zij verwelkomden hem. En enige tijd leefde iedereen vreedzaam samen. Tot er alsnog spanningen ontstonden. De Khoikhoi en San werden uit hun woongebieden verdreven, tot ver de binnenlanden in. En er kwamen steeds meer oorlogen, zodra de witte bevolking in de Kaap begon te groeien. Dat verzin ik niet. Dit is al heel vaak opgeschreven.’

Ik kijk de speech terug op YouTube. Er klinkt applaus van de ruime ANC-meerderheid in de parlementsbanken. Er valt dan ook geen speld tussen te krijgen. De president somt een heel rijtje oorlogen op, die volgden op de verdrijving van de Khoikhoi en San uit de Kaap. Zij werden uitgemoord of als lijfeigenen opgeslokt door de witte kolonistengemeenschap. Zuma stipt de oorlogen aan tussen de Britten en zwarte Zoeloe- en Xhosa-volken in het oosten van het land, evenals de oorlogen tussen de Britten en de Afrikaners en de strijd tussen de Afrikaners en de Zoeloes. Uiteindelijk besloten de Britten en de Afrikaners Zuid-Afrika op te delen in vier regio’s, zegt hij. Twee Britse koloniën en twee Boerenrepublieken: de Kaap en Natal (Brits), en Transvaal en Oranjevrijstaat (Afrikaner). Zuma sneert: ‘En zij deden dat zonder de zwarte bevolking te raadplegen.’

De president verhult zijn sarcasme niet langer. ‘De Afrikaners “ontdekten”, zoals zij het zelf noemen, mineralen in de grond,’ spot hij. ‘In werkelijkheid liepen ze er natuurlijk toevallig tegenaan. De Britten kwamen dat te weten en startten de Boerenoorlogen, waarvan we de tweede nu pas, nu we de vervalste geschiedschrijving herstellen, de ‘Zuid-Afrikaanse Oorlog’ noemen. Want vergeet niet: niet alleen Britten en Afrikaners waren bij de oorlog betrokken, mensen uit alle bevolkingsgroepen stierven in de strijd.’

Na die oorlog kwamen de Engelstalige witte Zuid-Afrikanen en Afrikaners overeen hun vier gebieden samen te voegen tot de Unie van Zuid-Afrika, legt hij uit, opnieuw zonder de zwarte bevolking te consulteren of hun algemeen stemrecht te geven. Zuma kijkt het parlement rond en drukt zijn bril iets hoger op zijn neus. ‘Dat is wat wij binnen het ANC de ‘nationale calamiteit’ zijn gaan noemen: de beslissing om de inheemse bevolking van Zuid-Afrika geen stem te geven in het bestuur van hun land. Die calamiteit leidde ertoe dat wij zwarte Zuid-Afrikanen bijeenkwamen en zeiden: wij gaan strijden om onszelf te bevrijden, om deel te mogen nemen aan het landsbestuur. In 1955 nodigden wij daarom iederéén in dit land uit om mee te denken over hoe een multiraciaal Zuid-Afrika er uit zou moeten zien. Dat resulteerde in het Vrijheidshandvest dat na 1994 de basis zou gaan vormen voor ons huidige, democratische en welvarende Zuid-Afrika.’

Ik kom geregeld in Kaapstad. En bij elk bezoek rijd of loop ik wel een keer langs Van Riebeeck op zijn sokkel aan de Heerengracht. Meestal doe ik dat zonder veel aandacht aan het standbeeld te besteden, maar nu ik er wat langer bij stilsta, vraag ik me af in hoeverre Zuma gelijk had. Zijn met de aankomst van mijn historische landgenoot inderdaad veel van Zuid-Afrika’s problemen begonnen?

Zuma’s stelling lijkt op het eerste gezicht nogal eurocentristisch: alsof de Zuid-Afrikaanse geschiedenis pas met de komst van een Europeaan begon. Alsof daarvóór iedereen elkaar altijd respecteerde. Dat was niet het geval. De landbouwende Khoikhoi keken bijvoorbeeld neer op de vissers en verzamelaars langs de kust, die het toonbeeld vormden van armoede in prekoloniaal Zuid-Afrika. En binnen de wirwar aan chiefdoms van lichtbruine Khoikhoi en San en de verder naar het oosten levende donkerder getinte volken kwamen verschillende bevolkingsgroepen af en toe met elkaar in conflict. Zuid-Afrika had ook zonder de komst van Europeanen, net als iedere andere samenleving, vast en zeker golven van oplopende spanning, crisis en conflict gekend.

Toch is het wél waar dat veel van Zuid-Afrika’s huidige kernproblemen – het racisme, de structurele armoede onder de meerderheid van de zwarte bevolking, de ongelijke verdeling van grondbezit langs raciale lijnen, de historische trauma’s veroorzaakt door koloniale onderdrukking en apartheidsgeweld – zijn terug te voeren op de komst van Van Riebeeck. De VOC-kolonisatie van de Kaap vormde immers het begin van de verhoudingen tussen wit en zwart in Zuid-Afrika. Van Riebeeck en zijn mannen waren de eerste Europeanen die zich er permanent vestigden. Zij plantten een nieuwe, witte bevolkingsgroep op het zui- delijkste puntje van Afrika. En die groep bouwde eerst gestaag zijn macht op in de Kaap, om die macht in de eeuwen daarna als een olievlek over heel Zuid-Afrika uit te smeren, met de apartheid als onderdrukkende en mensonterende climax.

Het apartheidsregime deelde de bevolking op in vier rassen: wit, Indiër, kleurling en zwart, in die hiërarchie. De categorise-ring bepaalde welke rechten iemand had, waar hij mocht wonen, naar welke school hij ging, wat voor werk hij mocht doen, met wie hij het bed mocht delen. Honderden pagina’s aan apartheidswetten regelden dat. Het apartheidsbestuur bood zwarte Zuid-Afrikanen, Indiërs en kleurlingen nog slechts minderwaardig onderwijs. Het vernietigde zwarte familiestructuren. De politie vermoordde verzetsleiders en schoot vreedzame demonstranten dood. De apartheidsleiders wilden het land zelfs letterlijk opdelen in een steenrijk wit Zuid-Afrika en tien straatarme ‘thuislanden’ voor de zwarte meerderheid. In naam daarvan werden miljoenen mensen bruut weggerukt uit hun raciaal gemengde stadswijken, of van hun geboortegrond op het platteland.

De koloniale tijd en de apartheid lieten een natie achter die bol staat van racismeschandalen, argwaan tussen bevolkingsgroepen en onderhuidse spanningen. Ruim 60 procent van de Zuid-Afrikanen geeft aan dat de relaties tussen de zwarte en witte bevolking sinds het einde van de apartheid in 1994 niet zijn verbeterd.⁷

Ook armoede en extreme economische ongelijkheid bleven in het moderne Zuid-Afrika reusachtige problemen, die nauw zijn verweven met verschillen in huidskleur. ‘Gevolgen van vroegere wetgeving, sociale gebruiken, systematische discriminatie en diepgewortelde vooroordelen,’ schreef historicus Colin Bundy eens. ‘Armoede in Zuid-Afrika draagt het stempel van ernstige rassendiscriminatie, die zich achtereenvolgens vormde door de Nederlandse kolonisatie en zijn slavernij, het Britse imperialisme met zijn veroveringsoorlogen én de kapitaalintensieve, op mijnbouw gebaseerde industriële revolutie aan het eind van de negentiende eeuw.’⁸

In lijn met die analyse zei Zuma in 2015: ‘De komst van Jan van Riebeeck zorgde voor een ontwrichting van Zuid-Afrika’s sociale cohesie en resulteerde in onderdrukking en oorlog.’⁹ Hij bedoelde dat niet alleen als aanklacht aan het adres van die voormalige commandeur. Zuma leek Van Riebeeck te gebruiken als een metafoor voor álle kolonisten, als een personificatie van álle witte Europeanen die sinds de zeventiende eeuw naar Zuid-Afrika kwamen en de inheemse bevolking bestolen, verdreven, onderdrukten en vermoordden. Hij leek ermee te willen zeggen dat de apartheid niet zomaar uit de lucht kwam vallen, maar dat zij een onontkoombaar slotstuk vormde van wat Europese kolonisten in de eeuwen daarvoor in gang hadden gezet.

Die beschuldiging intrigeerde me, omdat zij me ongemakkelijk maakte. Want als Nederlandse kolonisten de zaadjes plantten voor een van de meest ontwrichtende en racistische regimes ter wereld, wat zegt dat dan over de Nederlandse cultuur? Wat voor gedachtegoed en mensbeeld verspreidden wij via ons kolonialisme over (delen van) de wereld? Hoe ‘Hollands’ was de Zuid-Afrikaanse apartheid tussen 1948 en 1994 eigenlijk?

Als zwarte Zuid-Afrikaanse vrienden me vroegen of er veel overeenkomsten bestaan tussen Nederlanders en de Afrikaner architecten van de apartheid, benadrukte ik altijd haastig dat Afrikaners genetisch maar voor één derde Nederlander zijn. Daarnaast zijn zij ook een derde Duits, een kwart Frans en voor de rest een mengelmoesje van Khoikhoi en voormalige slaven. Zo staat het immers in de geschiedenisboeken.¹⁰

Toch wist ik dat dit niet klopte. De Nederlandse culturele invloed was vele malen groter dan die genetische 33 procent doet vermoeden. Zo was het Nederlands, en niet het Duits of Frans, tot 1961, naast het Engels (en vanaf 1925 het Afrikaans), de offi- ciële taal van Zuid-Afrika. En de theologie van de Afrikaner kerken stoelde eeuwenlang op de calvinistische leerregels die in 1619 in het Hollandse Dordrecht waren opgesteld. Veel Afrikaners – en kennelijk soms zelfs een enkele kleurling als klusjesman Leeroy – beschouwen mij als Nederlander daarom als een ‘broer’, of ten minste als een ‘verre neef’, terwijl zij zo’n gevoel van verbondenheid zelden ervaren wanneer zij in contact komen met een Duitser of een Fransman.

De afstand die ik sinds mijn aankomst in Zuid-Afrika had proberen aan te brengen tussen de Afrikaners en mijzelf, was al helemaal moeilijk vol te houden nadat ik erachter kwam dat ik mijn achternaam met een aanzienlijk aantal Afrikaners deel. Jarenlang had ik in Zuid-Afrika gewoond zonder daar benul van te hebben. Tot iemand op een dag na een interview tegen me zei: ‘Hé, dat is toevallig, mijn buurman heet ook Posthumus.’

Ik reageerde verbaasd. Ik was mijn naam nooit tegengekomen in boeken over het land. Er is bij mijn weten nimmer een vooraanstaand Zuid-Afrikaanse politicus geweest met mijn achternaam. Kerkleiders evenmin. Geen beroemde rugby- of cricket - speler. Schrijvers in Zuid-Afrika heten Coetzee, Krog, Breytenbach of Brink. En dat terwijl er toch ruim 2500 Posthumussen in Zuid-Afrika wonen: bijna evenveel als in Nederland.¹¹

De onbetwistbare band die mijn achternaam tussen mij en het Afrikaner volk smeedde, vond ik onprettig gezien de geschiedenis, maar zij fascineerde me tegelijkertijd. Ik ging op zoek naar Zuid-Afrikaanse naamgenoten. Op sociale media vond ik al snel honderden Posthumussen. Hele lijsten scrolde ik door. Meestal leken zij normale, onopvallende mensen: politieagenten, makelaars, projectleiders, hoteleigenaren, een sportarts. Maar heel soms stuitte ik op iets onverwachts. Afbeeldingen van schilderijen van kunstenares Mila Posthumus uit het stadje Stellenbosch bijvoorbeeld. Haar dromerige werken, veelal in beigebrui- ne tinten, maakten indruk op mij: een beetje Lucian Freud, maar dan minder pijnlijk en grauw.

Ik kwam erachter dat Jochem (of Joachim) de eerste Posthumus was die zich vestigde in Zuid-Afrika. In 1709 trad hij in dienst bij de Compagnie. Later dat jaar maakte hij, op weg naar Nederlands-Indië, voor het eerst een tussenstop in de Kaap. Volgens het VOC-archief bezocht hij die plek op zijn terugreis in 1714 opnieuw.¹² Kort daarna trad hij uit dienst en vestigde hij zich permanent in de Kaap. Hij trouwde er in 1717 met Elsje Catherina Beu. Een jaar later liet het echtpaar hun eerste dochter dopen: Rintje Posthumus. Er zouden nog vijf zonen en drie dochters volgen. Ik bestudeerde hun eeuwenoude doopcertificaten en vroeg me af: als zoveel van Zuid-Afrika’s problemen begonnen met de komst van Van Riebeeck in 1652, legden Jochem Posthumus en zijn nageslacht daar dan niet ook een deel van het fundament voor?

Nu, staand voor het beeld van Jan van Riebeeck in Kaapstad, stoort het me opnieuw hoe weinig ik weet van de Nederlandse kolonisatie van Zuid-Afrika. Waarom zijn wij als Nederlanders zo matig geïnteresseerd in de postkoloniale chaos die wij elders achterlieten? Onze kolonisatie van de Kaap vormde het startschot van ‘meer dan driehonderd jaar tweedracht, oorlogen, debatten, conflicten en versmeltingen tussen culturen en tradities’ in Zuid-Afrika – met die woorden omschrijft de Britse historicus Frank Welsh de drieënhalve eeuw na Van Riebeecks aankomst. Zij produceerde een complexe samenleving die nog altijd met zichzelf in de knoop zit en waar ‘veel wederzijdse wrok bestaat, soms zelfs haat’. Een emotie die vaak ‘te rechtvaardigen’ is.¹³

Pas tijdens mijn online zoektocht naar Zuid-Afrikaanse Posthumussen drong het volledig tot me door dat Zuid-Afrika de enige plek ter wereld is waar Nederlandse kolonisten ook na het verlies van de kolonie massaal zijn blijven wonen. Dat maakt het land een van de weinige plekken buiten Nederland waar (een vorm van) de Nederlandse taal bleef voortbestaan en ook nagenoeg de enige plaats op het zuidelijk halfrond waar het Nederlandse gereformeerde geloof eeuwenlang dominant zou blijven.

Dat besef wakkerde mijn nieuwsgierigheid verder aan. Hoe moest ik als moderne Nederlander – als Posthumus nota bene – met de historische impact van de Nederlandse kolonisatie in Zuid-Afrika omgaan? Ik ging naar de bibliotheek, verzamelde boeken en ging met een stapeltje in de achterbak van mijn auto op pad. Ik wilde de Nederlandse kolonisten van weleer achterna reizen: te beginnen hier in Kaapstad, de plek waar Van Riebeeck voet aan land zette. Daarna, nam ik mij voor, zou ik net als de vroegere Posthumussen en zoveel andere kolonisten de binnenlanden in trekken: eerst oostwaarts, via Paarl en Stellenbosch naar Graaff-Reinet, en daarna naar het noorden, via Kimberley, Potchefstroom, Orania en Johannesburg. Helemaal tot aan het dorpje Nylstroom schuin boven Pretoria. Daar vestigden de meest fanatieke afstammelingen van de Nederlandse kolonisten zich: de Jerusalemgangers. Over hen wilde ik alleen al vanwege die naam meer weten.

1   DE AANKOMST

Bruno Werz wijst naar een plek in de zee, een kleine honderd meter van waar hij staat. ‘Kijk, het wrak moet ongeveer daar liggen, waar die kinderen in de branding spelen,’ zegt hij. ‘Alleen dan nog iets verder de zee in.’ Ik staar langs zijn wijsvinger en bedenk dat als het schip de Haerlem écht op die plek voor het Bloubergstrand schipbreuk leed, het deel van de bemanning dat daarna een jaar lang in de Kaapse duinen moest zien te overleven in ieder geval een fenomenaal uitzicht had. Achter het witte strand van de sikkelvormige Tafelbaai doemt in het zuiden de majestueuze Tafelberg op tegen de strakblauwe lucht. Net een ansichtkaart.

‘Ik ben voor 95 procent zeker dat het scheepswrak daar ligt,’ zegt Bruno. De Nederlandse maritiem archeoloog heeft een indrukwekkende staat van dienst. Hij groef eerder al twee wrakken van VOC-schepen op. En de regering van Namibië vroeg hem recent nog te helpen bij de opgraving van het oudste scheepswrak in zuidelijk Afrika: de Portugese Bom Jesus uit 1533. Toch geeft hij toe dat het vinden van de Haerlem de kroon op zijn werk zou vormen. ‘Zonder dat schip zou Zuid-Afrika zoals wij dat nu kennen nooit hebben bestaan. Zonder het vergaan van de Haerlem was Jan van Riebeeck nooit hierheen gestuurd om de Kaapkolonie te stichten.’

Van Riebeeck was zeker niet de eerste Europeaan in de Kaap. In de anderhalve eeuw voordat hij in 1652 met zijn drie boten arriveerde, meerden al minstens duizend Portugese, zeshonderd Nederlandse en vierhonderd Franse en Engelse schepen aan in de Tafelbaai; maar die bleven altijd slechts zeer korte tijd.

Rond de Kaap leefden allerlei verschillende groepen jager-verzamelaars, die wij nu aanduiden met de overkoepelende term ‘San’, en die Van Riebeeck ‘Bosjesmannen’ noemde. Op de plek die nu Kaapstad heet, leefden Khoikhoi. Dat waren trekkende vee- en schapenboeren, die zich vooral vanwege hun meer agrarische levenswijze en hun redelijk homogene taal en cultuur onderscheidden van de San.¹⁴

De eerste Europeaan die ooit in Zuid-Afrika aan wal stapte, was – voor zover we weten – de Portugese ontdekkingsreiziger Bartholomeus Diaz. In 1488 zocht hij een zeeroute naar Azië. Hij noemde de winderige plek die hij op de zuidpunt van Afrika aantrof Cabo Tormentoso, oftewel Kaap der Stormen, vanwege de onvoorspelbare weersomstandigheden. Het was zijn koning, João II, die, na Diaz’ terugkomst in Portugal, de wat negatief resonerende naam uit pr-motieven veranderde in Cabo de Bõa Esperanza: Kaap de Goede Hoop.

Ondanks de nieuwe, gloedvolle naam bleef het zuidelijke deel van Afrika nog lang een vrij geïsoleerde plek. Geen van de wereldgrootmachten piekerde erover in de Kaap een permanente havenpost te stichten, laat staan het gebied te koloniseren. Die desinteresse stond in schril contrast met de belangstelling voor andere delen van Afrika. De banden van Europa met het noorden van het Afrikaanse continent waren vanaf de tijd van de farao’s intensief geweest. Indiase en Chinese kooplieden hadden al ruim voor de vijftiende eeuw, in navolging van de Egyptenaren en de Foeniciërs, de oostkust van Afrika tot aan Zanzibar afgereisd. En ook West-Afrika voerde al eeuwen handel met het zuiden van Europa en met het Midden-Oosten. Zuidelijk Afrika lag echter ver weg en had Europese handelaren weinig te bieden, hoogstens wat exotische dierenhuiden en ivoor, maar dat betrof koopwaar die ook op andere plekken in Afrika te verkrijgen was.

Daar kwam bij dat Portugese ontdekkingsreizigers als Diaz al snel in gewapende conflicten verwikkeld raakten zodra zij in de Kaap van boord gingen. Die weinig vriendelijke ontvangst gaf de fysiek kleine Khoikhoi en San, met hun ‘geelbruine huid’ en ‘peperkleurig’ haar, de reputatie erg gewelddadig te zijn. De omgeving uitkammen was bovendien niet eenvoudig. De Kaap ontbeerde brede en bevaarbare riviermondingen. In Kaapstad kwam geen Congo- of Zambezi-rivier uit in de oceaan, waarover Europeanen per boot landinwaarts konden trekken – in die tijd de standaardmethode om de binnenlanden van Afrika te verkennen. En een ontdekkingstocht over land lokte al helemaal niet: in het oosten vormden de van malaria vergeven moerassen van Mozambique een natuurlijke barrière. De semiwoestijn van de Karoo deed in het westen, slechts een paar honderd kilometer achter de Tafelbaai, op zijn eigen gortdroge manier hetzelfde.¹⁵

Dat de Kaap toch interessant werd als tijdelijke aanlegplek, kwam doordat het Ottomaanse rijk ten oosten van Europa de Europese handel over land met het Verre Oosten bemoeilijkte. Als het de doorvoer van specerijen en zijde überhaupt toeliet, hief het op die goederen op zijn minst aanzienlijke belastingen. Het maakte een alternatieve route via zee aantrekkelijk. En daarbij was de laadruimte van een schip veel groter dan die van een koets. Alleen duurde de reis om het Afrikaanse continent heen lang: zes tot acht maanden. Een verversingspost halverwege was noodzakelijk. Dus namen Europese boten steeds vaker het risico op stormen voor de Kaapse kust op de koop toe en maakten zij de Tafelbaai tot een populaire tussenstop.

Ondanks hun slechte reputatie waren de Khoikhoi in de Tafelbaai doorgaans best bereid een handeltje op te zetten met de bemanning van aanmerende Portugese, Engelse, Nederlandse en Franse schepen. De Europeanen wilden koeien- en schapenvlees. De Khoikhoi kregen daar kralen, ijzer, koperdraad, drank en tabak voor terug. Een Nederlandse expeditie op weg naar Azië, die in 1595 zo’n 400 kilometer ten oosten van het huidige Kaapstad een tussenstop maakte, rapporteerde erg positief over de mogelijkheden om daar een permanente verversingspost te stichten, al had ook de bemanning van die expeditie geen hoge pet op van de inheemse bevolking. Onderkoopman Willem Lodewycksz bijvoorbeeld schreef eerst nog neutraal en observe-rend dat de Khoikhoi kleiner van stuk waren dan de mensen in Europa en ‘bruin en rossig van kleur’. Maar al snel begon hij – net als Van Riebeeck zestig jaar later – te klagen over de voor Nederlandse neuzen onwelriekende geur die de Khoikhoi verspreidden. ‘Zij stonken altijd enorm, aangezien zij zichzelf met [dierlijk] vet insmeren.’¹⁶ De Khoikhoi beschermden zich met dat vet tegen de zon.

Dit neerbuigende sentiment beperkte zich niet tot geur. Uit verslagen van vroege Nederlandse bezoekers aan de Kaap blijkt dat zij ook de gewoonten van de inheemse volken op geen enkele manier begrepen. De Khoikhoi-samenlevingen leken in niets op die van Europa: de Khoikhoi trokken rond met hun vee, landeigendom bestond niet, ze kenden geen rechterlijke macht of koning, geen overheid, geen schrift, geen geld, ze waren geen christenen. In reisbeschrijvingen zetten Europeanen hen veelvuldig weg als dom en dierlijk. En zo behandelden zij de Khoikhoi ook. In reisbeschrijvingen duikt bijvoorbeeld regelmatig de gewoonte van het kutkykum op, een geliefde vorm van vermaak onder Europese zeelieden die de Kaap aandeden. Scheepslui gaven Khoikhoi-vrouwen een beetje tabak of alcohol en vroegen hen in ruil daarvoor hun kleding op te tillen, om hun naar verluidt opvallend grote schaamlippen te tonen.¹⁷

Het dedain uitte zich ook in de spottende naam voor de Khoikhoi: ‘Hottentotten’. Dat was een scheldwoord voor mensen die stotterden. De taal van de Khoikhoi bevatte veel klikklanken, waarvan een aantal nu nog steeds voortleeft in de Zuid-Afrikaanse talen Zoeloe en Xhosa. Omdat de kolonisten de klikklan- ken niet goed wisten te plaatsen, betitelden zij die gemakshalve als gestotter. Ook vergeleken ze het klikken van de Khoikhoi in hun reisverslagen vaak met het kakelen van kalkoenen.

Zelfs de Engelsen, die de Kaap lang met de VOC-schepen deelden als aanlegplek, beschuldigden de Nederlanders ervan de Khoikhoi met te weinig respect te behandelden. De Hollanders zouden zich arrogant en onbetrouwbaar opstellen en de Khoikhoi te weinig betalen voor hun vee. Dat maakte de inheemse bevolking argwanender in haar handel met álle witte Europeanen. Maar de Nederlanders trokken zich weinig aan van die klacht. Sterker nog, ze reageerden door soms stiekem onder Engelse vlag aan te leggen. Op die manier besmeurden zij niet hun eigen reputatie met hun vrekkigheid en wangedrag, maar die van de Engelsen. De meeste Khoikhoi konden de Nederlandse en Engelse taal toch niet goed van elkaar onderscheiden.¹⁸

In 1647 wilde ook de Haerlem aanmeren in de Kaap, voor een tussenstop op weg van Indië terug naar Nederland. Het was een schip van ongeveer 45 meter lang en 11 meter breed, vertelt Bruno Werz. We lopen van het strand naar het Dolphin Beach Hotel in de duinen. Hij wil me op zijn laptop een presentatie laten zien, die zijn onderzoek naar de Haerlem samenvat. Hij loopt moeizaam, met een stok. Een tijdje geleden is hij geopereerd aan een rughernia. ‘Ik zou willen dat ik nog negenendertig was, zoals jij, niet al negenenvijftig jaar oud.’

De Haerlem liep vast in laagwater, waarschijnlijk door een mankement. Er waren 120 bemanningsleden aan boord. Slechts een deel van hen, onder wie de kapitein, vond een plek op een van de andere schepen uit de handelsvloot waartoe de Haerlem behoorde. Op het strand bleven tweeënzestig schipbreukelingen achter. Zij hadden de taak de kostbare lading specerijen en aardewerk uit hun schip te halen, die op het strand op te slaan en te bewaken. Want als zij de vracht achterlieten, zou de VOC verlies lijden, en dat was uit den boze. De operatie rond het wrak stond onder leiding van onderkoopman Leendert Jansz.

De schipbreukelingen zouden bijna een jaar op het strand van de Tafelbaai doorbrengen. Ze bouwden er een kamp en verkenden de omgeving. Ze troffen een gebied aan dat ze vruchtbaar genoeg achtten voor intensieve landbouw en waar voldoende zoetwaterbronnen waren. En de Khoikhoi bleken lang niet zo angstaanjagend als de Portugese verhalen hadden doen geloven. Een van hun leiders, Autshumao – die de Nederlanders ‘Harry’ of ‘Herrie’ noemden – sprak zelfs Engels en wat woorden Nederlands. Dat had hij geleerd aan boord van een schip uit Engeland, waarmee hij naar Bantam op Java was gevaren. Er was dus goede communicatie mogelijk.

Een andere Nederlandse VOC-vloot, op weg naar Amsterdam, pikte de schipbreukelingen en hun lading een jaar later op. Dat was bij toeval ook de vloot die Van Riebeeck voor straf uit Ton-kin mee terugnam naar De Republiek.¹⁹ Eenmaal in Amsterdam schreef Jansz, samen met VOC-ambtenaar Mattijs Proot, een nog lovender rapport over de Tafelbaai dan Lodewycksz een halve eeuw eerder had gedaan. De twee voorspelden dat het gunstige klimaat, de vruchtbare grond en de waterbronnen perfecte omstandigheden boden voor de verbouw van groente en fruit. Van het verhaal dat de Khoikhoi een groep moordzuchtige kannibalen waren, lieten zij geen spaan heel. De VOC-top nam hen serieus: Jansz kon het na zijn jaar in de Kaap weten.

De VOC besloot tot het stichten van een permanente verversingspost. Van Riebeeck bood zich onmiddellijk aan om die expeditie te leiden. Hij was nog altijd goed ingevoerd en wilde, na zijn oneervolle vertrek bij de Compagnie, immers dolgraag terug in dienst bij het grootste en succesvolste handelsbedrijf van zijn tijd. ‘Hij zal tijdens zijn terugreis in 1648 ongetwijfeld met de aan boord gekomen schipbreukelingen van de Haerlem hebben gepraat,’ zegt Bruno, terwijl hij zijn oude laptop aan een tafeltje in het Dolphin Beach Hotel opstart. ‘Want zelf bezocht Van Riebeeck de Kaap maar kort. Hij zal zijn informatie vooral van hen hebben gekregen.’

Van Riebeeck sloot zich, in zijn hoop zich te kunnen rehabiliteren, enthousiast aan bij het betoog van Jansz en Proot. ‘Het land is zo vruchtbaar en rijk dat Formosa (dat ik zelf heb gezien) noch Nieuw-Nederland (waarover ik heb gehoord) ermee kan wedijveren,’ schreef hij aan de Heren XVII.²⁰ Toch vroeg de VOC eerst Proot om als commandeur de opbouw van de verversingspost in de Kaap te gaan leiden. Pas toen hij voor die taak bedankte, kwam de Compagnie alsnog bij Van Riebeeck uit. Die zou overigens snel spijt krijgen van zijn aanvankelijke optimisme. De onrealistisch hoge verwachtingen die zijn wervelende aanbeveling van de Kaap had gecreëerd bij de VOC-top zouden hem later, eenmaal aangekomen in de Tafelbaai, nog ernstig gaan opbreken.

Maar op kerstavond 1651 vertrok zijn vloot nog vol goede moed vanuit de haven van Texel naar Afrika. ‘In de morgen was de wind oostelijk en kwam de loods aan boord,’ schreef Van Riebeeck in zijn logboek. ‘We vertrokken rond de middag, in de naam van de Heer, met de Drommedaris, Reyger en Hoope, in het gezelschap van een grote vloot koopvaardijschepen. En in de avond, een uur na zonsondergang, God zij geprezen, bereikten we de open zee.’²¹ Aan boord van zijn schepen waren, naast zijn vrouw, zoon en twee nichtjes, ruim tweehonderd andere opvarenden, bijna allemaal mannen. Op 6 april 1652 gingen zij voor anker in de Tafelbaai. Die dag koos Van Riebeeck als stichtingsdag van de Kaapkolonie, al ging hij feitelijk pas een dag later aan wal.²²

Bruno Werz woont sinds 1988 in Kaapstad. Na zijn studie geschiedenis en een opleiding tot beroepsduiker tijdens zijn dienstplicht zag hij een advertentie voor de post van lector maritieme archeologie aan de Universiteit van Kaapstad. Hij solli- citeerde, werd tot zijn eigen verbazing aangenomen, verhuisde naar Zuid-Afrika en promoveerde daar tot universitair hoofddocent. Dat wil zeggen: tot zijn specialisatie elf jaar later werd opgeheven. Er waren in 1999 te weinig studenten over die zich nog voor archeologie interesseerden. ‘In het nieuwe Zuid-Afrika wilde iedereen arts of jurist worden, iets waarmee je veel geld verdient in ieder geval, om snel uit de armoede te kunnen ontsnappen,’ legt hij uit. Ook kreeg hij te horen dat zijn zoektocht naar VOC-schepen ‘koloniale geschiedenis’ betrof. Die tak van historische wetenschap was na de afschaffing van de apartheid in 1994 niet populair in Zuid-Afrika. Bruno besloot als archeologisch consultant voor zichzelf te beginnen.

Het Zuid-Afrikaanse enthousiasme voor zijn werk was bij zijn aankomst in 1988 juist nog groot geweest. Al na een paar weken in Kaapstad belde een vrouw hem op. Ze had een stuk oud hout gevonden op het strand en dacht dat het misschien afkomstig was van de Haerlem. Of hij niet eens wilde komen kijken. Toen Bruno op de plek aankwam, zag hij meteen dat dit niet het geval kon zijn, maar hij realiseerde zich door de tip wel hoe sterk de geschiedenis van de Haerlem de (witte) gemoederen in Zuid-Afrika 340 jaar later nog bezighield.

Zo begon zijn zoektocht, die nu al ruim drie decennia duurt. Bruno spitte Zuid-Afrikaanse en Nederlandse archieven door, vond oude landkaarten en vertaalde VOC-documenten die tot dan toe niemand had kunnen lezen. Hij laat foto’s zien op zijn laptop. Bruno had het geluk dat hij tijdens zijn studie geschiedenis zeventiende-eeuwse oude handschriften had leren lezen. Hij was daar goed in. ‘Geen van de Zuid-Afrikaanse experts had die teksten kunnen ontcijferen,’ zegt hij. ‘Handschriften uit de achttiende eeuw zijn gemakkelijk te lezen, maar mensen hebben doorgaans moeite met de Nederlandse schrijfwijzen uit de eeuw daarvoor.’

Hij ontdekte dat de historische verslagen de afstand van het wrak tot de plek waar Van Riebeeck vijf jaar later zijn fort zou bouwen nauwkeurig vermeldden: anderhalve Nederlandse mijl. ‘Lang namen historici aan dat het om Engelse of nautische mijlen ging. Daardoor kwamen zij uit bij plekken als Paardeneiland en besloten zij dat het wrak van de Haerlem daar moest liggen. Ze hingen er zelfs een bordje op dat dit proclameerde.’ Hij glimlacht. ‘Een Nederlandse mijl is iets meer dan 11 kilometer, een stuk langer dan de ruim 1,8 kilometer die een zeemijl meet.’

Ook de relatieve positie van het wrak ten opzichte van de zuidpunt van Robbeneiland voor de kust stond aangegeven op oude kaarten. En Bruno keek naar grondmonsters van verschillende plekken langs de Tafelbaai. Die vergeleek hij met de geologische verslagen die een van de schipbreukelingen in 1647 had opgesteld, nadat de bemanning een waterput in hun kamp op het strand had gegraven. Telkens wees de uitkomst van zijn onderzoek in de richting van exact hetzelfde punt: iets ten zuiden van Dolphin Beach Hotel, de plek waar hij net op het Bloubergstrand de kinderen in de branding heeft aangewezen.

In 2018 ging hij op die plek, samen met een geofysicus en gewapend met een metaaldetector, bij laag water zo ver mogelijk de zee in. De twee vonden een gebied waar het apparaat uitzonderlijk zwaar uitsloeg. ‘Daar moest dus wel veel ijzer in de grond zitten,’ legt Bruno twee jaar later uit. ‘En uit historische documenten weten we dat de bemanning van de Haerlem achttien ijzeren kanonnen en vier zware ijzeren ankers in het wrak achterliet, nadat zij het schip verder helemaal had ontruimd.’ Bruno en zijn kompaan begonnen te graven. Ze vonden handgemaakte, koperen spijkertjes. ‘Die duiden op een schip dat gebouwd moet zijn vóór de negentiende eeuw,’ vertelt hij. Ook groef hij een zware koper-en-tinplaat op, waarvan hij als ervaren archeoloog weet dat die kenmerkend is voor het achtersteven en het roer van VOC-schepen. En Bruno vond, vlak voordat hij zijn graafwerkzaamheden staakte, uit angst het wrak te beschadigen, een opmerkelijk stuk koperdraad. Hij klikt een slideshow aan op zijn computer en wijst op een afbeelding. Het koperdraad lijkt op een halsketting. ‘Uit de dagboeken van Jan van Riebeeck weten we dat de Nederlanders koperdraad met de Khoikhoi ruilden tegen schapen,’ zegt hij. ‘En Van Riebeeck beschrijft uitvoerig dat de Khoikhoi daarvan sieraden maakten voor hun enkels, polsen en nek.’

Bruno vermoedt dat de Khoikhoi, nadat de schipbreukelingen weer vertrokken, het Nederlandse kamp op het strand bezochten en het deels boven het water uitstekende wrak van de Haerlem zagen. ‘De mannen van Harry waren geen veehouders, maar strandlopers,’ zegt hij. ‘Zij leefden van de visvangst. Misschien hoopten ze rond het wrak kreeft of schelpen te vinden. Iemand kan daarbij zijn ketting van koperdraad verloren zijn.’

Dat moet dan wel vóór de grote pokkenepidemie van 1713 zijn geweest, want die decimeerde de inheemse bevolking. De paar Khoikhoi in de Tafelbaai die de epidemie overleefden, waren daarna gedwongen op te gaan in de kolonistengemeenschap. Hun koperen sierraden droegen ze niet meer. ‘De ketting is een sterke indicatie dat het om een scheepswrak gaat uit de zeventiende eeuw,’ meent Bruno. ‘En dat is belangrijk, want in dit zoekgebied moeten zeker dertig scheepswrakken liggen, maar slechts één daarvan verging in de zeventiende eeuw: de Haerlem. De andere zijn volgens historische bronnen allemaal Britse wrakken van later datum. Natuurlijk, we weten pas 100 procent zeker dat het de Haerlem is als we iets vinden met een VOC-logo erop, of een scherf Aziatisch porselein die we nauwkeurig kunnen dateren, maar alles wijst echt maar in maar één richting: dat hier, net ten zuiden van het Dolphin Beach Hotel, in zee het wrak van de Haerlem ligt.’

Bruno slaat zijn laptop dicht. Er is maar één manier om zekerheid te krijgen. Hij moet het scheepswrak waar hij in 2018 op stuitte, maar dat hij tijdens zijn graafpoging vreesde te beschadigen, in de toekomst alsnog opgraven. Alleen kost dat minstens anderhalf miljoen euro. Hij heeft geen idee hoe hij dat geld bij elkaar moet krijgen. ‘Je dient een kofferdam aan te leggen en het water weg te pompen, zodat je de zeebodem kunt afgraven,’ legt hij uit. En als hij mijn bedenkelijke blik ziet: ‘Anderhalf miljoen euro klinkt als veel geld, maar in vergelijking met de wetenschappelijke en toeristische waarde is het niets.’ Hij straalt plotseling. ‘Het wrak van de Haerlem is een cruciaal monument binnen de Nederlandse en vooral de Zuid-Afrikaanse geschiedenis,’ probeert hij mij te overtuigen, alsof hij vermoedt dat ik toevallig anderhalf miljoen euro op zak heb. ‘Daar moet zowel de Nederlandse als de Zuid-Afrikaanse regering zich meer bewust van worden. Want vergeet niet, geen enkel ander land ter wereld kan zo’n groot deel van zijn geschiedenis terugvoeren op één enkele schipbreuk.’

We verlaten het Dolphin Beach Hotel. Bruno haalt op de parkeerplaats tot mijn verrassing de voor een VOC-schip zo typerende koper-en-tinplaat uit de achterbak van zijn auto. Hij laat me voelen hoe zwaar die is. Ook trekt hij een kussentje tevoorschijn, waarop hij het in 2018 opgegraven koperen halssieraad heeft vastgestikt. Hij duwt het in mijn handen. Ik sta er bedremmeld bij. Als Bruno gelijk heeft en hij de Haerlem werkelijk in de toekomst opgraaft, dan heb ik nu een toekomstig museumstuk in mijn handen.

We nemen afscheid. Bruno rijdt weg, ik loop nog even terug naar het strand en ga in het witte stuifzand zitten. Ik probeer me de schipbreukelingen uit 1647 voor te stellen: hoe ze hun kamp bouwden tegen de duinen aan, om te kunnen schuilen voor de natte en winderige Kaapse winter, en hoe ze het deel van de scheepslading dat ze hadden weten te redden – naast aardewerk ook kandijsuiker, kaneel en peper – zorgvuldig beschermden, terwijl ze met de Khoikhoi onderhandelden over de prijs van vlees.

Slechts iets meer dan een halve eeuw later zag ook Jochem Pieterszoon Posthumus voor het eerst de Tafelberg ten zuiden van dit strand. Hij voer op het schip de Lokhorst. Het was aan boord zijn taak om met zijn trompet het werk van de 150 bemanningsleden op het dek te coördineren. Matrozen op VOC-schepen werkten op de maat van tromgeroffel en trompetgeschal, en wisselden op geluidscommando’s de wacht.

Trompetters als Jochem stonden hoger in de hiërarchie dan de trommelende tamboers. Zij hadden een langere opleiding genoten en kregen de rang van dek-officier. Zij verdienden ook meer. Om als leerling-trompetter het vak te leren, moest iemand van onbesproken gedrag en relatief goede komaf zijn.²³

Dit hogere inkomen kon Jochem goed gebruiken, want hij had zich, zoals zoveel compagniesoldaten, thuis stevig in de schulden gestoken. In de archieven van de VOC staat dat hij in het bezit was van een schuldbrief.

Jochem zal zich waarschijnlijk uit eigen beweging hebben aangemeld voor zijn avontuur op zee. De VOC organiseerde in die tijd ‘wervingsdagen’, waarbij werkzoekenden als hij zich konden aanmelden voor een functie op een schip bij het Oost-Indisch Huis in Amsterdam. Jochem kwam uit Bolsward in Friesland, dus hij moet voor die aanmelding, en wellicht ook voor zijn training, speciaal naar Amsterdam zijn gereisd. Hij overnachtte daar in een van de logementen die in die stad voor bezoekende provincialen uit de grond waren gestampt. De uitbaters van de herbergen gaven mannen op de pof een bed en een zeemansuitrusting. Zo staken aankomende zeelui zich vaak in de schulden, voordat ze aan boord van een VOC-schip gingen. Een deel van de soldij die zij verdienden tijdens hun reis naar Nederlands-Indië stonden zij via een schuldbrief als die van Jochem af aan deze logementhouders, die vanwege zulke leenconstructies ook wel ‘zielverkopers’ werden genoemd.

Toch zal Jochem als dek-officier aan boord op zijn minst een eigen hut hebben gehad, zij het piepklein en weinig comfortabel. Hij mocht vast ook een kleine hoeveelheid persoonlijke spullen meenemen: extra kleren, een tabaksdoos wellicht, zeep en een spiegeltje, een bord en bestek, een kan en een kroes die hij van zijn initialen J.P.P. voorzag, een Bijbel en zelfs papier en inkt – hij kon lezen en schijven – om het thuisfront met enige regelmaat op de hoogte te houden. Net als iedereen zal hij verder vooral eten en drinken hebben meegebracht voor de eerste weken op het schip: kaas, ham, stroop, een fles jenever.

Hoe langer de reis duurde, des te smeriger de omstandigheden op het schip werden. De stank van het bedorven kielwater onder in de boot vermengde zich met de zweetgeur van de ongewassen bemanning en de lucht van braaksel en uitwerpselen: van ratten, de scheepskat en soms ook matrozen. Via gaten tussen de balken in het ruim kon het kielwater op gezette tijden worden weggepompt, maar via die openingen wist allerlei ongedierte bij tussenstops juist naar binnen te komen. Muizen, vlooien, luizen en mieren waren tot daaraan toe, maar de zeelieden dienden op te passen voor de giftige steken van schorpioenen en duizendpoten.

Mannen als Jochem kregen aan boord drie keer per dag te eten. Het ontbijt bestond uit gort met pruimen en boter. ’s Middags en in de avond stonden er erwten, bonen of rijst met boter en grote hoeveelheden mosterd op het menu. Twee keer per week werd dit aangevuld met wat gepekeld rundvlees, en twee andere dagen in de week kreeg de bemanning er een beetje ingezouten varkensvlees of stokvis bij. Veel was het niet. Ondervoeding was geen zeldzaamheid aan boord van VOC-schepen, en ook schoon drinkwater was schaars.

Het moet dus een enorme opluchting zijn geweest voor Jochem toen hij in 1709 als eerste Posthumus ooit vanaf zee de Tafelberg zag liggen. In de Kaap kon hij eindelijk voor langere tijd van boord. Zijn tussenstop in het havendorp, dat op dat moment nog geen drieduizend inwoners telde, moet hem goed zijn bevallen – anders ging hij er in 1714 niet wonen. Het leven in de Kaap was rond die tijd, anders dan vaak wordt gesuggereerd, ook helemaal niet zoveel moeizamer en armoediger dan dat in een plaats als Jochems geboortedorp Bolsward. Immigranten als hij hadden er begin achttiende eeuw best kansen om een redelijk bestaan op te bouwen, voornamelijk door de stabiele vraag naar allerlei producten vanuit de aanmerende schepen.²⁴

De tweede Posthumus die zich permanent vestigde in de Kaap arriveerde pas een kleine honderd jaar later: de drieëntwintigjarige Jan. Hoe hij precies vanuit zijn geboorteplaats Leeuwarden naar de Kaap kwam, en wat zijn beweegredenen waren, valt niet meer te achterhalen. De VOC was tegen die tijd al failliet, zij hield geen gedetailleerde opvarendenlijsten meer bij. Maar vaststaat dat Jan in 1801 in de Kaapkolonie trouwde en zich een jaar later als boer langs de oostgrens van de kolonie vestigde, die toen al ver was opgeschoven.

Zo schoten de Posthumussen, via deze twee oudste stamvaders in Zuid-Afrika, al vroeg wortel in de Kaap. Het klinkt misschien niet indrukwekkend, twee arrivés met die achternaam in de eerste 150 jaar na de aankomst van Van Riebeeck, maar het is in werkelijkheid een stevig aantal. Na 1652 ontstond namelijk niet meteen een heuse Europese invasie in de Kaap. Lange tijd woonden er maar heel weinig witte kolonisten in en rond de Tafelbaai. De Kaap diende immers slechts een simpele verversingspost te zijn, een functionele haven, geen complexe stad als Batavia in Nederlands-Indië. Zelfs toen de Britten in 1806 de controle overnamen in de Kaapkolonie, woonden er nog altijd slechts zo’n 25.000 witte kolonisten.²⁵

Ik klop het zand van mijn broek en loop terug naar het Dolphin Beach Hotel. In theorie kan zowel Jochem als Jan Posthumus familie van mij zijn. Al vind ik dat eerlijk gezegd moeilijk voor te stellen, want mijn stamboom ademt juist bitter weinig reiszucht. Ten minste zes generaties voor mij waren geboren en getogen in Friesland of Groningen. De overgrootvader van mijn betovergrootvader, Andries Jaspers Posthumus, kwam rond 1770 ter wereld in het Friese Marssum. En van daar ging zijn nageslacht, via Beetgum en Dronrijp, langs Groningen en Leeuwarden weer terug naar Groningen, om ten slotte in mijn geboortedorp Zuidhorn uit te komen: exact tussen Groningen en Leeuwarden in. Mijn voorouders waren allesbehalve migranten, zij verplaatsten zich ruim drie eeuwen lang binnen een straal van slechts 100 kilometer.

Mijn tante vertelde me onlangs dat mijn familie een wapen en motto heeft. De leus luidt: ‘God helpt hem die zichzelf helpt.’ Dat vond ik dan wel weer aardig. Want dit devies mag christelijk klinken, en het is door mijn voorvaderen misschien ook erg godvrezend bedoeld, in werkelijkheid is het een nogal blasfemisch gezegde uit het Oudgrieks dat de controle over je leven in de eerste plaats bij jezelf legt, en niet bij God. Dat leek me goed passen bij de Posthumusmigranten van weleer: de wetenschap dat je het ver van huis in de eerste plaats zelf moet zien te rooien.

Ergens hoop ik dus, vanwege dit familiemotto, dat Jochem en Jan op een of andere manier aan mij verwant zijn. Alhoewel, zij waren wel kolonisatoren natuurlijk, slavendrijvers misschien zelfs. Ze waren bezetters, indringers, en hebben wellicht deelgenomen aan de oorlogen tegen de Khoikhoi en de moordexpedities in gebieden waar veel San woonden. Ze vormden onderdeel van een ongelijke en onrechtvaardige koloniale occupatie die de inheemse bevolking van de Kaap van haar woongebied verdreef en waarvan de tienduizenden jaren oude Khoikhoi- en Sanculturen nooit meer herstelden.

Tijdens de apartheid hamerde de Zuid-Afrikaanse regering erop dat de witte kolonisten van weleer, mannen als Jochem en Jan, nooit een genocide hadden gepleegd op de inheemse bevolking die zij in de Kaap aantroffen – anders dan de kolonisten in Amerika in hun strijd met de Indianen en de Engelsen in Australië met de Aboriginals. Maar bij die borstklopperij definieerde het witte minderheidsregime volgens sommige historici de term ‘volkerenmoord’ te nauw. Een genocide hoeft immers niet per se plaats te vinden via concentratiekampen of binnen een korte periode. Alle oorlogen, ziekten en moordpartijen die de Nederlandse kolonisten over de Khoikhoi en San uitstortten in de twee eeuwen nadat Van Riebeeck in de Kaap voet aan wal zette, kunnen volgens hen wel degelijk samen worden bestempeld als het uiterst langzaam, maar daardoor niet minder effectief uitroeien van een volk.²⁶ Die historische misdaad kleeft in dat geval dus ook aan de naam Posthumus.

2   HET BEGIN VAN DE STRIJD

Het is twintig minuten rijden van het Bloubergstrand naar de River Club vlak onder de Tafelberg. Ik parkeer mijn auto en loop om het clubhuis van de golfbaan heen, om op het terras aan de westzijde te lunchen. Het is er druk. Een groep mannen zit al vroeg aan grote pullen bier. Ze kijken uit op de weide waar golfers hun afslag oefenen. Een stenen paadje, dat achter hen langs loopt, voert naar de eerste hole. Wie bij het oefenen van z’n afslag zo’n honderd meter te ver slaat, raakt de snelweg die van de stad naar het vliegveld leidt.

Er bestaan ambitieuze bouwplannen voor het terrein van de golfbaan. De River Club ligt op een gewilde locatie: op een steenworp afstand van het dure centrum van Kaapstad én midden in het infrastructurele knooppunt van de metropool. Doordat de stadskern zelf zo goed als volledig is opgeknapt en volgebouwd, breidt de verhipping zich de laatste jaren uit richting de randen van het stedelijke hart. Wijken als Woodstock en Observatory hebben daar inmiddels ook al een stevige lik verf gekregen. Ze zijn vol komen te staan met Airbnb’s en trendy restaurants schieten er als paddenstoelen uit de grond. De River Club ligt pal tegen die wijken aan.