De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

Oorspronkelijke titel Recollections of My Nonexistence

Oorspronkelijke uitgever Viking

© 2020 Rebecca Solnit

© 2022 Nederlandse vertaling Lette Vos/Uitgeverij Podium

Omslagontwerp bij Barbara

Foto omslag Shaun O’Rourke

Foto auteur Trent Davis Bailey

Foto pag. 6 Rebecca Solnit

Verzorging e-book Coco Bookmedia

ISBN e-book 978 94 6381 120 0

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, januari 2022

www.uitgeverijpodium.nl

Spiegelpaleis

1

Lang geleden keek ik op een dag naar mezelf in een passpiegel en zag mijn spiegelbeeld donkerder en waziger worden en vervolgens achteruitdeinzen, niet in de zin dat ik me er mentaal voor afsloot maar alsof ik daadwerkelijk van de aardbol wegdreef. Ik zocht houvast aan de deuropening in het halletje tegenover de spiegel, maar toch zakte ik als een plumpudding in elkaar. Mijn spiegelbeeld loste op in het niets, alsof ik maar een schim was die ik zelf niet eens meer kon zien.

Ik viel in die tijd wel vaker flauw en was geregeld duizelig, maar die keer bleef me bij omdat het niet zozeer was dat de wereld uit mijn bewustzijn leek te verdwijnen, maar ik uit de wereld. Ik was zowel degene die verdween als de spiegelfiguur die van een afstandje toekeek, allebei en geen van beiden tegelijk. In die tijd probeerde ik voortdurend zichtbaar en onzichtbaar te worden, mezelf te beschermen en mezelf te zíjn, maar die verschillende doelstellingen stonden elkaar dikwijls in de weg. Dus ik keek naar mezelf in de hoop dat mijn spiegelbeeld me zou vertellen wie ik kon worden, of ik goed genoeg was en of alles wat anderen over me zeiden waar was.

Als jonge vrouw ga je voortdurend in talloze verschillende vormen de confrontatie aan met je eigen vernietiging of je rent ervoor weg, voor het besef dat het kan gebeuren, óf allebei tegelijk, dwars door elkaar heen. ‘De dood van een mooie vrouw is ontegenzeggelijk het meest poëtische onderwerp ter wereld,’ schreef Edgar Allan Poe, die daarbij waarschijnlijk geen rekening hield met het standpunt van de vrouw die liever blijft leven. Ik deed mijn best om me niet te laten afdoen als het onderwerp van andermans poëzie en me niet van het leven te laten beroven; ik ging op zoek naar mijn eigen stijl en visie, zonder routekaart, zonder wegwijzers, eigenlijk met nauwelijks aanknopingspunten. Die waren er misschien wel, maar ik had ze nog niet gevonden.

Veel — misschien wel alle — jonge vrouwen gaan noodgedwongen op zoek naar een poëtisch discours waarin niet hun eigen nederlaag maar juist hun voortbestaan verheerlijkt wordt, soms ook naar een eigen stem om daarvoor te kunnen pleiten en in ieder geval naar een manier om het hoofd boven water te houden binnen een heersende moraal die ervan smult als je onderuitgaat of weggevaagd wordt. In mijn jonge jaren verliep dit bij mij niet bepaald gladjes, maar ik stortte me er met volle overgave in.

Ik wist vaak niet precies waaróm ik in opstand kwam, of waartegen, waardoor mijn weerwoord vaag, onsamenhangend en wispelturig kon zijn. Als ik nu om me heen kijk en jonge vrouwen dezelfde strijd zie leveren als ik vroeger, brengt dat al die jaren terug waarin ik weigerde me over te geven, of me wel móést overgeven, zoals iemand die wegzakt in drijfzand, maar toch bleef spartelen om los te komen. Ik vocht niet alleen letterlijk voor mijn leven, al was dat soms pittig genoeg, maar ook voor een leven met rechten, zoals het recht op participatie, waardigheid, een stem. Het ging dus niet zomaar om in leven blijven, maar om een volwaardig leven bemachtigen.

Regisseur, schrijver en acteur Brit Marling schreef laatst: ‘Een van de redenen waarom je in die kamer op die stoel blijft zitten terwijl je lastiggevallen of misbruikt wordt door een man met macht is dat je als vrouw zelden een andere afloop meekrijgt. In de boeken die je hebt gelezen, de films die je hebt gezien, de verhalen die je al sinds je geboorte zijn verteld loopt het voor vrouwen maar al te vaak noodlottig af.’

De spiegel waarin ik mezelf zag verdwijnen stond in het appartement waarin ik een kwarteeuw woonde, vanaf de laatste paar maanden van mijn tienerjaren. Gedurende mijn eerste jaren daar vocht ik een paar van mijn heftigste veldslagen uit; soms won ik, soms hield ik er littekens aan over die ik nog altijd met me meedraag, vaak was het dusdanig bepalend voor mijn leven dat ik niet kan zeggen dat ik wou dat het allemaal anders was gelopen, want dan was ik nu heel iemand anders geweest, en die vrouw bestaat niet. Ik besta. Maar ik wil wél dat de jonge vrouwen die na mij komen een deel van die hindernissen van vroeger kunnen overslaan, en in mijn werk heb ik diverse keren geprobeerd dat te bereiken door die hindernissen op zijn minst te benoemen.

2

Nog een spiegelverhaal: toen ik een jaar of elf was, kocht mijn moeder bij de schoenenwinkel de motorlaarzen voor me die ik graag wilde hebben in de fase dat ik probeerde geen meisje te zijn — meisjes waren immers minderwaardig — maar iets aparts, iets ruigers, klaar voor de start. Die schoenenwinkel is me echter nog om een andere reden bijgebleven. Als je voor de spiegels ging staan die aan weerszijden van het gangpad hingen, zag je de weerspiegeling van een weerspiegeling van een weerspiegeling van een weerspiegeling van jezelf of de voetenbankjes of wat dan ook, steeds een beetje waziger en verder weg, ogenschijnlijk tot in het oneindige, alsof er een oceaan achter de spiegel lag en je steeds een stukje verder in de zeegroene diepte kon kijken. Destijds probeerde ik nog niet mezelf in beeld te krijgen, maar probeerde ik méér te zien, de diepere lagen voorbij het alledaagse.

Voorbij elk begin ligt weer een volgend begin, en nog een en nog een, maar de eerste keer dat ik bus 5 nam, de Fulton-lijn, acht jaar na die schoenenwinkel, lijkt me een prima beginpunt voor dit verhaal. De buslijn snijdt dwars door de stad heen, Fulton Street af, van het centrum aan de kant van de Baai van San Francisco helemaal tot aan de Stille Oceaan. Het leeuwendeel van dit verhaal speelt zich precies halverwege die route af, midden in de stad, maar blijf nog even in de bus zitten terwijl die moeizaam heuvelopwaarts rijdt, langs de Jezuïetenkerk die met zijn torens het ochtendlicht vangt, verder langs het langgerekte Golden Gate-park aan onze linkerhand en de ene na de andere straat met steeds minder dicht opeengepakte huizen, op overwegend zandgrond gebouwd, tot het strookje zand dat grenst aan de Stille Oceaan, die ruim een derde van het aardoppervlak beslaat.

Soms lijkt de hele oceaan net een spiegel van gehamerd zilver, al is hij te woelig om werkelijk iets te weerspiegelen; als je de lucht op het wateroppervlak wilt zien liggen, moet je bij de Baai van San Francisco zijn. Op topdagen zijn de kleuren en de hemel erboven daar onbeschrijflijk mooi. Soms weerkaatst het water een goudgrijze lucht en is het blauw, groen, zilver, is het een spiegel voor dat grijs en goud, vangt het in zijn rimpeling de warmte en koelte van die kleuren, wordt het ze allemaal tegelijk maar geen enkele kleur helemaal, kent het subtieler schakeringen dan onze taal te bieden heeft. Soms duikt een vogel in het water weg, dwars door zijn eigen spiegelbeeld heen; door het spiegelende oppervlak is het onmogelijk om te zien wat zich eronder bevindt.

Soms is de lucht bij het ontstaan en verscheiden van de dag een tint opaal die niet in woorden te vatten is, goud dat overgaat in blauw zonder het groen dat tussen die twee kleuren in hoort te liggen, vurige, warme kleuren die zich niet in de benamingen abrikoos of karmijn of goud laten vatten, licht dat elke seconde verandert waardoor de lucht ontelbaar veel tinten blauw beslaat tussen de zon en de uiteinden van je blikveld, waar nog allerlei andere kleuren meespelen. Als je heel even wegkijkt, mis je de zoveelste schakering waar nooit een woord voor zal bestaan, die vervolgens weer overgaat in een andere en nog weer een andere. Soms voelt de naam voor een bepaalde kleur als een hokje waarin iets gevangen wordt gezet wat daar niet hoort, en dat geldt vaker voor taal, bijvoorbeeld bij woorden als vrouw, man, kind, volwassene, veilig, sterk, vrij, waar, zwart, wit, rijk, arm. We hebben die woorden nodig, maar kunnen ze het beste beschouwen als emmers die voortdurend overlopen en uiteenspatten. Als je er voorbij kijkt, zie je altijd meer.

3

Soms krijg je een cadeau waarvan noch de gever noch jij als ontvanger beseft hoe groot het werkelijk is en soms blijkt het uiteindelijk iets heel anders te zijn dan het in eerste instantie leek. Zoals ieder begin tot eindeloos veel zijsporen leidt, vertakking op vertakking op vertakking, zo heeft ook ieder einde gevolgen die zich uitwaaieren als rimpelingen op het water. Op een winterse zondag, toen ik nog jong, onwetend en arm was en bijna geen vrienden had, ging ik naar een huurappartement kijken. Ik was de advertentie tegengekomen onder de rubriek ‘aangeboden’ in de krant, een paar piepklein gedrukte regeltjes aan informatie binnen dat ondoordringbare grijze rasterwerk waarin voornamelijk woningen stonden die boven mijn budget zaten. Mensen lachten me uit als ik zei dat ik iets zocht voor tweehonderd dollar per maand — zelfs toen al een absolute bodemprijs — maar meer kon ik in dat laatste semester van mijn bacheloropleiding, het derde jaar van mijn financiële onafhankelijkheid, gewoon niet betalen.

Toen ik op huizenjacht ging, woonde ik in een bezemkast met een raam dat uitkeek op een lichtschacht. Mijn kamertje was binnen het wooncomplex overigens wel luxe, omdat ik als enige een eigen badkamer had, terwijl de anderen die moesten delen. Er was voor het hele complex één donkere gezamenlijke keuken waar je eten uit de koelkast werd gejat, door de kakkerlakken werd opgevreten of allebei. De andere bewoners waren allemaal mensen met wie het niet zo goed leek te zijn afgelopen. Ik was negentien, dus mijn leven was nog verre van afgelopen; ik was nog maar net begonnen met ontdekken wie ik wilde worden, en hoe dan, wat de meesten op die leeftijd doen — ik had op mijn vijftiende de GED-toets gemaakt zodat ik van school af kon, ging op mijn zestiende een voltijdopleiding aan een volksuniversiteit doen en stapte een jaar later over naar een studie aan San Francisco State, een openbare universiteit aan de winderige zuidwestkant van de stad, waarvan ik op mijn negentiende in het laatste jaar zat.

In de buurt van het stadhuis stapte ik op bus 5 en even later reed ik langs de sociale huurcomplexen, langs een kerk bij de kruising met Fillmore Street waar een groepje sombere zwarte mannen in pak zich buiten had verzameld voor een uitvaart, langs chique, oude houten huizen en slijterijen en toen gingen we een helling op naar Lyon Street. Daar stapte ik uit, en de bus pruttelde verder richting de Stille Oceaan. Ik wist het juiste nummer te vinden, een gebouw met een portiek dat net als veel andere in de straat als extra beveiliging was afgedicht met een gietijzeren hek. De deurmat binnen zat met een roestig kettingslot aan de brievenbus vast. Ik drukte op de bel van de beheerder, ging nadat hij me met een zoemer had binnengelaten de trap op en trof hem bij de deur van zijn appartement op de eerste verdieping aan, waarna hij me naar de tweede verdieping doorverwees om het appartement boven dat van hem te bekijken.

Het was zo mooi dat ik er steil van achteroversloeg. Het was een studioappartement op een hoek, met erkers op het zuiden en het oosten waar de zon door naar binnen stroomde. Goudgele eikenhouten vloeren, een hoog plafond afgewerkt met kroonlijsten, en witte muren met rechthoekige lambrisering. Deuren met glazen panelen en kristallen deurknoppen. Een aparte keuken met nog een raam op het oosten waar het licht ’s ochtends door naar binnen knalde als de zon opkwam boven het grote huis aan de overkant. Het leek haast alsof het appartement zelf licht gaf, als iets bovenaards, een sprookjespaleis, gigantisch en elegant in vergelijking met veel van de spartaanse hokjes waar ik in had gewoond nadat ik kort na mijn zeventiende verjaardag het huis uit was gegaan. Ik dwaalde er een tijdje in rond, helemaal in de wolken, en ging toen weer naar beneden om de beheerder te laten weten dat ik er graag wilde wonen. Hij zei op gemoedelijke toon: ‘Als jij dat wilt, dan gaan we daarvoor zorgen.’ Ik wilde het dolgraag; het was mooier dan ik met mijn budget ooit had durven dromen. Sterker nog, toen ik erin rondliep voelde het alsof ik droomde.

De beheerder was een lange, zwarte man van in de zestig, stevig, sterk en vroeger duidelijk een knappe vent, maar nu nog steeds imposant met zijn lage, dreunende stemgeluid, en als hij die dag droeg wat hij in de tijd dat ik hem kende meestal droeg, was dat een overall. Hij liet me binnen in zijn zitkamer. Het was de zondag van de Super Bowl en er stond een lokaal footballteam in de finale, dus je hoorde uit de hele wijk af en toe gejuich opstijgen als er gescoord werd, maar hij keek op zijn grote televisie, die op een apart tafeltje naast de zeshoekige pokertafel met groen vilt stond, naar zwarte bluesmuzikanten en hield het daglicht buiten met ouderwetse brede jaloezieën voor zijn erkerramen. Toen hij me het aanvraagformulier aanreikte, zonk de moed me in de schoenen. Ik biechtte op dat ik al eerder was afgewezen door de huisjesmelkers die boven aan het contract vernoemd stonden. Een van hun medewerkers had waar ik bij stond mijn aanvraag vol minachting in een prullenbak naast zijn bureau gedeponeerd, omdat mijn inkomen niet voldeed aan hun minimumeisen.

De beheerder zei dat als ik het formulier liet invullen door een fatsoenlijke oudere dame, hij me niet zou verlinken. Ik maakte dankbaar gebruik van dat aanbod en vroeg mijn moeder of zij het voor me wilde doen, al had ze eerder dikwijls geweigerd de kastanjes voor me uit het vuur te halen. Deze keer was ze daar wel toe bereid, en ze leverde het formulier ingevuld in. Het verhuurbedrijf vond het niet verdacht dat een witte vrouw met een koophuis aan de andere kant van de Golden Gate Bridge in die buurt zou willen wonen — ik geloof dat ze had gezegd dat ze dichter bij haar werk wilde zitten, of iets in die trant, want ze was boekhouder voor een impresariaat in de stad. Waarschijnlijk sprak het voor hen voor zich dat het appartementje naar de meest draagkrachtige aanvrager ging, ook al lag het in een zwarte wijk.

De acht jaar daarna kocht ik elke maand een postwissel, die ik onder haar naam verstuurde, om de huur te betalen. In het huurcontract stond dat de bewoner degene moest zijn die het had ondertekend, dus officieel woonde ik niet in mijn huis, dat officieel ook niet mijn huis was. Al zou ik er uiteindelijk nog jaren blijven, het voelde heel lang alsof ik er ieder moment uit kon worden gezet, dus deed ik mijn best om zo onzichtbaar mogelijk te zijn, waardoor mijn vroegere neiging tot stiekem gedrag en vooral geen aandacht willen trekken weer de kop opstak. Op een gegeven moment kwam het vastgoedbedrijf erachter dat de bewoner niet degene was die het contract had ondertekend, dus vroegen ze aan de beheerder hoe het zat. Hij verzekerde ze dat ik een rustige, betrouwbare huurder was, en het liep met een sisser af, maar ik had het toch even Spaans benauwd.

De beheerder heette James V. Young. Ik noemde hem altijd Mr. Young. Hij liet ooit een keer vallen dat er al in geen zeventien jaar meer een wit iemand in het huis had gewoond. Mijn medebewoners waren voornamelijk oudere stellen, al woonde er in een van de andere eenkamerappartementen ook een alleenstaande moeder met een lieve dochter. Het pand bestond uit zeven appartementen die allemaal met hun voordeur op het trappenhuis uitkwamen, verdeeld over twee verdiepingen, met op de begane grond garageboxen. Dat ik naar een zwarte buurt was verhuisd drong toen nog niet tot me door, maar ik zou er in de daaropvolgende jaren veel belangrijke inzichten opdoen. Ik bleef er zo lang dat het toen ik weer vertrok was veranderd in een witte middenstandswijk met huizen die er behalve een nieuw likje verf nog precies hetzelfde uitzagen, maar waaraan verder alles was veranderd. De wijk was iets van zijn vroegere karakter kwijtgeraakt.

Ik was zelf ook veranderd; de vrouw die in de eenentwintigste eeuw uit die buurt wegging was niet het meisje dat er al die jaren eerder kwam wonen. Er zit natuurlijk wel een zekere lijn in. Het meisje is de moeder van de vrouw, maar er gebeurde en veranderde in de tussentijd zoveel dat ik dat spichtige, schuwe jonkie meer als een hechte vriendin beschouw, iemand voor wie ik graag meer had willen betekenen, iemand met wie ik net zo te doen heb als met de vrouwen van haar leeftijd die ik nu tegenkom; die persoon van lang geleden was niet precies hetzelfde als ik nu ben en leek op een paar kernpunten zelfs helemaal niet op mij, maar toch was ik haar: een sociaal onhandig buitenbeentje, een dromer, een rusteloze doler.

4

Het woord ‘volwassene’ suggereert dat iedereen die volgens de wet meerderjarig is binnen een samenhangende categorie valt, maar we zijn allemaal reizigers die voortdurend veranderen op onze reis door een wereld die al net zo hard in beweging is als wij. Onze weg zit vol scheuren en veert onder onze voeten mee. In sommige opzichten vervaagt onze kindertijd steeds meer, maar tegelijkertijd houdt hij nooit op; het volwassen leven dient zich in kleine, onregelmatige porties aan, als het al komt, en iedereen volgt zijn eigen planning, of beter gezegd: al die overgangen verlopen volledig ongepland. Op het moment dat je het huis uit gaat — als je een huis had waar je uit kon gaan — en op eigen benen komt te staan, ben je voor het grootste deel van je leven kind geweest, al is de definitie van kind-zijn ook niet eenduidig.

Sommige mensen hebben iemand die voor ze zorgt en die ze ondersteunt, andere worden hun hele leven klein gehouden, sommige mensen worden geleidelijk losgelaten, andere worden in het diepe gegooid en moeten het dan zelf maar uitzoeken en sommige mensen hebben dat van kleins af aan moeten doen. Hoe dan ook ben je als je er alleen voor staat ineens een immigrant in het land der volwassenen, een land met vreemde gebruiken: je leert hoe je alle ballen waaruit je leven bestaat in de lucht moet houden, hoe dat leven eruit gaat zien en wie er deel van uit gaat maken, en hoe je je vrije wil gaat inzetten.

In je jonge jaren begeef je je op een lange weg die zich voortdurend splitst; het leven zit vol met keuzes die enorme, onvoorspelbare gevolgen hebben, en je krijgt zelden de kans om terug te gaan en toch de andere afslag te nemen. Je bouwt iets op, een leven, een identiteit, en dat is een uitermate creatief proces waar je heel makkelijk fouten in maakt, kleine, grote of zelfs noodlottige fouten. Jongzijn is een riskante aangelegenheid. Ooit werd ik, ergens in dezelfde periode dat ik bij Mr. Young in het gebouw ging wonen, op een plein in de buurt van het stadhuis aangesproken door leden van een sekte. Begin jaren tachtig waren de sektes die in de jaren zeventig zoveel schade hadden aangericht nog niet uitgestorven. Ze leken te zijn voortgevloeid uit het feit dat mensen die eigenlijk als brave burgers waren opgevoed werden losgelaten in een tijd waarin een soort anarchistische vrijheid heerste. Door op een zogenaamd radicale manier terug te keren naar blinde gehoorzaamheid en de strenge hiërarchie van het conservatisme, vulden sekteleiders het gapende gat tussen twee levenswijzen waarin veel mensen vielen.

Vogels vliegen soms terug naar hun kooi als het deurtje openstaat, en zo kiezen mensen die vrij zijn om hun eigen keuzes te maken er soms voor om die macht af te staan. Een halve tel drong haarscherp, tot in mijn tenen, tot me door wat ze me voorhielden en begreep ik waarom mensen van mijn leeftijd zich daartoe aangetrokken voelden: een kans om de zware last aan verantwoordelijkheden die bij volwassenheid hoorde terug te geven, niet meer dagelijks keuzes te hoeven maken en je niet meer bezig te hoeven houden met de gevolgen van die keuzes, een kans om terug te gaan naar iets wat leek op je kindertijd en een schijnzekerheid te vinden die je niet hoefde te verdienen maar die je op een presenteerblaadje werd aangereikt. Ik besefte dat je door je vrijheid op te geven verlost werd van je zelfstandigheid, maar ik was juist blij met mijn onafhankelijkheid, mijn privacy en mijn autonomie, tot op zekere hoogte zelfs met mijn grote eenzaamheid, en ik was absoluut niet van plan om dat allemaal op te geven.

Ik ken mensen uit gelukkige gezinnen voor wie volwassen worden redelijk voor zich leek te spreken: ze leefden gewoon op dezelfde voet voort als ze van huis uit hadden meegekregen, als appels die niet ver van de boom vallen; hun weg vertakte zich niet, of ze konden gewoon blijven staan waar ze stonden, omdat ze hun bestemming al hadden bereikt voor ze goed en wel waren vertrokken. Toen ik jong was, was ik jaloers op de zekerheid die zij in de schoot geworpen kregen. Naarmate ik ouder werd, stelde ik mijn mening over levens die zo weinig zelfontplooiing en uitzoekwerk behoeven honderdtachtig graden bij. Op eigen benen staan gaf me het gevoel dat ik écht vrij was en ook een zekere rust, omdat ik aan niemand verantwoording hoefde af te leggen.

Tegenwoordig ontmoet ik jonge mensen die voor hun leeftijd een verbazingwekkend helder beeld lijken te hebben van hun eigen behoeftes, identiteit, gemoedstoestand en andermans gevoelens. Ook ik trok als een nomade door mijn zielenleven, en mijn pogingen om te bepalen waar ik was en onder woorden te brengen wat zich daar afspeelde verliepen moeizaam en traag. Maar ik had wel het geluk — als je echt van geluk kunt spreken — dat ik me kon blijven ontplooien, dat ik iemand ben die geleidelijk en onmerkbaar verandert, soms opzettelijk en soms met horten en stoten terwijl ik het zelf niet eens in de gaten had. Dat ik een appel was die verder bleef rollen. Mijn appartementje werd een kweekplaats waarin ik me kon ontpoppen, een plek waar ik thuis kon komen terwijl ik me ontwikkelde en ook buitenshuis een plek verwierf. Ik deed kennis en vaardigheden op, sloot uiteindelijk ook vriendschappen en kreeg het gevoel dat ik ergens bij hoorde. Of beter gezegd: ik kwam tot de ontdekking dat het in de marge van de samenleving soms juist het fijnst is, op de grenzen van de verschillende werelden waartussen je heen en weer kunt reizen.

Je adolescentie, de overgangsfase waar je in je late tienerjaren in terechtkomt, is niet de enige die we als mens doormaken, want zolang je volwassen bent, die categorie waartoe iedereen wordt gerekend die geen kind meer is, blijf je voortdurend in beweging; het is hetzelfde als wanneer je buiten beschouwing laat dat de lange schaduwen en de ochtenddauw bij zonsopgang verschillen van het platte, felle licht rond het middaguur, gewoon omdat het allemaal onder de noemer ‘dag’ valt. Je verandert, en met een beetje geluk word je door de jaren heen sterker en groeit je wilskracht; in het beste geval vind je richting en duidelijkheid in je leven, waarbij iets als wijsheid of kalmte de plaats inneemt van de kinderlijke naïviteit en aanvechtingen die langzaam uit je wegvloeien. Nu ik wat ouder ben zijn zelfs twintigers in mijn ogen nog kinderen, niet door hun gebrek aan kennis, maar omdat ze een zekere prilheid bezitten, omdat ze nog in staat zijn tot oprechte verbazing, omdat ze nog bijna een heel leven voor zich hebben en vooral omdat ze volop bezig zijn met iemand worden — een heldhaftige onderneming.

Tegenwoordig ben ik soms jaloers op die mensen die nog aan het begin van hun lange levensweg staan, die nog voor talloze keuzes zullen komen te staan omdat die weg zich alsmaar zal blijven vertakken. Als ik me hun levensloop voorstel, zie ik daadwerkelijk een weg voor me die zich splitst en splitst en nog eens splitst, en dan voel ik weer hoe schimmig en ondoordringbaar hij kan zijn, hoe eng én opwindend het is om te moeten kiezen, om op pad te gaan zonder precies te weten waar je uit zult komen.

Ik heb geen spijt van de paden die ik ben ingeslagen, maar nu ik eenmaal de ene na de andere keuze heb gemaakt en een heel eind op streek ben op één weg, maar allerlei andere wegen ver achter me heb gelaten, krijg ik soms wel een beetje heimwee naar die tijd dat alles nog voor me lag, die veelbelovende fase van je jeugd waarin alles nog openligt. Toekomstperspectief betekent dat je nog van alles kunt worden wat je nu niet bent, en als je even kunt loslaten hoe doodeng dat is, is het zalig. De meeste splitsingen waar ik tegenaan zou lopen, dienden zich aan terwijl ik in dat zonovergoten appartement woonde dat Mr. Young me had gegund.

Misthoorns en gospel

1

Twee straten ten oosten van mijn huis stond de New Stranger’s Home Baptist Church, een victoriaans pand van drie verdiepingen, met aan weerszijden een graansiloachtig torentje met een kruis erbovenop. De kerk had ook iets wat in die wijk heel bijzonder was, aangezien alle andere huizen met hun voorgevel aan de stoep grensden, namelijk een voortuintje, met midden op het gras tussen een stel armetierige rozenstruikjes een houten bordje waarop de naam van de kerk prijkte. Jarenlang vroeg ik me elke keer als ik erlangs liep weer af wat een ‘nieuwe vreemdeling’ inhield. Bij een paar andere gebedshuizen, zoals de Solid Rock Baptist Church aan het steile stukje van Lyon Street, bleef ik soms even staan om naar de gospel te luisteren die binnen werd gezongen. Ik was een buitenstaander in die buurt, een nieuwe vreemdeling, al lag dat vooral aan het feit dat de wijk gevuld was met mensen die juist buitenstaanders waren binnen de witte samenleving waarin ik vrij kon gaan en staan waar ik wilde, waarin ik thuishoorde.

Het wijkje besloeg maar een klein gebied, vijf straten in de breedte en zes in de lengte, afgebakend door brede verkeerswegen aan de oost- en westkant, het strookje groen aan het uiteinde van het Golden Gate Park aan de zuidkant en aan de noordkant een steile helling die als een soort muur fungeerde. Mijn nieuwe huis stond op de zuidhoek van een straat waaraan ook het schemerige, platgedrukte pinksterkerkje stond dat tevens dienstdeed als stembureau. Daarnaast lag een slijterij die werd gerund door een Afrikaans stel van wie de zoon omkwam bij een schietpartij. Ik ben nog op zijn begrafenisdienst geweest, die werd gehouden in de Emanuel Church of God in Christ aan Hayes Street, drie straten bij hun winkel vandaan en nog dichter bij de wasserette waar hun zoon vanuit een auto voor de deur werd neergeschoten.

Het kerkgebouw, dat in een grijs verleden een mormonengemeente had geherbergd, was erg mooi en de rouwdienst was opzwepend en vol muziek; zulke ontroerende toespraken heb ik zelden meer gehoord. Het elegante, rechte kerkje met de gestucte gevel in pastelkleuren leek zo uit een renaissanceschilderij van een heiligenleven te zijn ontsnapt. Ertegenover zat verstopt in een winkelpand ook een kerkje waar ik in een van mijn eerste jaren in de buurt een keer naar binnen ben gegaan; het kruis boven het altaar was gemaakt van eierdozen, met de bobbels naar buiten. En dat waren nog niet eens alle zwarte kerken binnen dat kleine wijkje. Het geloof was er altijd binnen handbereik.

In een prachtige, witgeschilderde villa werd het Brahma Kumaris Meditation Center gevestigd, en toen de hele wereld nog geen tien jaar later door aids werd geteisterd, openden de Missionarissen van Naastenliefde van Moeder Teresa een hospice voor aidspatiënten in een groot houten pand schuin tegenover mijn huis, en vanaf dat moment werden de nonnen met hun dunne sari’s van wit katoen met blauwe rand vast onderdeel van het straatbeeld in de wijk. Moeder Teresa kwam zelf ook een paar keer langs, en de nonnen lieten me ooit een foto van haar zien met op de achtergrond de slijterij die van een stel uit Jordanië was maar door zwarte mensen bemand werd. Meer naar het oosten stond een moskee, richting het westen een jezuïtische universiteit, aan de noordgrens stonden een katholieke en een anglicaanse kerk en richting het zuidoosten stond net voorbij de scheidingslijn van de wijk aan Divisadero Street de St. John Coltrane African Orthodox Church, waar jazzdiensten werden gehouden, eten werd ingezameld en grote schilderijen hingen van zwarte aartsengelen in Russisch-orthodoxe stijl.

Kortom: het was een door en door godsdienstige buurt die luidkeels de hemel en verschillende varianten op de Heer prees. De eerste paar jaar dat ik er woonde gingen de gelovigen nog lopend naar de kerk, in hun mooiste kleren; de mannen en jongens droegen pakken in alle kleuren van de regenboog, de meisjes en vrouwen droegen jurken, de oudere dames vaak met een hoedje erbij van zijde, tule of fluweel, gestrikt, geplooid of gevouwen, afgezet met kant of een sluier en versierd met nepbloemen, veren of edelstenen. Vergeleken bij deze bruisende buurt waren de buitenwijken waarin ik was opgegroeid maar levenloos en armoedig, met hun afgebakende kavels die zo waren ingericht dat je zo min mogelijk aan de openbare ruimte en menselijk contact werd blootgesteld, waar volwassenen overal met de auto naartoe gingen, niemand zich met een ander bemoeide en de hekken tussen de huizen boven je hoofd uitstaken.

Soms keek ik door mijn erkerramen toe terwijl de kerkgangers verschillende kanten uit flaneerden, soms wandelde ik door de drommen mensen heen terwijl ze elkaar voorafgaand aan de dienst begroetten of juist achteraf afscheid namen. Op zulke dagen, als de diverse gemeenten zich te voet door elkaar heen weefden op weg naar hun eigen gebedshuis en terug, was het een springlevende gemeenschap. De kerkbesturen hadden hun gebouwen in bezit, dus die hoefden nergens heen, maar hun leden woonden in huurhuizen en langzaam maar zeker trokken er steeds meer weg, waardoor de bedrijvigheid op straat afnam. In plaats van kerkgangers in jubelstemming stonden er dubbelgeparkeerde auto’s op de stoep. Vervolgens verdwenen geleidelijk aan ook steeds meer gebedshuizen, maar dat was pas lang nadat ik de wijk en haar bewoners voor het eerst leerde kennen.

De oudere garde was meegekomen met de grote Afro-Amerikaanse volksverhuizing vanuit het zuiden, en hun manier van leven leek net zo goed te horen bij zuidelijke stadjes en het plattelandsleven als bij de drukte van de grote stad. Als ik naar hun verhalen luisterde, voelde ik hoezeer die verre oorden nog voortleefden in de wortels, herinneringen en patronen van mijn wijk. De zwarte gemeenschap van San Francisco was in de jaren veertig van de vorige eeuw zowat vertienvoudigd, en de nieuwkomers hadden zich verzameld in deze buurt, dicht bij het geografische hart van de stad, en in Hunter’s Point, het meest zuidwestelijke puntje van de stad, waar werk was op de scheepswerven.

De oudjes hadden geen haast; het waren plattelandsmensen. Ze hielden in de gaten wie er zoal voorbijkwam, groetten degenen die ze kenden, riepen soms een kind dat in hun ogen over de schreef ging tot de orde. Van hen leerde ik dat zelfs een gesprek met een wildvreemde een geschenk kon zijn, en ook een soort spelletje, een bron van warmte, plagerijen, zegening en humor, dat het gesproken woord een vuurtje kon zijn om je aan te warmen. Jaren later, toen ik een tijdje in New Orleans en andere zuidelijke steden bivakkeerde, voelde ik me er opvallend snel thuis, en ik besefte dat mijn vroegere stukje westkust een verlengde van het zwarte zuiden was geweest.

2

Mr. Young was opgegroeid op het platteland van Oklahoma, en mijn overbuurman Mr. Ernest P. Teal, die zijn lange, luxe auto uit de jaren zeventig in een van de garages op onze benedenverdieping stalde, kwam uit Texas. Mr. Teal kleedde zich altijd erg smaakvol; hij ging nergens heen zonder tweedjasje en gleufhoed, vaak in een combinatie van mooie stoffen. Het was een modebewuste man en hij vertelde regelmatig over de hoogtijdagen van de jazz in het Fillmore District, maar hij straalde bovendien een enorme vriendelijkheid en hoffelijkheid uit; hij was het levende bewijs dat cool zijn niet hoefde te betekenen dat je ook kil was.

Om de hoek woonde Mrs. Veobie Moss, die haar huis had geërfd van haar zus, die het op haar beurt had gekocht met geld dat ze met schoonmaakwerk had verdiend. Toen Veobie oud en vergeetachtig werd, zat ze vaak op het houten trappetje voor haar huis, en als ik even bleef staan voor een praatje vertelde ze over haar jeugd op een fruitkwekerij in Georgia, over de prachtige boomgaarden. Het leek wel of ze op dat trappetje op twee plekken tegelijk was, en op twee verschillende momenten in haar leven, alsof ze in elk gesprek haar vergane wereldje terughaalde tot we allebei in de schaduw van haar geliefde fruitbomen stonden. Soms stelde ik me voor hoe al die oude mensen om me heen lagen te slapen en droomden over de plek waar ze vandaan kwamen en ik probeerde me een beeld te vormen van die spookakkers en -boomgaarden, de onverharde weggetjes en uitgestrekte einders van weleer die door de nacht van San Francisco heen schemerden.

Mr. Young had in de Tweede Wereldoorlog gevochten, en die oorlog had hem van het platteland weggeplukt en hiernaartoe gebracht. In zijn militaire dossier staat dat hij op het moment dat hij werd opgeroepen een ongehuwde landarbeider van tweeëntwintig was, woonachtig in Choctaw Country. Hij bleef in dienst, lang genoeg om recht te hebben op pensioen. Hij vertelde ooit dat hij een van de zwarte soldaten was die werden gebruikt om gifgas op te testen. Hij beschreef hoe ze zonder gasmasker in een pakhuis of loods vol gas werden gestopt en als kippen zonder kop rondrenden. Niet iedereen bracht het er levend van af, zei hij.

Hij had een grote bruine pick-up met een kampeerhuif die in de garage net naast de ingang van het gebouw stond. Mr. Young stond vaak tegen het kozijn van de open garagedeur of tegen zijn auto aan geleund, zei voorbijgangers gedag, knoopte hier en daar een praatje aan en riep af en toe iets naar een kind dat zich niet wist te gedragen; in de zomer haalde hij geregeld een vrachtje meloenen uit Vallejo om te verkopen. Soms ving ik onder zijn overall een glimp op van een pistool. Hij rookte pijp, met zoete tabak die ik soms kon ruiken door de ventilatie in mijn keuken, die precies boven zijn slaapkamer lag. Ik bleef altijd even staan om wat over koetjes en kalfjes te praten, al was het maar kort, en als ik haast had, hoopte ik altijd dat ik hem niet op de gang zou tegenkomen, want na minder dan vijf minuten doorlopen werd duidelijk onbeleefd gevonden.

Hij vertelde hoe het was om in het zuidoosten van Oklahoma op te groeien met ouders die beiden als deelpachter werkten. Het verhaal dat me het meest is bijgebleven ging over de keer dat hij als begintiener met zijn ouders thuiskwam van hun werk en daar de Barrow Gang aantrof — Bonnie en Clyde met hun kornuiten. De bankrovers waren daar neergestreken omdat tussen de zwarte mensen wel de laatste plek was waar je in een gesegregeerde samenleving naar witte bandieten zou zoeken. De bende deed dit naar verluidt nog bij minstens één ander zwart pachtersgezin in Oklahoma. Later hoorde ik dat ook Pretty Boy Floyd, een andere legendarische gangster, zich in die tijd bij zwarte mensen thuis verstopte, toen bankrovers nog als een soort volkshelden werden gezien. Na hun bezoekje aan huize Young lieten ze een goudstuk ter waarde van tien dollar achter op tafel of het dressoir. Zijn moeder wilde geen gestolen geld aannemen, maar zijn vader zei: ‘De kinderen hebben winterschoenen nodig.’ Er volgde nog een tweede bezoek. Een van beide keren troffen ze de bende bij thuiskomst aan tafel aan, waar die zich te goed deed aan de etensvoorraad van het gezin.

Jaren later zie ik nog steeds voor me welk beeld het verhaal bij me opriep: een houten huis ergens op het platteland, met een tafel, een buffetkast, misschien ook een veranda, omringd door maisvelden wellicht. Misschien stond er wel een snelle auto naast die de Barrow Gang had gestolen, witte mensen die binnendrongen op het domein van een zwart gezin. Dat was precies wat ik ook deed in dat gebouw waarin Mr. Young me had verwelkomd, in die buurt waar talloze zwarte bewoners naartoe waren getrokken nadat ze onder het mom van stadsvernieuwing massaal uit het Fillmore District waren verdreven, wat James Baldwin de ‘Negro Removal’ noemde. Zo werden de gezinnen die naar San Francisco waren gekomen om aan het zuiden te ontsnappen weer weggewerkt, naar het meest westelijke randje van hun voormalige wijk.

Mensen worden op allerlei manieren verjaagd, uit hun vertrouwde omgeving weggerukt en uitgewist, met als excuus dat dit niet hun verhaal en niet hun plek is. Laag op laag stapelen ze zich op, als geologische formaties; vóór de Spanjaarden kwamen huishouden en de hele kust inpikten, woonden de Ohlone al meer dan vierduizend jaar op het schiereiland dat nu San Francisco heet. Later werd het een dunbevolkt grensgebied van het onafhankelijke Mexico. Nadat Californië en het zuidwesten bij de Verenigde Staten werden ingelijfd, werden de Mexicaanse inwoners uit hun grote rancho’s gezet en als paria’s of indringers behandeld, of allebei, al behielden veel plekken de namen die zij ze gegeven hadden, de namen van heiligen en veehouders.

Net ten noordwesten van onze wijk lag een gigantische negentiende-eeuwse begraafplaats waaruit de doden van begin tot halverwege de twintigste eeuw met tienduizenden tegelijk werden afgevoerd zodat het gebied een winstgevender functie kon krijgen. De overblijfselen werden een paar stadjes verderop in massagraven gedumpt, de grafstenen werden hergebruikt in de bouw en vulgrond; in een park iets zuidelijker dan onze buurt werden de goten afgewerkt met verbrijzelde grafstenen, soms nog met leesbare opschriften. Een minuutje of tien lopen naar het oosten lag Japantown, een gemeenschap waarvan de inwoners vanwege hun Japanse komaf tijdens de oorlog bijna allemaal in kampen werden opgesloten, waarna hun lege huizen werden overgenomen door zwarte arbeiders met hun gezinnen die in de buurt van de scheepswerven en dergelijke wilden wonen, waar in de oorlog veel werk was. Al die ontwikkelingen behoorden tot het verleden van mijn nieuwe wijk, al zou ik er pas veel later kennis van nemen.

Vijf dagen vóór ik het huis voor het eerst kwam bekijken en kennismaakte met Mr. Young was Ronald Reagan geïnaugureerd. Heel even kende ons land meer economische gelijkheid dan ooit, maar toen werd er een man verkozen die rechtsomkeert zou maken, de rassenemancipatie een halt zou toeroepen, de kloof tussen arm en rijk weer zou verbreden en de initiatieven die talloze mensen hadden geholpen een beter bestaan op te bouwen zou afbreken, waardoor de dakloosheid de pan uit zou rijzen. Niet lang daarna zou de crack zijn intrede doen in San Francisco en veel andere steden, in onze buurt, onze straat zelfs. Ik maakte zelf in die periode ook kennis met cocaïne, ervoer het gevoel van macht en van een hogere lotsbestemming dat het je geeft en ging me daardoor afvragen of het met name zo verleidelijk was omdat het tegenwicht bood tegen de wanhoop en ellende die deze maatschappelijke terugval teweegbracht, het soort drug dat je nam als je tegen de muur aan liep die was opgetrokken om jou buiten te houden. Er bestonden nog andere soorten muren, zoals de gevangenismuren waar een aantal buurtgenoten achter verdwenen, terwijl andere een graf wachtte. De Western Addition was een zwart stadsdeel, maar makelaars en dergelijke omzeilden dat door delen een andere naam te geven, waardoor de wijk versplinterde en de zwarte gemeenschap uit een steeds duurdere, elitairdere stad werd verdreven — later kreeg ik pas in de gaten hoe gentrificatie werkt en dat ik er als bleekneus waarschijnlijk toe bijdroeg dat andere bleekneuzen met betere middelen de wijk minder afschrikwekkend gingen vinden, maar ik had in het begin geen flauw benul dat het zo anders zou worden en waar dat aan lag.

Die prachtige houten huizen in de buurt waren in de negentiende en vroege twintigste eeuw gebouwd, met de overdadige versiering die in die tijd in de mode was: erkers, pilaren, sierbalustrades, kroonlijsten, vaak met bloemmotieven, dakleien in schubpatronen, portieken met boogjes, torentjes, hier en daar zelfs een koepeldak. Door al die biomorfe vormen en excentrieke details leken ze organisch, alsof ze niet waren gebouwd maar uit zichzelf uit de grond waren geschoten. Een boswachter in Muir Woods Park merkte ooit op dat ze in deze bouwwerken de monumentale sequoiabossen herkende die waren gekapt om ze te kunnen bouwen, dus ook de flora van de westkust waarde nog als een geest in de stad rond.

De oorspronkelijke gebouwen waren van een materiaal en vakmanschap waar je u tegen zei, maar na de oorlog trok de witte bevolking massaal naar de voorsteden, waarna andere — niet-witte, allochtone, arme — bevolkingsgroepen de panden mochten huren, panden die door hun afwezige eigenaren als krotten werden behandeld. De versiering werd van de huizen afgekrabd en het houtwerk werd afgestuct of met plastic afgedekt, soms werden ze in kleinere appartementen onderverdeeld, vaak door beunhazen met ondermaats materiaal, en zo stapelde het achterstallig onderhoud zich op en raakten de huizen in verval.