JOERI BOOM

Ik wil weg

De verborgen kanten
van een correspondentschap

Uitgeverij Podium
Amsterdam

© 2022 Joeri Boom

Omslagontwerp Rob Westendorp

Verzorging e-book Coco Bookmedia

Ontwerp kaarten Yde Bouma

Foto auteur Nuri Golightly

ISBN e-book 978 94 6381 124 8

www.uitgeverijpodium.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, maart 2022

Voor Jeroen

Inhoud

I
Een slordige diamant

1 Een nieuw leven

2 Sprookjes

3 De ontdekking van India

4 Shotje oorlog

5 De muil van het monster

6 Thuis is ver weg

7 Te veel om dood te slaan

8 Ziek

9 Onaanraakbaar

10 De geneugten van een sneeuwbui

11 De grimmigheid krijgt een gezicht

12 Goeroe

13 Hindoezelfhulp

14 Pushti

15 Vuurdoop

II
Alleen

16 Zwabberbenen

17 Modi vivendi

18 Wat is dit voor troep?

19 Pappacrisis

20 Zevenduizend verschrikkelijke kilometers

21 Zielen van lood

22 Rohingya

23 Een veer is een veer

24 Basta(r)

25 Op de puinhopen

Epiloog

Verantwoording en dankwoord

Woordenlijst

Tecum sunt quae fugis.
(‘Met jou zijn de dingen die je ontvlucht.’)

Lucius Annaeus Seneca, Brieven aan Lucilius, CIV

Zoals vuur omgeven wordt door rook, zoals een spiegel bedekt wordt door stof, zoals de moederschoot het embryo omsluit, zo wordt Zelfkennis door de begeerte verduisterd.

Bhagavad Gita, 3:38

I

Een slordige diamant

1

Een nieuw leven

1

Langzaam trekken de marmeren tegels de hitte uit mijn lijf. Ik lig languit op de vloer in een van de zijkamers van ons nog lege huis, mijn armen en benen gespreid. Hier moet mijn kantoortje komen. Ik ben zojuist teruggekeerd van een tocht door de stad die zindert van de hitte. Mijn doorweekte shirt heb ik uitgetrokken en in een hoek gegooid. Ik draai mijn hoofd naar het grote raam; de hemel is wolkeloos.

Zo wil ik het, precies zo.

Met mijn blik volg ik de omtrek van de donkerbruine raamkozijnen. Hardhout uit de oerwouden van Oost-India. De voorman van de schilders, die in opdracht van de huisbaas gisteren nog bezig waren met het witten van de slaapkamers, wees het gebied waaruit zulk hout afkomstig is aan op de grote geplastificeerde kaart, de enige aankoop die vooralsnog mijn kantoor siert. Nu nog is India een oneindige reeks ingebeelde avonturen op die kaart. Een enorm land in de vorm van een langgerekte, slordig afgewerkte diamant. Zo groot dat het volgens de Britten, die het in de loop der eeuwen bijkans leegplunderden, eigenlijk een continent was. Een subcontinent geseald in plastic, hangend aan een spijker in de muur.

Ik heb de kaart de afgelopen dagen bestudeerd. Van New Delhi naar Bhubaneswar, de hoofdstad van de Oost-Indiase jungledeelstaat Odisha, waar mogelijk mijn kozijnen vandaan komen, is de lengte van drie wijsvingers: bijna zeventienhonderd kilometer, de afstand Amsterdam-Sicilië. Als je van ons huis in New Delhi een rechte lijn trekt naar de top van de diamant, kom je terecht in de Himalayaregio Ladakh in het uiterste noorden. Een reis van zevenhonderd kilometer, ook al ziet het er op de kaart uit als een afstandje van niks. Dat is van Amsterdam tot in Midden-Frankrijk. En als ik in één rechte lijn naar het zuidelijkste puntje van de diamant kon reizen, dan zou dat een tocht van ruim drieëntwintighonderd kilometer zijn — de afstand Amsterdam-Marrakesh.

Dit land, hoe krijg ik het ooit in de vingers?

‘Sir, pani.’ Rajwanti is mijn kantoortje binnengekomen met een glas water op een knalgeel plastic dienblaadje. Ze beweegt zich zacht ruisend door het huis, op blote voeten, gekleed in een wijde broek van groen, dun katoen, en een lang vallend, hoog sluitend rood shirt met borduursels: een kurta. Ze schat zichzelf een jaar of dertig, vertelde ze toen we haar aannamen als huishoudster. Ik richt me op en drink. We hebben nog geen koelkast, maar Rajwanti bewaart het water in een stenen kruik, waardoor het heerlijk fris is. ‘Pani’ was het eerste Hindi-woord dat ik leerde toen ik hier twee weken geleden neerstreek; zonder water ben je verloren in de helse Indiase zomer.

‘Thank you, Rajwanti,’ zeg ik, als het glas leeg is.

‘Sir, me no English…’ zegt ze verlegen.

*

Dat zijn de eerste beelden die ik zie als ik terugdenk aan India: die slordige diamant aan de muur en de kleurige verschijning van Rajwanti, toen ze nog beweerde dat ze geen Engels sprak. Allebei fonkelend van vrolijke beloften.

Nu ik in Amsterdam aan mijn schrijftafel zit, omringd door herinneringen die als geesten in de lucht hangen, besef ik dat deze dag uit de eerste weken van mijn vijfenhalfjarige bestaan in India een van de gelukkigste was die ik er beleefde. Er was nog een huwelijk, ik had nog een gezin en een boezemvriend met wie ik de oorlog kon winnen. De toekomst lachte me toe, want alles was avontuur en Shiva de Vernietiger had me nog niet bij de kladden.

Niet dat ik in India overwegend ongelukkig ben geweest, zeker niet. Ik genoot van het werk, het reizen en al het nieuwe dat op mijn pad kwam. Ik genoot zelfs van de keiharde deadlines en de dwaze, dagenlange autoritten over levensgevaarlijke wegen. Maar elk correspondentschap heeft een onzichtbare keerzijde: worstelingen met cultuurverschillen, persoonlijke omstandigheden en professionele afwegingen. Vaak werkte ik nachten door en had ik te kampen met krappe budgetten en wensen van redacties waaraan ik niet kon of wilde voldoen. Bovendien wilde ik de nieuwe wereld waarin ik leefde per se doorgronden, wat een grote weerslag op me had.

Er was geen deur die ik achter me dicht kon trekken als ik aan het werk ging. Als er namelijk iets is dat elk correspondentschap kenmerkt, is het wel dat het persoonlijke journalistiek wordt en andersom. Je leeft te midden van je onderzoeksgebied. Alles wat je ziet, hoort en opsnuift is werk, of je nu thuis bent, je kinderen van school haalt of een reportagereis maakt. Persoonlijke gebeurtenissen mogen zich dan afspelen aan de achterkant van een correspondentschap, ze worden vaak beïnvloed door je werk. Ze kleuren vervolgens je verslaggeving doordat je in je werk andere keuzes gaat maken, die weer hun weerslag hebben op je persoonlijke leven: een eindeloze cirkel van oorzaak en gevolg. Bij mij waren de gebeurtenissen die de cirkelbeweging in gang zetten ingrijpend. Uiteindelijk werd ik voor keuzes geplaatst die mijn leven, en dus ook mijn werk, een andere kant op stuurden dan ik kon voorzien.

Het wordt tijd dat ik het allemaal eens opschrijf. Hoe het werkt, een subcontinent verslaan. Hoe je je weg vindt in zo’n uniek universum, vol onbekende geuren, geluiden en gewoontes. En over het verplaatsen van je gezin naar een nieuwe wereld en een nieuw bestaan. Vooral op dat laatste heb ik me grandioos verkeken.

2

Ik drink mijn glas water leeg en kom overeind. Rajwanti heeft de kamer verlaten. Waar is mijn shirt? Ik zie alleen de glimmende vlek die het heeft achtergelaten op het marmer van mijn toekomstige kantoortje. Ik moet aan de slag. Er is niet veel tijd meer voordat mijn gezin uit Nederland overkomt en er moet nog veel gebeuren voordat we enigszins fatsoenlijk in ons nieuwe huis kunnen leven. Als ik naar de voordeur loop, klaar voor een nieuwe hittetocht langs meubelwinkeltjes en witgoedzaken, zie ik bij het passeren van de keuken hoe Rajwanti op haar knieën mijn zweetshirt aan het wassen is in een roze plastic teiltje.

Een week later arriveren Tamar en onze twee dochtertjes. Rajwanti en ik hebben het huis inmiddels rudimentair ingericht. Er staat een wasmachine en we hebben een tweepersoonsbed en kinderbedjes op de kop getikt. Een eettafel, stoelen en bureaus zijn besteld bij een meubelmaker en dagelijks worden vier Engelstalige Indiase kranten bezorgd. Ik heb ook Indiase simkaarten geregeld en uitgezocht bij welke bank we het beste een rekening kunnen openen.

We hebben Nederland nu definitief verlaten. We zijn uitgeschreven uit de basisadministratie en in procedure om Indiase ingezetenen te worden. Het is de bedoeling dat we hier heel lang zullen blijven. Wat mij betreft een jaar of tien.

Ons huis ligt in Hauz Khas Enclave, een rustige wijk, vlak bij de ringweg. Dat is belangrijk, ontdekten we al snel, want Delhi (Old en New Delhi tezamen) is zo groot dat je niet buiten een auto kunt. Er is weliswaar een hypermodern metronetwerk, maar dat beslaat slechts delen van de stad. Op een kwartier lopen ligt een metrostation, maar de tocht daarheen voert langs een niet afgedekt riool en een lange parkmuur die door riksjabestuurders wordt gebruikt als pisplek. Bovendien moeten we zonder voetgangersstoplicht de drukke ringweg oversteken om het station te bereiken. Dat betekent rennen voor je leven, terwijl je haast stikt in de uitlaatgassen.

Het huis telt drie verdiepingen. Wij bewonen de begane grond. Die beslaat bijna tweehonderd vierkante meter en heeft een woonkamer met drie slaapkamers, elk voorzien van een eigen badkamer. We hebben een ommuurde voor- en achtertuin en er is een vrijstaand vertrek aan het einde van een korte, met een smeedijzeren hek afgesloten oprit. Dat wordt onze gastenkamer en het kantoortje van Tamar, die zo nu en dan beschouwende artikelen zal schrijven voor Nederlandse media. Verder wil ze in India vooral werken aan haar schrijverschap.

De huur bedraagt ruim de helft van het bedrag dat NRC Handelsblad maandelijks op mijn rekening stort. Goedkopere huizen waren veel kleiner en lagen in buurten waar de luchtvervuiling ernstiger was dan hier. Bij verschillende expatgezinnen die we bezochten zagen we dat het leven van de kinderen zich vooral binnen afspeelt en daarvoor is nu eenmaal ruimte nodig. Binnenshuis is het veiliger voor de kleintjes, wegens de luchtvervuiling, de hitte en het krankzinnige autoverkeer dat voor niemand stopt. We schaffen luchtzuiveraars en airconditioners aan om de lucht in huis zo gezond en koel mogelijk te houden.

3

Rajwanti is het eerste lid van wat Tamar en ik onze extended family zullen gaan noemen. Tijdens onze verkenningsreis naar New Delhi, een paar maanden voordat we er definitief zullen neerstrijken, nemen we haar aan. We hebben haar leren kennen via de huishoudster van een Nederlands stel met drie kinderen dat al ruim tien jaar in India woont. Zij vertellen dat Rajwanti dringend om werk verlegen zit, aangezien ze is weggevlucht van haar man, een dronkaard die haar mishandelde. Ze nam haar twee zoontjes mee, maar heeft nu geen inkomen. Ze biedt zich aan als huishoudster en zegt dat ze goed kan koken, maar we zoeken iemand die zich over onze dochters ontfermt als wij aan het werk zijn. Daar heeft ze geen ervaring mee.

‘Het klinkt misschien raar, maar eigenlijk gaat het niet om de functie die je iemand geeft,’ zegt de man van het Nederlandse stel. ‘Iemand in dienst nemen is heel normaal hier. Je biedt een salaris dat voor een Nederlander lachwekkend is, maar hier het verschil maakt tussen een waardig bestaan of een leven in de goot.’

Een paar dagen later ontmoeten we Rajwanti. Haar ‘sister’, de huishoudster van het Nederlandse stel, vertaalt. Ze zijn geen echte zusjes, maar behoren tot dezelfde protestantse kerkgemeenschap. Dat Rajwanti christelijk is voelt een beetje als thuis. Ze oogt verlegen, maar ook trots en ze is openhartig over wat ze wel en niet kan. We nemen haar aan als huishoudster én als kok. Ze zal ook de dagelijkse boodschappen verzorgen. Het is in een oogwenk besloten en op weg naar ons hotel kijken Tamar en ik elkaar hoofdschuddend aan: we hebben nog steeds geen kindermeisje. Op dat moment besef ik nog niet hoe belangrijk Rajwanti, die we al snel kortweg ‘Raj’* gaan noemen, voor me zal worden.

In de eerste zes maanden van ons verblijf in India breidt onze extended family zich uit met nog drie telgen die we een bestaan verschaffen in ruil voor werk. Een flink deel van wat zij bij ons verdienen sturen ze naar hun eigen uitgebreide families in hun dorpen op het platteland.

Een van hen is Gautam, een kleine jongensachtige man van halverwege de twintig met een vlassnorretje, die vrijwel geen onderwijs heeft genoten, maar een ster is in het zich verstaanbaar maken met de paar Engelse woorden die hij heeft opgepikt. Hij woont met zijn jonge vrouw Lakshmi en hun anderhalf jaar oude dochtertje Priya in een van de kleine bediendenvertrekken die naast het huis zijn gebouwd.

Gautam is de caretaker van ons huis. Hij is, vertelde de huisbaas toen we met hem over de huur onderhandelden, ‘bij de prijs inbegrepen’. Het was echter gebruikelijk dat de bewoners hem een extraatje betaalden voor het uitvoeren van klusjes — in de vorm van een kleine, vaste maandelijkse vergoeding. Over die vergoeding zouden we zelf moeten onderhandelen. ‘Wees op je hoede, want ze halen het onderste uit de kan,’ zei hij. Met ‘ze’ doelde hij blijkbaar op Indiaas personeel in het algemeen. In de visie van onze huisbaas, een luchtmachtofficier in ruste en afkomstig uit de hoogste kaste, die der brahmanen, is dat allemaal tuig van minderwaardige herkomst. ‘Als jullie weigeren hem te betalen, zal hij jullie gaan tegenwerken. Ik raad je aan hem een paar honderd roepies per maand te geven, zodat je geen last van hem hebt.’

Honderd roepies is ruwweg één euro vijftig. De prijzen in India liggen weliswaar ruim tien keer lager dan in Nederland, maar zelfs met een dak boven het hoofd heeft Gautam aan een paar honderd roepies bij lange na niet genoeg om zijn gezin te voeden. Dus betalen we hem veel meer en daar krijgen we veel voor terug. Gautam is goud waard. Hij heeft overal zijn mannetjes. Op de ene markt kent hij een fruitverkoper of iemand die zonweringen op maat levert, op de andere een winkelmedewerker in een witgoedzaak bij wie ik een gasstel koop, en als er weer eens gedoe is met de elektriciteit weet hij in een mum van tijd een betrouwbare elektricien op te duikelen.

Ook Deepa maakt deel uit van onze uitgebreide familie. Op een dag komt ze zomaar aanlopen terwijl ik in de tuin zit. In een spijkerbroek en een witte blouse, hippe damesschoenen aan haar voeten. ‘Hello sir,’ zegt ze met een ontwapenende lach, alsof ze me al jaren kent. Ze is begin dertig en christelijk, net als Rajwanti, en ze werkte al voor de vorige NRC-correspondent. Die heeft de aanbevelingsbrief geschreven die ze me overhandigt. Via via had het nieuws van onze komst haar bereikt. Ze hoorde dat we jonge kinderen hadden en biedt zich aan als onze aya: het kindermeisje naar wie we zo naarstig op zoek zijn.

Deepa heeft een twaalfjarige dochter, die ze opvoedt met hulp van haar ouders. Haar man, op wie ze dol was, is jong overleden. Ze komt uit de voor journalisten afgeschermde noordoostelijke deelstaat Sikkim, bij de Chinese grens, en behoort tot het krijgshaftige volk der Gurkha’s: beruchte bergstrijders uit Nepal en India, met een ongeëvenaard uithoudingsvermogen en fanatisme dat noodzakelijk is om te overleven in hun dorpen, hoog in de Himalaya. Ik ken de Gurkha’s. Ik maakte ze mee tijdens een offensief in de Afghaanse provincie Uruzgan. Een Brits Gurkha-bataljon vocht er aan de zijde van de Nederlandse troepen in een beruchte vallei. Waar de Nederlanders behoedzaam te werk gingen, vochten de kleine, brede bergstrijders zich dwars door de Talibanstellingen heen. Ze ontzagen niemand en zichzelf nog het minst.

Op een dag glijdt Deepa uit op de marmeren vloer, waarbij ze met haar hoofd dwars door een klein glazen tafeltje heen valt. Ik zie het gebeuren en mijn adem stokt. Maar ze staat op alsof er niets gebeurd is, met een diepe snee in haar voorhoofd. Als we haar niet hadden gedwongen zich door Gautam naar een kliniek te laten brengen om zich te laten hechten en te onderzoeken op een hersenschudding, zou ze genoegen hebben genomen met wat pleisters en gewoon hebben doorgewerkt. Bij haar zijn onze dochters veilig.

Na Rajwanti, Gautam en Deepa wordt onze extended family uitgebreid met nog een vierde lid: Ajay. Hij is de chauffeur van onze derdehands Toyota Innova, een model dat in West-Europa onbekend is. Het blijkt een uitstekende wagen, geschikt voor zes personen en met een wegligging die de slecht geasfalteerde Indiase binnenwegen kan verdragen, onvergelijkbaar veel beter dan die van Indiase automerken, met hun stugge vering en keiharde stoelen.

Ajay bloosde toen ik hem vertelde dat hij een Innova onder zijn hoede kreeg als hij voor mij zou komen werken in plaats van voor het taxibedrijfje dat hem voor een laag bedrag vierentwintig uur per dag beschikbaar hield. Daar reed hij in een afgeragde Maruti-Suzuki van Indiaas fabricaat, waarvoor hij zich steevast verontschuldigde als ik bij hem instapte. Omdat ik hem goed vond rijden, maakte ik al vaak van zijn diensten gebruik toen hij nog taxichauffeur was. Bovendien was hij een van de weinige taxichauffeurs in onze wijk die redelijk Engels sprak.

De vier leden van onze uitgebreide familie lopen bij ons in en uit. Ajay woont samen met een neef in het bediendenvertrek op ons dak. De huisvesting van Gautam en zijn gezin, in twee kamertjes naast ons huis, wordt door de huisbaas verzorgd, die zelf in een andere stad woont. Rajwanti woont in het huisje dat haar inmiddels overleden vader heeft gebouwd toen de grond van de krottenwijk waar hij met zijn gezin woonde aan de bewoners werd overgedragen. Voor Deepa en haar familie betalen we de huur van een appartementje elders in de stad.

We kennen hun kinderen, hun ouders, ooms, tantes en hun beste vrienden. Als vanzelf raakt ons lot verbonden met dat van ons personeel. Hun inzet zorgt ervoor dat Tamar en ik volop kunnen werken, dat we onze dochters veilig naar school en hun speelkameraadjes kunnen vervoeren en dat ze steeds onder de hoede zijn van mensen die we vertrouwen. En hoewel we ze beter betalen dan gemiddeld, hebben we met het schrijven van één artikel voor een weekblad de maandelijkse kosten terugverdiend.

4

Dat ik in India ben terechtgekomen, is toeval; een kwestie van vraag en aanbod. Ik werkte zeventien jaar voor De Groene Amsterdammer, een klein weekblad dat zich met de komst van een jonge generatie redacteuren langzaam maar zeker ontdeed van de oudbakken linksigheid in zijn kolommen. Toen ik er vertrok had De Groene, zoals het blad kortweg wordt genoemd, een capabele nieuwe hoofdredacteur die ons definitief uit de marge van de journalistiek trok. Onafhankelijker denken, dieper graven, beter kijken en mooier schrijven was het devies. Ik had het er naar mijn zin. Maar op een dag werd ik veertig en begon ik na te denken over mijn toekomst. Wat als ik zelfs tot lang na mijn veertigste nog bij De Groene zou werken? Zou ik dan mijn bevlogenheid behouden of zou ik eindigen als een norse stukjestikker met zijn eigen azijnpisserscolumn?

Er was een uitweg. Sinds 1998 reisde ik geregeld naar conflictgebieden. Eerst alleen, maar vanaf 2003 vooral samen met Jeroen Oerlemans, die zich al snel ontpopte als de beste fotograaf met wie ik ooit werkte en die mijn boezemvriend werd. Samen groeiden we in ons vak; we haalden het beste in elkaar naar boven en vertrouwden elkaar blindelings, waardoor we konden werken op plekken waar anderen zich niet waagden. We werkten dan niet exclusief voor De Groene, maar ook voor andere Nederlandse en Vlaamse kranten, tijdschriften en omroepen. Ons werk in brandhaarden trok de aandacht en dat maakte me hongerig naar hogere oplages en meer bekendheid. Toen ik veertig werd en om me heen begon te kijken, besefte ik al snel dat werken vanaf Nederlandse bodem voor een ander medium dan De Groene — waar ik meer vrijheid genoot dan ik elders krijgen kon — me niet gelukkig zou maken. Ik moest het in het buitenland zoeken.

Een half jaar na mijn eenenveertigste verjaardag kwam bij NRC Handelsblad het correspondentschap voor India en Pakistan vrij. Niemand van de NRC-redactie wilde de job. Te ver weg, te moeilijk, te vies, te armoedig. ‘Je weet toch dat ze er op straat schijten?’ zei een redacteur tegen me. Volgens een ander lagen de doden er ‘gewoon langs de kant van de weg’. Mij leek India geweldig. Het land waar Alexander de Grote eindelijk tegenover legers kwam te staan die hem te gortig werden. Het land waar Marco Polo sieraden en edelstenen van onschatbare waarde zag. Het land dat dezer dagen onderdak biedt aan een zesde van de wereldbevolking (and counting), waar de halve zakenwereld zijn digitale en administratieve werkzaamheden laat uitvoeren door pover betaalde whizzkids en waar de bevolking een ondoorgrondelijke godsdienst belijdt die ontelbare goden lijkt te hebben. Zo kon ik nog wel even doorgaan. Ik zegde dus mijn veilige vaste contract bij De Groene Amsterdammer op.

‘Wees gewaarschuwd, het is een freelancebetrekking,’ zei de toenmalige buitenlandchef van NRC. Hij doelde op de verdiensten, die inderdaad niet overhouden. Maar ik zou ze kunnen opkrikken door zo nu en dan een artikel te schrijven voor De Groene en andere tijdschriften in Nederland en België. Ik kon bovendien klussen doen voor RTL, ook al had ik nog nooit een tv-reportage gemaakt. Geeft niks, zeiden ze op de redactie van RTL Nieuws. ‘Je huurt gewoon een Indiase cameraman in, zendt de beelden naar ons en dan maken we er hier op de redactie wel wat van.’ Dat nooit, dacht ik. Hoe kan daar het verhaal uit komen waarvan ik vind dat het verteld moet worden? Na enig aandringen kreeg ik een ochtend en een middag training in het live verslag doen voor de camera en het inspreken van voice-overs. Blijkbaar was dat genoeg.

De buitenlandchef van NRC nam me kort voor mijn vertrek naar Delhi apart. ‘Je moet waken voor de eenzaamheid. Dat is een onderschat probleem onder correspondenten. Niemand heeft het erover, maar bijna iedereen heeft er last van.’ Hij was zelf correspondent geweest en wist uit ervaring dat het moeilijk is om in een ander land een gezond sociaal leven op te bouwen. Hij vertelde ook over misverstanden en conflicten die kunnen ontstaan door het op afstand werken van de redactie. Heibel met de collega’s in Amsterdam, een karig sociaal leven en het nieuws dat maar doordendert. ‘Alles bij elkaar is het vragen om ellende,’ zei hij. ‘Mensen storten in, gaan aan de drank. Daarom zend ik veel liever iemand als jij uit, iemand met levenservaring en een gezin, dan weer zo’n jong ambitieus broekie.’

Ik maakte me geen zorgen na het gesprek met mijn chef. Door mijn oorlogsreizen was ik gewend te werken onder de hoogst mogelijke druk. En eenzaam zou ik inderdaad niet worden met mijn gezin aan mijn zijde. Het mocht dan soms behoorlijk schuren tussen Tamar en mij, maar ik dacht dat die spanningen nu eenmaal hoorden bij de zorg voor opgroeiende kinderen als je allebei werkt. Na ruim zes jaar relatie waren we uit elkaar gegroeid. Het was hoog tijd daar verandering in te brengen.

Zoals vaker in mijn leven koos ik voor de vlucht naar voren: ik vroeg Tamar ten huwelijk. We trouwden kort voordat ik als kwartiermaker naar Delhi zou afreizen. Jeroen was mijn getuige. Ik zal nooit vergeten hoe hij bij het stadsdeelkantoor stond te schutteren in zijn lichtblauwe kostuum toen hij mijn oudste dochter van drieënhalf wilde helpen om uit de bakfiets te klauteren. Hijs ons in een net pak en het is gedaan met onze koelbloedigheid.

Twee weken na de trouwerij stapte ik met een gerust hart in het vliegtuig om in Delhi de komst van mijn gezin voor te bereiden. Ik had een nieuw leven voor ons veroverd.

Nu vraag ik me af hoe ik ooit heb kunnen denken dat ik de gang van dat nieuwe leven kon controleren. Hoe kon ik zo naïef zijn om te geloven dat ons gezinsleven zich in India zou voortzetten zoals in Nederland? Dat het ook daar de warme schoot zou bieden waarin ik na mijn journalistieke omzwervingen kon terugkeren? Dat we er veilig zouden zijn, geborgen?

_____________

* Spreek uit: Radj. In het Hindi wordt de j uitgesproken als dj.

2

Sprookjes

1

Laat ik eerlijk zijn: het verslaan van India is onbegonnen werk. Met zijn 1,3 miljard inwoners telt het drie keer zoveel mensen als de Europese Unie, op slechts driekwart van het oppervlakte van de EU. Mijn totale werkgebied is zelfs veel groter dan India. Het correspondentschap bestrijkt in feite heel Zuid-Azië. Ook Pakistan met zijn 220 miljoen inwoners hoort ertoe en Nepal, Bangladesh, Sri Lanka en het mysterieuze Bhutan. Geografisch gezien ontbreekt slechts Afghanistan, het land dat ik zo vaak bezocht dat ik de tel ben kwijtgeraakt. Aan het begin van mijn correspondentschap heeft NRC echter nog een eigen medewerker gestationeerd in Kaboel.

Aanvankelijk concentreer ik me op India. Als ik in 2012 aan mijn correspondentschap begin is India’s economische ontwikkeling nog gezond, met groeicijfers van tussen de 5 en 8 procent per jaar, terwijl het Westen zucht onder de naweeën van de economische crisis die begon met het imploderen van de banken in 2008. Ik werk in mijn eentje, zonder fixer met een boekje vol belangrijke telefoonnummers of zelfs maar een vertaler. Eerst maar eens kijken waar ik vastloop voordat ik hulp zoek. Ik neem Hindi-lessen, maar ik blijk de taal lang niet zo makkelijk op te pikken als het Servo-Kroatisch, dat ik leerde spreken toen ik als twintiger op de roerige Balkan werkte.

Voor verreweg de meeste artikelen die ik in deze periode schrijf kom ik er met Engels: de taal van de vroegere onderdrukkers die de Indiërs, naast het Hindi, hebben behouden als officiële nationale taal. Het eerste interview dat ik via de telefoon in het Engels afneem is hilarisch. Tonaal deinen de zinnen van mijn gesprekspartner zozeer op en neer dat mijn linkerhersenhelft er zeeziek van wordt; de man aan de telefoon verzoekt mij herhaaldelijk mijn vraag te herhalen — mijn uitspraak van het Engels is voor hem al evenzeer een probleem.

Het is Rajwanti die me de oplossing biedt. Op een ochtend komt ze hoofdschuddend mijn kantoortje binnen. Ik blijk de avond tevoren vergeten te zijn om de lampen in de woonkamer uit te doen. ‘Sir, you must turn off lights when you go sleep. Electric bill much expensive,’ zegt ze streng. Ik ben stomverbaasd. Raj spreekt gewoon Engels. Ze vertelt dat ze tot haar twaalfde naar school ging, waar ze de taal leerde, maar dat ze in de war raakte van mijn accent. ‘Ik durfde niet met u te spreken, sir. Maar ik heb goed geluisterd en inmiddels versta ik u een beetje.’

Giechelend stemt ze ermee in om me met het Indiase accent te helpen. Ze leert me om mijn klanken minder rond te maken en meer vanuit mijn keel te laten komen. Op haar aanwijzingen laat ik mijn zinnen omhooglopen en pauzeer ik even voor het laatste woord, om dat vervolgens met nadruk een toon lager uit te spreken. Soms gooi ik er zelfs een paar woorden Hindi doorheen, zoals Indiërs graag doen. Ik probeer mijn Hinglish dagelijks uit op Rajwanti. Als ze antwoordt met een head wobble, waarbij ze haar hoofd zijwaarts heen en weer laat wiebelen op die karakteristieke Indiase manier die van alles kan betekenen, weet ik dat ik de juiste toon te pakken heb.

Het vrolijke geklungel met de taal en het nieuwe leven met onze personeelsfamilie maakt het eerste half jaar van mijn correspondentschap idyllisch. Elke ochtend breng ik, met Ajay achter het stuur van de Innova, onze oudste dochter naar een Indiase basisschool waar les wordt gegeven in het Engels. Trots telt ze voor ons van één tot tien, met een Indiaas accentje dat me haast doet smelten van ontroering.

Onze jongste dochter zet intussen haar eerste stapjes, op een uitgelezen moment. Tamar en ik staan met Raj en Deepa in de woonkamer te overleggen. Alsof het de normaalste zaak van de wereld is, verheft ze zich bij de schuifdeuren die toegang bieden tot de ruime hal en waggelt als een dronken pinguïn op ons af. Vanaf dat moment verovert ze India in een bewonderenswaardig tempo. Ze is inmiddels verknocht geraakt aan Deepa, met wie ze vrijwel dagelijks op bezoek gaat bij vriendjes. Samen spreken ze een brabbeltaaltje van Engels en Hindi. Deepa leert haar nieuwe, leerzame Indiase spelletjes, zoals tellen op je vingers. Westerse kinderen leren tot tien te tellen op de vingers van twee handen, Indiase kinderen tot vierentwintig. Met hun duim tellen ze de vingerkootjes van de overige vier vingers; dat zijn er twaalf per hand. Dat is niet alleen handiger, maar ook eleganter dan ons horkerige vingers tellen. Op het marktje vlak bij ons huis zie ik verkopers subtiel en razendsnel met hun duim langs hun vingerkootjes gaan als ze de rekening opmaken.

Tamar en ik vinden vrienden binnen de rijkgeschakeerde expat-gemeenschap. Nederlanders, maar ook Fransen, Duitsers, Zweden en Amerikanen. Ze runnen hun eigen ondernemingen of werken voor multinationals. Enkelen zijn diplomaat, anderen werken voor de Verenigde Naties of de Wereldbank. De meesten van hen hebben vooral oog voor de verbluffende economische mogelijkheden van het diamanten subcontinent; verder interesseert India hen maar weinig. In hun gezelschap ontwikkelt ons leven zich tot een aaneenrijging van pool parties en feestdiners in chique restaurants.

Het doet me denken aan de tijd dat Tamar en ik elkaar net hadden leren kennen, in Amsterdam, eind 2005. Die winter raakten we in vervoering door alle uit de hand lopende journalistenborrels en huiskamerfeesten die om ons heen werden aangeheven. Begin 2006 bekenden we elkaar de liefde; we beminden elkaar intens en leefden erop los. We werkten als bezetenen en ondersteunden elkaar daarbij, want we waren allebei schrijvers, verknocht aan de Nederlandse taal — ik als journalist met een voorliefde voor actie, zij als essayist met een hang naar het filosofische.

Maar je kunt niet eeuwig blijven feesten en in rust bleken we minder goed samen te gaan. Toen de euforie rond de geboorte van onze jongste dochter was weggeëbd, werd duidelijk dat we ver van elkaar waren afgedreven. We hadden de ouderschapstaken verdeeld en gingen zelden nog samen uit. In een periode waarin ik het juist wat rustiger aan deed, gooide Tamar er een schepje bovenop, wat ze absoluut verdiend had na twee zwangerschappen. Ik was niet verbaasd toen het bericht me bereikte dat ze flikflooide met een ander. Ik vond het stom dat ze het niet verborgen wist te houden en hoogst irritant dat het om een bekende van ons ging, maar ik had niet het gevoel dat ons samenzijn op het spel stond. Onze dochters smeedden ons immers aaneen als waren zij liefdesschakels van het waardevolste edelmetaal. Met onze gevoelens voor elkaar was het echter minder goed gesteld. Pas toen India op ons pad kwam, flakkerde de romantiek weer op. Tijdens onze eerste periode in New Delhi feesten we weer net als vroeger. De ruststand is opgeheven; we zijn weer volop in beweging. Vooralsnog doet dat onze relatie goed.

De eerste maanden bouw ik mijn verslaggeving rustig maar gestaag op. Ik schrijf een reeks korte artikelen van achter mijn bureau, over politieke en economische ontwikkelingen en over de gebruikelijke slechte prestaties van India op de Olympische Zomerspelen (best gek, zo weinig medailles terwijl India een zesde van de wereldbevolking herbergt). De meeste stukken schrijf ik op basis van korte gesprekken met experts, soms aangevuld met interviewtjes met mensen op straat. Echt dwingende reisonderwerpen dienen zich nog niet aan. Geen rampen, rellen of oorlogen. Dus blijf ik dicht bij huis en trek ik de gigantische speeltuin in die me omringt: het kloppende, suizende Delhi met zijn adembenemende inwonertal van negentien miljoen, twee miljoen meer dan in heel Nederland. Tenminste, als je slechts het stedelijke gebied van Old en New Delhi in ogenschouw neemt. In het Hoofdstedelijke Territorium, waartoe naast Delhi ook vier uitdijende satellietsteden behoren, wonen ruim drieëntwintig miljoen mensen.*

’s Ochtends vertrekken, tegen de avond weer terug, dag in, dag uit. Ik bezoek de markten in de omgeving, waar koeien zich onbekommerd tussen het publiek begeven. Ik verken het metronetwerk, met zijn verbluffend schone en heerlijk gekoelde stations, waar mijn notie van een mensenzee behoorlijk wordt aangescherpt. Als je dacht dat je wist wat drukte was, probeer dan eens tussen half zes en zes uur ’s avonds, vlak na de sluiting van de gigantische overheidskantoren in het centrum van New Delhi, op station Central Secretariat een metrorijtuig binnen te gaan tegen de stroom ambtenaren in, die met hun keurige kapsels en hun smetteloze pantalons en mantelpakjes als een stoïcijnse stoomwals over iedereen heen rollen die hun pad kruist.

Ik bezoek armoedige kantoortjes van suffige ngo’s, spreek met kruideniertjes in sloppenwijken en verbaas me over de bizarre rijkdom in shoppingmalls waar zelfs Ferrari’s worden verkocht. Het liefst dwaal ik door Old Delhi, het naar specerijen geurende gebied binnen de oude stadspoorten dat gedomineerd wordt door moslimbewoners en rugzaktoeristen, met zijn fijnmazig web van sloppen en steegjes, zijn woonkazernes en spotgoedkope, vunzige hotelletjes. Old Delhi is gelardeerd met middeleeuwse moskeeën, soefitombes en de ranzige, maar o zo verleidelijke eetstalletjes — Delhi’s beroemde en beruchte dhaba’s. Ik doe er mijn eerste voedselvergiftiging op, die me twee dagen uitschakelt, maar ik overweeg geen seconde om het zinnenprikkelende straatvoedsel in de ban te doen. Totdat ik een Duitse journaliste ontmoet die al enkele jaren in Delhi woont. Op haar heerlijk geurende samosa bevond zich een vleesetende amoebe die zich in haar lever nestelde, met als gevolg een ingrijpende operatie en het levenslang moeten slikken van zware medicijnen.

Tijdens mijn zwerftochten door de bloedhete stad drink ik liters water. In het half vervallen kantoortje van een organisatie die zich inzet voor de bevrijding van kinderen uit steenbakkerijen en bordelen leer ik mijn dorst te lessen op de Indiase manier. Het is om en nabij de veertig graden en ik krijg gefilterd water aangeboden in een grote plastic fles. Maar ik heb geen glas, en de waterfles is duidelijk bedoeld voor alle aanwezigen. Het kan toch niet de bedoeling zijn dat ik hem aan mijn lippen zet en dat zij dat vervolgens ook doen? De directeur en zijn assistent lachen als ze mijn aarzeling zien. Ze tonen hoe je de opening van de fles op neushoogte brengt, het hoofd in de nek gooit en het water vervolgens, zonder de fles met de lippen aan te raken, in de mond giet. Ik probeer het. De eerste paar keer giet ik mis, wat leidt tot hilariteit bij mijn gastheren. Enkele pogingen later heb ik de techniek onder de knie en aan mijn lijf een koel, doorweekt shirt.

2

Al in de dertiende eeuw heeft Marco Polo die hygiënische Indiase manier van drinken beschreven. Maar dat weet ik nog niet als ik die eerste maanden Delhi doorkruis. Als ik in die periode Marco Polo’s reisverslagen zou hebben gelezen, had ik misschien meer oog gehad voor het sprookjesachtige karakter van het drukke Indiase leven. Mij valt echter iets heel anders op.

Het begint met de agenten. Dat zijn er veel en ze dragen kaki uniformen, in plaats van het politieblauw, zoals vrijwel overal ter wereld. Daardoor lijken ze wel militairen; vaak zijn ze ook militair bewapend: met automatische geweren van Indiaas fabricaat, die veel weg hebben van kalasjnikovs. Op de marktjes die ik bezoek en bij kruispunten, metrostations en op talloze andere plekken, zijn zandzakken opgestapeld. Het zijn ministellingen die soms wel, soms niet worden bemand door nors kijkende kaki-uniformdragers. ’s Avonds duiken vliegende patrouilles op van agenten die van achter dranghekken het verkeer controleren. Ze dragen zwarte baretten, scherfvesten met groene camouflageprint en machinegeweren. Vaak hebben ze hun sjaal over hun mond en neus gebonden, zodat ze er angstaanjagend uitzien.

Op een avond rijden Tamar en ik met Ajay in de Innova naar huis van een van onze overdadige dinner parties. In het centrum van de stad, niet ver van de regeringsgebouwen, doemt een politiecheckpoint op. We zien hoe agenten met zaklantaarns door de autoraampjes naar binnen schijnen, op zoek naar wapens, explosieven of wat dan ook. De automobilisten ondergaan de controles gelaten. Sommigen moeten uitstappen en worden gefouilleerd. Ajay vertelt dat het te maken heeft met de strijd in Kasjmir. India vreest terrorisme. Het is al een halve eeuw in conflict met buurstaat Pakistan, waar jihadistische terreurgroepen uit zijn op hindoebloed. Er zijn verschillende grote aanslagen geweest. Vier jaar eerder, in 2008, hield een groep zwaarbewapende Pakistaanse jihadi’s dagenlang huis in Mumbai, waarbij ruim 160 doden vielen. Ajay vertelt dat de gedachte gemeengoed is dat Pakistan handlangers cultiveert onder India’s 172 miljoen moslims. ‘Onze vijanden zijn overal,’ zegt hij. Tamar wordt nerveus van ons gesprek. ‘Hou eens op zeg, we moeten hier leven met onze dochters!’ Haar ogen glijden getergd over de wapens van de agenten.

En dan is er het eeuwige gefouilleerd worden. Bij metro- en treinstations, bioscopen, theaters, winkelcentra, hotels, chique restaurants en op luchthavens. Even de armen omhoog, zodat de beveiliger je middel kan aftasten om vast te stellen dat je geen bomgordel of verborgen wapen draagt. Er zijn steeds twee rijen, een voor mannen en een voor vrouwen. Telkens als ik die handen op mijn lichaam voel, schiet de geest even in de angststand en wordt het Indiase sprookjesleven verdrongen door flitsen van uiteengereten lichamen.

Ook op andere fronten is India veel grimmiger dan ik had verwacht. Neem de rondstruinende koeien in de stad. Die mogen door hindoes dan als heilig worden beschouwd, als ze het verkeer te veel ophouden krijgen ze trappen en slaag. En hoewel Indiërs van zo’n beetje elk geloof om het hardst roepen dat het geluk brengt om geld te geven aan een bedelaar, zie ik tijdens mijn voettochten verschillende keren hoe zowel stokoude als piepjonge bedelaartjes klappen krijgen. Eén keer zelfs van de politie, in het volle zicht.

3

Dat beeld strookt niet met het droomland dat door Indiase ambassades wordt aangeprezen. Daar hangen grote portretten van Mohandas Karamchand Gandhi, de ‘Mahatma’, oftewel: ‘Grote Ziel’, een hindoeïstische eretitel, gebezigd door zijn bewonderaars en volgelingen. Gandhi geloofde met heel zijn wezen in het principe van ahimsa: ‘geweldloosheid’. Hij probeerde te voorkomen dat in 1947, vlak voordat Brits-Indië onafhankelijk werd, de moslimregio’s in het noorden en het noordoosten zich afscheidden om Pakistan te vormen, een staat onder de banier van de islam. Die afscheiding kwam er toch en leidde tot een orgie van religieus geweld tussen hindoes, moslims en sikhs, die meer ophebben met het hindoeïsme dan met de islam. Er kwam een volksverhuizing op gang van in totaal vijftien miljoen mensen. Hindoes en sikhs vluchtten uit de gebieden die opeens een zuiver islamitisch bestuur kenden, veel Indiase moslims (maar lang niet alle) zetten juist koers naar het kersverse Pakistan, hun beloofde land. Aanvallen over en weer leidden tot de gewelddadige dood van honderdduizenden mensen; volgens sommige schattingen vielen er zelfs ruim een miljoen doden.

De Grote Ziel werd in 1948 door een extremist doodgeschoten — nota bene iemand van zijn eigen geloof. Een duidelijke waarschuwing dat Gandhi’s ideaal van een verenigd, multireligieus India, wars van geweld, internationale machtspolitiek en godsdiensttwisten, wel eens utopisch zou kunnen blijken. En inderdaad: India werd een grimmig land waar de leiders letterlijk onder vuur liggen. De premiers Indira Gandhi en Rajiv Gandhi (moeder en zoon, maar geen bloedverwanten van de Mahatma) werden vermoord. Indira in 1984 door sikhs die streefden naar een zelfstandige staat; Rajiv in 1991 door militante en van oorsprong hindoeïstische Tamils, wegens de Indiase inmenging in hun bloedige oorlog tegen boeddhistische Singalezen in Sri Lanka. Dit toont nog maar een glimp van de complexe wereld die schuilgaat achter de sprookjes die verspreid worden over India en achter de snelle economische groei die westerlingen zo interesseert.

Er zit ook, merk ik al snel, een fikse dosis grimmigheid in de manier waarop Indiërs naar hun buurlanden kijken. In juni 2012, twee maanden nadat we ons in India gevestigd hebben, maakt de regering bekend dat een geslaagde testvlucht is uitgevoerd met India’s allereerste intercontinentale raket, die Beijing en de verste uithoeken van Pakistan kan bereiken. Uiteraard kan hij worden uitgerust met kernkoppen. Ik interview mensen op straat erover, jong en oud. Allemaal zijn ze opgetogen.

Op een markt in de buurt van ons huis spreek ik een man aan van middelbare leeftijd, gekleed in een lichtbruine pantalon en bijpassend jasje, van wie ik vermoed dat hij Engels spreekt. Hij heeft zojuist de drankwinkel bezocht. In zijn ene hand houdt hij een flinke aktetas, in zijn andere een klein plat plastic flesje whisky dat hij onhandig in de zak van zijn colbertjasje probeert te wurmen. Hij vertelt dat hij werkt bij een van de bankfilialen op de markt. De juichende artikelen en televisie-items over de lancering van de raket onderschrijft hij volledig. ‘Vanmorgen feliciteerden we elkaar op kantoor,’ vertelt hij geestdriftig. ‘We zijn nu net zo machtig als Amerika en Rusland. Nu zullen de Chinezen het wel uit hun hoofd laten om ons aan te vallen.’

In 1962 viel China India binnen nadat de Indiërs in de Himalaya militairen hadden gestationeerd in gebieden die volgens de Chinezen aan hen toebehoorden. India verloor kansloos. In het Westen staat niemand bij die oorlog stil, ook al heeft de nasleep ervan de regio tot een nucleair kruitvat gemaakt. Want meteen na de oorlog sloot China een pact met India’s erfvijand Pakistan dat tot op de dag van vandaag voortduurt, en inmiddels zijn alle drie de landen in het bezit van kernwapens.

‘En de Pakistanen?’ vraag ik. Er heeft zich een kring van nieuwsgierige slijterijklanten om ons heen gevormd. Zo te ruiken zijn sommigen al begonnen met innemen. Er stijgt een afkeurend gebrom op uit de groep aangeschoten mannen. ‘Meneer, de Pakistanen doen het voor ons in hun broek,’ zegt de bankmedewerker. ‘Het zijn lafaards die terroristen de grens over sturen omdat ze ons niet openlijk durven te bevechten. Ze spannen samen met de Chinezen, maar het zal ze nooit lukken ons te omsingelen. Zeker nu niet, met onze nieuwe raketten.’ Hij zet zijn aktetas neer en schudt me enthousiast de hand. ‘Ik moet gaan. Dank u wel, jai sri Ram!’* ‘Leve Heer Ram’, ik zal de uitroep nog vaak horen. Bij die fanatieke hindoegroet klinkt gebrul en gaan gebalde vuisten de lucht in.

4

Het wordt me steeds duidelijker dat ik dit niet alleen kan. Ik heb iemand nodig die me helpt om door de façade heen te breken waarvan wij denken dat het India is. Ik ga op zoek naar een fixer: iemand die kan vertalen en helpen bij het opdoen van de juiste contacten.

Ik bel Raghu, een journalist met wie verschillende NRC-verslaggevers al hebben samengewerkt. Hij woont in het verre noorden van de stad, aan de overkant van de rivier de Yamuna, en heeft zijn sporen als verslaggever, onderzoeksjournalist en producent van tv-documentaires ruimschoots verdiend. We hebben niet meer dan één ontmoeting nodig om met elkaar in zee te gaan. Op het persoonlijke vlak klikt het meteen en ook professioneel blijken Raghu en ik uit hetzelfde hout gesneden. Zo ligt zijn hart net als dat van mij niet bij het snelle werk, maar bij een combinatie van reportage en onderzoeksjournalistiek. Het liefst maken we ‘ontdekkingsreizen’, waarbij we ons niet beperken tot de artikelen waarvoor we op pad zijn gestuurd, maar ruimte laten om ons ook in andere zaken te verdiepen.

Een voordeel is dat Raghu zijn eigen journalistieke projecten heeft waarmee hij voldoende verdient. Daardoor kan hij mij voorstellen doen voor reportages zonder dollartekens in zijn ogen. We spreken af dat Raghu de afspraken voor interviews regelt als het mij zelf niet lukt en zorgt dat we welkom zijn bij de groeperingen, bedrijven en instellingen die ik wil bezoeken. Zijn kennis van India en zijn netwerk zijn enorm. Samenwerken met Raghu scheelt me zeeën van tijd en behoedt me voor al te veel beginnersfouten in dit complexe land.

Onze eerste ontdekkingsreis voert ons naar de noordelijke deelstaat Poenjab, waar we in minder dan twee weken tijd vier verhalen maken. Ook daar weer die grimmigheid. Als uitstapje bezoeken we de Attari-Wagah-grenspost die bekendstaat om het ritueel bij zonsondergang. Aan beide zijden van de grens staan tribunes volgepakt met joelende mensen. Indiase en Pakistaanse militairen met imposante tulbanden, glimmend gepoetste laarzen en blinkende knopen en koppels marcheren over een rode loper en verrichten simpele handelingen, die door alle rituelen eromheen uiterst complex lijken. Als je door het opgeklopte gedoe heen kijkt, komt het neer op niet meer dan het sluiten van een gietijzeren hek en het strijken van twee vlaggen.

Het draait juist om het spektakel daaromheen: een show van virulent nationalisme, geregisseerd door militairen aan beide zijden van de grens. Via geluidsinstallaties wordt het publiek opgezweept, waarbij religie wordt gebruikt als wapen. ‘Allahu akbar,’ roepen de Pakistanen op aangeven van de militaire spreekstalmeester. De Indiërs die op honderd meter afstand aan de andere kant van de grens op hun tribunes zitten, antwoorden op aangeven van hun eigen militaire regisseur met de hindoeïstische strijdkreet ‘Bharat Mata ki, jai!’ — ‘Leve Moeder India!’

Bij het ‘Allahu akbar’ schieten bij menig niet-moslim onmiddellijk de nekharen omhoog, maar de Indiase strijdkreet is evenmin onschuldig. Hindoes verpersoonlijken India als een godin, gekleed in een saffraanoranje sari (saffraan is de nationale kleur van India), zwevend op een lotus (India’s nationale bloem) met in haar hand de Indiase vlag. De Indiërs roepen in hun strijdlust dus óók god aan. De nationale leuze toont bovendien hoe weinig de hindoeïstische meerderheid in India zich gelegen laat liggen aan de 172 miljoen islamitische landgenoten, ruim 14 procent van de bevolking, die zich volgens hun geloof niet mogen inlaten met andere goden dan Allah. Zij kunnen onmogelijk het ‘Bharat Mata ki jai’ mee scanderen, ook al zijn ze net zo Indiaas als hun hindoeburen.

‘Pakistan zindabad!’ hoor ik de Pakistanen aan de overzijde van het grenshek brullen: ‘Aan Pakistan de overwinning!’ ‘Hindoestan zindabad!’ antwoorden de Indiërs. Opnieuw een belediging aan de eigen moslimbevolking. Hindoestan betekent ‘land van de hindoes’. Als het geschreeuw voorbij is, schallen marsmuziek en strijdliederen uit de krachtige luidsprekers.

Al drie keer voerden India en Pakistan vernietigende oorlogen en regelmatig vinden over en weer zware beschietingen plaats langs de bestandslijn in Kasjmir, die niet gemeld worden in de westerse media. Geen van beide landen wordt van al dat geweld een steek wijzer. Het kost vele miljarden om hun gigantische legers in stand te houden en te voorzien van de modernste wapensystemen. Geld dat besteed zou kunnen worden aan het bestrijden van armoede, het verbeteren van het onderwijs en het vervlechten van elkaars economieën. Maar liever drenken India en Pakistan hun bevolkingen in een militant nationalisme.

In Poenjabs hoofdstad Amritsar begeven we ons naar de Gouden Tempel, het belangrijkste heiligdom van de sikhs, die in Poenjab de meerderheid van de bevolking vormen. Ik wil zien of er nog sporen te vinden zijn van Operatie Blue Star, de driedaagse veldslag uit 1984, toen het Indiase leger zwaarbewapende sikhmilitanten uit het tempelcomplex probeerde te verdrijven. De militanten wilden zich afscheiden van India en maakten daarmee een begin door het tempelcomplex te bezetten. Premier Indira Gandhi gaf na vastgelopen onderhandelingen bevel tot de aanval, die op noodlottige wijze samenviel met een religieus festival waarvoor veel pelgrims naar de tempel waren gekomen. Volgens overheidsbronnen vielen er ruim 700 doden; volgens humanitaire organisaties waren het er in werkelijkheid enkele duizenden, vooral tempelbezoekers.

Tijdens ons avondlijke bezoek baadt de Gouden Tempel in een sprookjesachtige gloed. Die kan echter niet verhullen dat de muren rond het complex vele pokdalige vlekken vertonen. De kogelgaten zijn dichtgestopt met slordig pleisterwerk dat in de loop der jaren is verkleurd, waardoor het prijsgeeft wat het diende te verhullen. Ze zitten rond deuren en ramen en in de sierlijke torens bij de hoofdingang.

Plotseling klinkt gezang. Meters boven me, achter een marmeren balustrade, heeft een priester met een indrukwekkende grijze baard in kleermakerszit plaatsgenomen op een groot kussen. Hij reciteert uit de heilige tekst op een wonderschone wijze die doet denken aan een mix van Koranrecitaties en gregoriaans gezang. Naast me verzinkt een lange sikh in gebed, staand, de ogen gesloten. Zijn lichaam oogt krachtig; hij heeft een lange, volle baard, maar onder zijn krijgshaftige tulband kruipen zwarte vlashaartjes vandaan. ‘Snoezig,’ zou Tamar zeggen.

Hoewel de Indiase regering bleef zwijgen over het bloedbad, zouden de sikhs het nooit vergeten. Ook niet degenen die het hechtst met India verbonden waren. De sikhs die Indira Gandhi doodschoten, waren haar lijfwachten Beant Singh en Satwant Singh. Ze waren als lid van een elite-eenheid jarenlang ondergedompeld in nationalisme en gedrild om hun leven te geven voor de premier van Bharat Mata. Toch namen zij wraak.

Na ons bezoek aan de Gouden Tempel voert Raghu me mee naar nog een plek die ik volgens hem gezien moet hebben. Tenminste, als ik wil weten van wie het Indiase leger het moorden heeft geleerd. We lopen naar de hoofdingang van de Jallianwala Bagh, een groot open terrein omgeven met oude gebouwen. Hier richtte de Britse generaal Reginald Dyer op zondag 13 april 1919 een bloedbad aan onder ongewapende Indiërs die protesteerden tegen de koloniale uitbuiting.

Opnieuw zie ik kogelgaten, stokoude dit keer. De muren zitten er vol mee. Dyer liet vuren op mannen, vrouwen en kinderen totdat de munitie bijna op was. Tijdens het halfhartige onderzoek dat nadien werd ingesteld, verklaarde de generaal dat hij zo veel mogelijk slachtoffers had willen maken. Hij wilde de Indiërs straffen voor hun nationalistische aspiraties en liet daarom alle doden en gewonden achter zonder een vinger uit te steken. Volgens de Britten vielen er 379 doden en 1200 gewonden. Indiase onderzoekers die nauwgezet werkten achter de rug van de Britse bezetters om, telden minstens duizend doden, onder wie 42 kinderen en een baby van zeven maanden. En zeker vijfhonderd gewonden.

Als ik op mijn telefoon informatie over het bloedbad opzoek in de onlineversie van de Encyclopaedia Britannica, krijg ik slechts de leugenachtige Britse cijfers. Ik zoek Raghu om hem dat te vertellen, maar ik zie hem niet. Het is druk in de Jallianwala Bagh, met zo te zien uitsluitend Indiase bezoekers. Plotseling duikt vóór mij een sikh op, tenger en klein van stuk. Hij heeft een lange grijze baard die door het licht van de zakkende zon een haast parelmoeren glans krijgt. Het mannetje kijkt me aan met felle, lichtbruine ogen en begint luid te spreken. Te luid. Hij draagt een lange blauwe kurta en een oranje tulband. Het duurt even voordat ik besef dat hij boos is, woedend zelfs. Ik probeer hem te sussen, maar hij deinst achteruit en blijft maar bijtende woorden op me afvuren die ik niet versta.

Opeens is Raghu er weer. ‘Meekomen. Hij is je aan het uitschelden. Hij denkt dat je Brits bent.’ Meer en meer mensen komen om ons heen staan. ‘No problem, I’m Dutch,’ roep ik, maar ik heb meteen spijt. Wij waren zo mogelijk nog wredere kolonisators dan de Britten. Raghu trekt me aan mijn arm mee, het terrein af. Misschien zijn destijds familieleden van de woedende man gedood. Het schaamrood staat me op de kaken.

De kleding die de man droeg, duidt erop dat hij een fanatieke sikh is, vertelt Raghu als we weer op straat staan. ‘Hij zei dat het een schande was dat een buitenlander zich hier durfde vertonen.’ Ik kijk hem aan, Raghu ziet mijn frons. ‘Goed. Hij zei niet “buitenlander”, hij gebruikte een scheldwoord voor “witte”.’ We schieten gelijktijdig in de lach, maar vallen meteen weer stil. Dus zo voelt het als je wordt uitgekotst wegens je huidskleur. Het maakt me onrustig, maar ook nieuwsgierig, want als witte man valt je zelden een discriminerende behandeling ten deel. Misschien begrijp ik nu een heel klein beetje beter wat de Surinaamse vriendjes met wie ik opgroeide hebben moeten doormaken.

‘Het spijt me, Raghu, echt, dat er zo gemoord werd. Ik vind het verschrikkelijk.’

‘Dat weet ik,’ zegt Raghu. ‘Anders zou ik hier niet met je zijn.’

5

De onverwachte grimmigheid van India grijpt Tamar naar de keel. Al meteen de allereerste keer dat we voet zetten in India, in januari tijdens onze verkenningsreis, zie ik hoe ze angstig en geïrriteerd naar de zwaarbewapende politie-eenheden kijkt, waarvan het wemelt op het vliegveld van Delhi.

We worden opgepikt door Ajay. We suizen over brede, slecht onderhouden wegen die spaarzaam verlicht zijn. Het nachtelijke verkeer bestaat vooral uit vrachtwagens; grote logge kolossen die zwarte dieselrook spuwen, beschilderd met sierlijke taferelen en voorzien van opschriften aan de achterkant. PLEASE USE HORN en USE DIPPER AT NIGHT. Een dipper is een signaal met je lichten, legt Ajay uit.

Hij vertelt dat de truckchauffeurs dag en nacht rijden en soms half slapend achter het stuur zitten. Ze mogen alleen ’s nachts gebruikmaken van Delhi’s ringwegen omdat ze overdag voor opstoppingen zouden zorgen in het drukke stadsverkeer. Om ongelukken te voorkomen moet je laten weten dat je achter ze zit en erlangs wilt, zegt hij. Hij toetert en knippert erop los en houdt er, tot mijn genoegen, flink de vaart in. Naast me krimpt Tamar ineen voor de duistere monstertrucks. Ik probeer haar gerust te stellen met woorden die niet bij haar aankomen; ik ben nu eenmaal niet goed in het begrijpen van haar angsten. ‘Je moet je er gewoon even aan overgeven, schat, en vertrouwen op de chauffeur. We zijn zo bij ons hotel.’

Ik verdring de gedachte dat ze misschien permanent bang zal zijn hier in India, iets waar ik horendol van zou worden. Als ik reden heb om bang te zijn, een échte reden, omdat er gericht geschoten wordt of omdat het wemelt van de antipersoneelsmijnen, dan stel ik de angst uit om helder te kunnen blijven denken. Later vloeit de spanning dan in een andere vorm uit mij weg. Als woede, als kilheid, als onverklaarbare sentimentaliteit soms. Bang zijn voor iets dat geen directe bedreiging vormt — zoals agenten die hun wapens naar beneden gericht houden en vrachtwagens waar we soepel langs zoeven — gaat me boven de pet. Zulke angst zien bij een ander maakt me onzeker. Mis ik iets? Dreigt er werkelijk gevaar? Waarom voel ik dan niks?

Nu we ons in Hauz Khas Enclave gevestigd hebben, merk ik dat Tamar haar best doet om te genieten van India’s sprookjesachtige, lichte zijde. Ze kan echter niet onder de donkere rauwheid uit. De stille spanning tussen hindoes en moslims, het fouilleren, de controleposten; ze staan haar tegen. Wegens de chaos op de wegen, ook overdag, zijn al onze uitstapjes voor haar een bezoeking. Elke reis naar Nederland begint voor haar in doodsangst, want de vluchten gaan ’s nachts en de weg van ons huis naar het vliegveld is vergeven van monstertrucks.

Tamar is vierendertig als we vertrekken naar India, zesenhalf jaar jonger dan ik. Ze werd geboren in Tanzania, uit Nederlandse ouders. Haar vader was er tropenarts. In haar leven moest ze keer op keer verhuizen, ook in gevoelige periodes, zoals toen ze net op de middelbare school zat. Maar ze kreeg daardoor geen hekel aan verkassen. Net als ik werd ze meteen gegrepen door de zucht naar avontuur toen het correspondentschap in India in beeld kwam. ‘We gaan dit doen en het wordt geweldig,’ zei ze. Samen regelden we alles omtrent de migratie, als een geolied team.

Maar India is voor haar anders dan voor mij. Terwijl mijn carrière hier een vlucht neemt, lijkt Tamar te worstelen met de toekomst. Ze is psycholoog, maar wil eigenlijk schrijfster zijn. Ze publiceerde een boek met verhalen over de liefde en sleepte voor vertrek een contract binnen voor nog een verhalenbundel. Die wil ze in India gaan schrijven. Maar dan? Om in Amsterdam ooit een psychologenpraktijk op te kunnen zetten, heeft ze een aanvullende opleiding nodig die ze alleen in Nederland kan doen. ‘Ik kan daar niet te lang mee wachten. Straks ben ik veertig, dan word ik weggedrukt door al die jonkies en ben ik niet meer interessant,’ zei ze laatst.

Een paar maanden na onze emigratie besluit ik het lastige punt nog eens aan te snijden, als we na een lange werkdag een drankje drinken in de voortuin. Ik vraag hoe ze inmiddels denkt over de duur van ons verblijf.

‘Ik geef het drie jaar, dan wil ik terug naar Nederland,’ zegt ze.

Drie jaar? Van schrik laat ik bijna de fles gekoelde witte wijn uit mijn handen glippen. Het is een Indiase wijn, van het wijnhuis Sula in Zuid-India; buitenlandse wijnen kosten wegens de hoge accijns een vermogen. ‘Volgens mij heb ik al eerder gezegd dat drie jaar voor mij te kort is.’ Ik zwaai geïrriteerd met de fles en ik mors. ‘Ik heb hier minstens vijf jaar nodig, liefst tien. Deze regio is te groot, te ingewikkeld. Het is hier zo anders.’

‘Maar jij kunt je hier ontwikkelen, ik niet,’ zegt ze geïrriteerd.

Het is een discussie waar we niet uit komen, want we hebben allebei gelijk en de mogelijke consequentie van onze patstelling — dat ons gezin jarenlang uiteengeslagen zal zijn — maakt ons koppig. Er is geen middenweg. We willen allebei dat de ander overstag gaat. Daar komt bij dat ik besef dat het onmogelijk is dat de meisjes bij mij blijven als Tamar zou besluiten eerder naar Nederland terug te keren; mijn reportagereizen kunnen dagen of zelfs weken duren. Als ik denk aan hoe het zou zijn om gescheiden te leven van mijn dochters knikken mijn knieën uit een nieuw soort angst, die niets met fysieke dreiging te maken heeft. Die avond hebben we het er niet meer over. Ik haal nog maar een fles uit de keuken.

_____________

* Dit zijn cijfers uit 2012. Het inwonertal van zowel Delhi proper als het Hoofdstedelijke Territorium groeide sindsdien jaarlijks met zo’n drie procent. In het Hoofdstedelijk Territorium woonden in 2021 volgens de VN ruim dertig miljoen mensen.

* Ram (of Rama) is een incarnatie van de god Vishnu en hoofdpersoon van de Ramayana, een populair hindoe-epos.

3

De ontdekking van India

1

Ik bevind me in het oog van een storm. Om me heen is chaos. Achter me hoor ik de claxons van het vastlopende verkeer bij de kleine rotonde net buiten Rishikesh, niet ver van het pension waar ik verblijf met mijn gezin. Toen we er zelf met de Innova vast kwamen te staan, zagen we hoe een groep chauffeurs met elkaar op de vuist ging. Om mij heen ligt de vervuiling die het Indiase massatoerisme deze prachtige bergregio brengt. Lege blikjes, verfrommelde sigarettenpakjes, plastic waterflessen, volgescheten luiers. De weg loopt langs een rotsformatie waarvan de punt boven de rivier de Ganges hangt. Op die punt zit ik, met mijn benen kruiselings over elkaar.

Ik probeer de pose te imiteren van het reusachtige beeld dat ik voor me zie, oprijzend uit de heilige rivier. Hoe ver zou het van mij af zijn? Honderdvijftig, tweehonderd meter? Het beeld is Shiva. Hij zit met gevouwen benen op een sokkel te mediteren, zijn ogen gesloten, de handen losjes op de knieën, wijsvinger en duim tegen elkaar zodat ze aan elke hand een perfecte cirkel vormen. De god heeft een slank, gespierd lichaam en lang haar dat via zijn schouders naar beneden golft. Hij straalt rust en kracht uit.

Beneden mij dalen drommen pelgrims traptreden af die in de rotsen zijn uitgehouwen en lopen het water in; de mannen met ontbloot bovenlijf, de vrouwen gekleed in sari’s. Ze zingen mantra’s, knijpen hun neuzen dicht en gaan kopje-onder opdat het heilige water elk stukje van hun lichaam reinigt. Iets verderop kringelt rook omhoog. Daar verbranden hindoes hun doden op grote brandstapels. De as wordt afgevoerd door de rivier, in de hoop dat het heilige water helpt bij een gunstige wedergeboorte of liever nog bij het doorbreken van de cirkel van sterven en wedergeboorte, de samsara, die door hindoes wordt beschouwd als ongeëvenaarde kwelling. Shiva mediteert onverstoorbaar verder, een glimlach om zijn mond. Ik kan mijn ogen niet van hem afhouden: wat een kracht en autonomie gaan uit van deze god.

We zijn nu drie maanden in India en het is inmiddels hoogzomer. We zijn met zijn viertjes naar Rishikesh gekomen om de bloedhitte in Delhi te ontvluchten. Toen de maximumtemperatuur achtenveertig graden bereikte en de temperatuur ’s nachts bleef steken op veertig graden, gaven we ons gewonnen. Op aanraden van Raghu boekten we een hotel in de uitlopers van de Himalaya, in de noordelijke deelstaat Uttar Pradesh. Het ligt vlak bij de Ganges, die volgens hindoeoverlevering ontspruit aan het lange haar van Shiva. De rivier zelf wordt vereerd als de godin Ganga, maar dat heeft niet kunnen verhinderen dat ze door alle leerlooierijen, chemische fabrieken, crematoria en op haar lozende stadsrioleringen een van de meest vervuilde wateren ter wereld werd. Gelovigen die hun eigen godin vergiftigen — geen beste reclame voor het hindoeïsme.

Gelukkig is Rishikesh de eerste grote stad bovenstrooms. Ons pension ligt nog een paar kilometer hoger dan de stad. Hier is het water nog schoon. Gisteren liepen we tien minuten stroomopwaarts langs de oever totdat we een goede plek vonden. Ik trok mijn oudste dochter een zwemvestje aan en nam haar mee het kristalheldere water in. Lekker samen badderen in de heilige rivier. Tamar keek toe; ze gruwde ervan. Ik richt mijn blik weer op Shiva. Ik zou Tamar graag vertellen wat het enorme standbeeld bij me losmaakt, maar ik houd het voor me. Ze kijkt me de laatste tijd steeds vaker aan alsof ik een vreemde ben als ik iets zeg over wat ik denk of voel.

Daar op die rotspunt begint mijn fascinatie voor Shiva. Hij staat bekend als ‘de Vernietiger’, zo leer ik al snel, en maakt deel uit van de drie-eenheid van het hindoeïsme. Brahma is de Schepper en Vishnu de Beschermer, de god die probeert te behouden wat Brahma heeft geschapen. Shiva de Vernietiger is degene die de boel vlot trekt. Hij geeft het bestaan dynamiek. Dat gaat niet bepaald zachtzinnig. Volgens de overlevering gebruikt hij zijn gevreesde drietand te pas en te onpas om dood en verderf te zaaien, hoewel hij van nature rustig en vredelievend is. Hij drinkt bhang lassi, een drank bereid uit cannabis, en met een woeste kosmische dans zorgt hij dat het universum weer in beweging komt als de boel dreigt stil te vallen. Als de aardse zaken voldoende ontwikkeling vertonen, wordt Shiva weer zijn vredige zelf. Dan trekt hij zich terug in een van de dichte bossen op zijn heilige berg, neemt op een rotsblok plaats in zijn karakteristieke kleermakerszit en sluit zijn ogen, op zoek naar innerlijke vrede.

Ik ben niet de enige die gefascineerd is door die combinatie van rust en ruigheid. Veel Indiërs beschouwen Shiva als de belangrijkste god uit het pantheon. Ze waarderen hem zowel om zijn meditatie als om zijn woestheid, die zij beschouwen als bevrijdend. Shiva vernietigt om de schepping te ontdoen van verstikking en dorre repetitie. Zo kan de wijze, stokoude Brahma, een bebaarde god met vier gezichten, zich telkens opnieuw wijden aan het scheppen van iets beters dat wordt bestierd door Vishnu en uiteindelijk weer vernietigd door Shiva. Een cyclus van creatie en ondergang die zichzelf onophoudelijk perfectioneert — een veel verfijndere visie op het bestaan dan het christelijke denksysteem, waarin alles maar één keer werd geschapen.

Maar die verfijnde visie biedt veel ruimte aan grofheid en geweld, omdat die in het hindoeïsme niet, zoals in het christendom, worden toegeschreven aan duivelse krachten of de feilbaarheid van de mens, maar, mede dankzij Shiva’s strapatsen, deel uitmaken van de goddelijke weg. En die wordt natuurlijk nagebootst door de mens. Geen wonder dat India’s grimmigheid zo makkelijk door de gandhiëske reclamepraatjes over geweldloosheid heen breekt.

2

Tijdens onze retraite in Rishikesh heb ik eindelijk de gelegenheid rustig na te denken over wat me te doen staat als correspondent. Ik weet zeker dat er iets rauws gaande is in dit land, iets dat ons in het Westen ontgaat. Ik heb de afgelopen maanden gelezen over ‘verborgen’ strijdtonelen in India. In de noordoostelijke deelstaten vechten allerhande afscheidingsbewegingen een vergeten strijd tegen de staat. In Midden-India zijn maoïstische rebellen actief over wie je zelden iets hoort en de strijd in Kasjmir blijkt veel feller en ingrijpender dan we weten. Het liefst zou ik het gewelddadige karakter van India onderzoeken. Maar is dat wel verstandig?

Voordat ik daar verder op inga, moet ik iets opbiechten. Ik ben niet helemaal eerlijk geweest over mijn redenen om naar India te vertrekken. Wat ik heb verteld over dat ik me verder wilde ontplooien dan ik in Nederland kon, is waar. Maar er was nog een andere reden om te gaan. Die heeft te maken met mijn eerdere oorlogsreizen en mijn hang naar gewelddadig avontuur, die ik weer voel opborrelen nu achter de mythische Indiase afkeer van geweld zoveel rauwheid blijkt schuil te gaan.

Voordat we naar India vertrokken publiceerde ik een boek* over de reizen die ik alleen of samen met Jeroen maakte naar Afghanistan. Daartoe peuterde ik aan heftige gebeurtenissen die waren opgeborgen in een donker hoekje van mijn geest. Er kwam van alles boven: de Afghaanse herinneringen die ik voor het boek nodig had, maar ook herinneringen aan andere oorlogsbestemmingen waar ik niets mee kon. Ik drukte ze weg, zoals ik altijd had gedaan, maar mijn heimelijke conclusie was dat het bizar was dat Jeroen en ik nog leefden. We hadden ongekende mazzel gehad en we konden er niet van uitgaan dat ons geluk zou voortduren.

Er is nog iets. In de loop van onze reizen ontwikkelde ik een verontrustende hang naar drugs. Het begon na een Afrikaanse reis die veel gevaarlijker uitpakte dan Jeroen en ik hadden voorzien. Ik was ongelofelijk blij dat ik weer in Amsterdam was en wilde dat vieren. Inmiddels had ik geleerd dat ik mijn drankgebruik moest matigen — ik word veel te baldadig van grote hoeveelheden alcohol, zeker als ik net terug ben uit een spannend gebied en de adrenaline nog uit mijn oren spuit. Maar ik had een uitlaatklep nodig. Een groep uitgaansvrienden, onder wie enkelen die eveneens vaak in lastige gebieden verkeerden, had zo zijn eigen methodes om stoom af te blazen. Dus vierde ik het leven die nacht met xtc-pillen, mdma-kristallen en speed. Dat beviel allemaal uitstekend en het duurde niet lang voordat ook cocaïne op het menu stond. Na elke oorlogsreis had ik het gevoel dat ik meer moeite had om me uit mijn drugsroes los te scheuren.

Ik besprak het met Jeroen, de enige persoon die ik volledig vertrouw. Hij maakte zich geen zorgen. ‘Dude, er zijn zoveel mensen die wel eens een lijntje of een pilletje nemen. Je presteert goed, je wint verdomme prijzen met je journalistiek. We bereizen de wereld en je bent een liefdevolle vader: gun het jezelf, but don’t overdo it. Kun je best.’

Het begon me echter allemaal steeds meer tegen te staan. Eind 2010 kwam de omslag. Kort nadat mijn Afghanistan-boek was verschenen, werd onze tweede dochter geboren. Ineens had ik er genoeg van: afreizen naar de dood om dan weer thuis het leven te vieren. Bizar eigenlijk. Het was de tijd waarin de Arabische Lentes begonnen om te slaan in grof geweld. Het ging los in Tunesië en meteen daarna braken de desastreuze burgeroorlogen in Libië en Syrië uit. Jeroen, die toen al twee kinderen had en in afwachting was van zijn derde, meende dat die landen ons nieuwe werkterrein moesten worden. Hij had natuurlijk gelijk, als je het puur zakelijk bekeek. Maar mijn besluit stond vast: even geen nieuwe oorlogen meer. Niet alleen omdat ik vreesde dat ons geluk op was, maar ook omdat ik voelde dat er maar één manier was om mijn hang naar dope de nek om te draaien: veel minder van die gevaarlijke reizen maken.

Het correspondentschap kwam als geroepen. Opnieuw beginnen in een ver land voelde als een verstandige verandering van koers. Overmatig drinken had ik al afgeschud, nu zou ik dat ook doen met mijn drugsgebruik, want ook al was het recreatief en incidenteel, ik was er klaar mee. En zo werd mijn correspondentschap óók een vlucht uit de ontwrichting. Het begin van een stabiel en gezond leven, met Tamar en mijn dochters aan mijn zijde. Maar nu dat nieuwe leven een aanvang neemt, betrap ik mezelf erop dat mijn hang naar spanning, naar avontuur op het scherp van de snede, een stuk dieper zit dan ik dacht.

3

Als we vanuit ons vakantieoord zijn teruggekeerd in Delhi, weet ik wat me te doen staat. Ik moet het correspondentschap naar mijn hand zetten. Maar dan moet ik me steviger opstellen en me minder laten leiden door de redactie.

Ik ben nu een half jaar bezig en de krant is tevreden, maar ik ben dat niet. Ik vind dat ik te veel bureaustukken schrijf. Niemand heeft me voordat ik vertrok precies kunnen uitleggen wat er van me verwacht werd. Ik heb een tijdje geprobeerd om de buitenlandredactie zo goed mogelijk op de hoogte te houden over wat er speelt in mijn gebied, zodat de krant eruit zou kunnen pikken wat past in de redactionele Azië-lijn. Maar er is geen Azië-lijn. Wat we over China, Japan en India publiceren is hapsnap. Geen logica, geen thema’s die we stelselmatig volgen, geen langetermijnplanning. En dat terwijl het vanuit Delhi zonneklaar is hoe hard het hier gaat met de klimaatverandering en hoezeer het Westen zijn invloed in Azië aan het verliezen is, om maar eens twee kolossale ontwikkelingen te noemen.

Een paar keer per week bel ik met een redacteur en heel soms met de buitenlandchef. Er zijn weken waarin ik niet gebeld word over nieuwe ideeën. Dan mail ik, want het is meestal moeilijk om iemand op de drukke redactie aan de lijn te krijgen. Vaak weet ik trouwens al zo’n beetje wat men van me wil. Ik heb namelijk gemerkt dat de vraag vanuit de redactie vaak andere media volgt, met name Britse media, die hun oud-kolonie veel aandacht geven.

‘Ik wil wel weer eens een politiek stuk vanuit India,’ zegt een buitenlandredacteur aan de telefoon. ‘Maar natuurlijk,’ antwoord ik, ‘een politiek stuk.’ Ik durf de redactie nog niet tegen me in het harnas te jagen, maar ik vind het een slecht idee. Vanmorgen las ik een slaapverwekkende verhandeling in The Guardian over de verhoudingen tussen de regering en de oppositiepartijen; dat stuk heeft hij natuurlijk ook gelezen. Het is precies dit soort geestdodende artikelen dat ik zelf graag oversla in de krant; ze leren me niets over het land, over de cultuur, over de ontwikkeling die India doormaakt.

Ik wil het anders gaan doen. Ik heb geen probleem met de nieuwsagenda. Verkiezingen, economische hervormingen, staatsbezoeken, geopolitieke ontwikkelingen, ik zal er met liefde over berichten. Zolang er maar ruimte blijft voor het ‘ont-dekken’ van India. Ik wil berichten over wat er schuilgaat achter de façade. De gewapende conflicten laat ik nog maar even voor wat ze zijn. Er zijn voorlopig genoeg andere onderwerpen. Het gevraagde politieke artikel gebruik ik om iets te belichten dat flink aan het opspelen is, ook in de Indiase politiek; een onderwerp dat de grimmigheid, maar ook de kwetsbaarheid toont van de Indiase democratie: de wijdverbreide corruptie.

Tijdens een bezoek aan Mumbai, India’s economische hoofdstad, gelegen in de zuidelijke deelstaat Maharashtra, zie ik het voor het eerst met eigen ogen. Een automobilist die wordt aangehouden omdat hij door rood licht reed, gaat in discussie met de agent en schuift intussen een bankbiljet onder de hand waarmee de agent zogenaamd nonchalant op de motorkap van de auto leunt. Binnen luttele seconden gaan de mannen uit elkaar zonder dat er een bon is geschreven.

Later begint het me ook op te vallen in Delhi. Als ik de Innova op mijn naam wil laten overschrijven blijkt dat niet een paar uur, maar een paar dagen te duren. ‘Als u wilt dat het sneller gaat, moet u dit bedrag betalen,’ zegt de man achter het loket en hij schrijft een bedrag met drie nullen op een briefje: omgerekend zo’n dertig euro. Het is méér dan de leges, die daarnaast ook nog moeten worden voldaan. Ik bedank voor de eer en wacht meer dan een week op de papieren. Ik krijg ze uiteindelijk zonder smeergeld neer te tellen. Stoïcijns weigeren te betalen werkt ook als Ajay en ik worden gestopt door een agent die liegt dat we door rood reden. De stumperd steekt zijn hand door het geopende raampje, als een geüniformeerde bedelaar, en negeert ons verzoek om een uitgeschreven bon die we per bank gaan betalen. Na tien minuten geeft hij het op en richt zich op het overige verkeer, waar ongetwijfeld gewilliger slachtoffers tussen zitten.

NRC vindt het een goed idee, schrijven over de toenemende corruptie. Een buitenlands artikel dat volledig aan corruptie is gewijd is echter te riskant, begrijp ik tijdens een borrel met buitenlandse collega-correspondenten. Dan kun je problemen krijgen met het verlengen van je visum, vertellen ze. Dus verwerk ik het thema zijdelings in een aantal stukken over heel andere onderwerpen. Onder meer in een artikel over de roep om hervormingen binnen de economie, die nog steeds vrij strikt geleid wordt door de overheid, waardoor de groei begint te haperen. En in een groot artikel over de grootste stroomstoring in de menselijke geschiedenis, die zeshonderd miljoen Indiërs treft.

4

Die stroomstoring treft ook ons, maar veel last hebben we er niet van. Inmiddels zijn we gewend om een paar uur per dag zonder elektriciteit te zitten. Dat hoort nu eenmaal bij de Indiase zomers, wanneer de vele airconditioners het stroomnet zo zwaar belasten dat om de beurt hele woonwijken van het net losgekoppeld moeten worden. Eerst een tijdje de ene wijk, dan de andere. Hoe chiquer de wijk, hoe korter de onderbrekingen. Sommige buurten in het centrum, waar de politici wonen en de dure hotels zijn gevestigd, kennen nauwelijks stroomuitval. Blijkbaar staat ons wijkje, ondanks zijn poenerige hoge hekken met geüniformeerde bewakers, minder hoog aangeschreven dan ik dacht. We hebben een back-upinstallatie die bestaat uit een serie accu’s waarmee we het drie uur kunnen uithouden. Daarna moet de boel weer via het lichtnet worden opgeladen.

Het bericht over de stroomstoring dringt via internet al snel door tot de rest van de wereld. En die vindt dit nieuws. NRC wil zo snel mogelijk een artikel. Ik schrijf het op het laatste restje elektriciteit uit de back-upinstallatie. Als ik de straat op ga, constateer ik dat vrijwel alles gewoon werkt: de ziekenhuizen, de zendmasten, de winkels. Alleen op de kruispunten staan witgehandschoende verkeersagenten, omdat de stoplichten zijn uitgevallen. Ook de metro rijdt niet. Over het algemeen geldt echter: zolang er diesel is, is er stroom. De stad ronkt van de dieselgeneratoren, die zelfs aan de zendmasten van het mobiele telefonienetwerk gekoppeld zijn.

Opmerkelijk genoeg wordt de stroomstoring in het Westen vooral opgevat als een teleurstellend teken dat India’s ontwikkeling minder voorspoedig verloopt dan werd gedacht. Daar verzet ik me tegen. In mijn artikelen en als inbellende commentator bij RTL Z leg ik uit dat het grootscheepse illegale aftappen de netwerken kwetsbaar maakt en dat daar niet goed tegen op te treden is als de controleurs omkoopbaar zijn. Het is niet de technische capaciteit van India die te wensen overlaat, maar het gebrek aan corruptiebestrijding. De Indiase technici doen het juist geweldig. Zij weten in vier uur tijd de gecompliceerde problemen die zich voordeden in de netwerken van meerdere deelstaten te verhelpen. Om half vijf ’s middags — net voordat de vele duizenden ambtenaren uit de ministeries stromen — is de elektriciteit terug en rijdt de metro weer.

Het is in deze hitte niet alleen sappelen met stroom, maar ook met water. Op een ochtend, als het buiten nog uit te houden is, inspecteren Gautam en ik de watertank op het dak. Hij is bijna leeg, en de overheid laat wegens watertekort nog maar een kwartiertje per dag slecht gezuiverd water door de stadsleidingen stromen. Dat is niet genoeg om de tank dagelijks te vullen. Bovendien hebben we elektriciteit nodig om het water naar het dak te pompen. Het is al een paar keer gebeurd dat de roep ‘pani, pani!’ in de straat klonk, om aan te geven dat het overheidswater was gearriveerd in de leidingen, maar dat onze pomp, die niet op de back-upinstallatie is aangesloten, niet werkte omdat net onze wijk van het stroomnet was losgekoppeld.