PETER SWANBORN

ONDER HET
LUCHTSPOOR

Uitgeverij Podium
Amsterdam

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds en van de gemeente Rotterdam.

© 2022 Peter Swanborn

Omslagontwerp Rouwhorst + Van Roon

Verzorging e-book Coco Bookmedia

Foto auteur Tineke de Lange

ISBN e-book 978 94 6381 131 6

www.uitgeverijpodium.nl

www.peterswanborn.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, april 2022

I

(1981)

Na een kansloos avontuur aan de Faculteit der Aardwetenschappen en twee halverwege afgebroken studies op kunstacademies elders in het land keer ik noodgedwongen terug naar de stad waar ik ben opgegroeid. Via via heb ik woonruimte gevonden in een buurt die het Oude Westen wordt genoemd. Vandaag krijg ik de sleutel.

Met een rugzak vol laatste spullen steek ik het stationsplein over. Bij de tweede kruising met de stoplichten moet ik naar links. Een brede straat met een trambaan en hoge, zeker honderd jaar oude, slecht onderhouden herenhuizen. Geen winkels, wel een nachtclub en een dansschool met een scheefgezakt uithangbord.

Een dag of tien geleden ben ik hier wezen kijken. De huisbaas die met zijn gezin op de eerste etage woont, een zwaargewicht met een stoppelbaard en slechte tanden, nam me mee naar boven. Eén grote ruimte, direct onder het dak, met schuine wanden. Op het zeil onder het achterraam glinsterde een plas water en tussen de planken van het dak kierde daglicht. Verwarming was er niet, een douche evenmin en de keuken een verdieping lager moest ik delen met twee andere huurders. Het was niet waar ik op had gehoopt, maar ik had geen keuze.

‘Het licht is heel bijzonder,’ zei ik in een poging om iets positiefs te zeggen.

De huisbaas liep terug naar het trapgat en zei: ‘Een maand proeftijd en de borg is een maand huur. Tweehonderd gulden. Handje contantje.’

Het is koud en ik ben een half uur te vroeg. Verderop, op een druk kruispunt, zit snackbar Koolmees. In de etalage staat een vitrine vol draaiende grillkippen, goudgeel verlicht, druipend van het vet. De deur staat open en de naar buiten walmende vleesgeur werkt op mijn lege maag. In dit soort zaken kom ik zelden, zeker niet overdag, hoogstens na een avond stappen om de alcohol te dempen.

Aan een eikenhouten tafel achterin zitten twee skinheads. Ze kijken niet op, kluiven aan een kippenpoot, delen samen één bakje friet. Achter de toonbank staat een zonnebankbruine, spierwit geblondeerde dame met geëpileerde wenkbrauwen. Aan haar oren, polsen, op haar boezem, overal glinstert goud. Ze negeert me, wat me de tijd geeft om de geplastificeerde menukaart goed te bestuderen. Naast de omschrijvingen van de Yambala met banaan en de Indonesia met pindasaus is een vrolijke kip getekend, aangekleed als serveerster. Ze houdt een dienblad vast met daarop een van haar onfortuinlijke zusjes, witte kroontjes aan de poten en een vork rechtop in de glanzende buik gespietst.

‘En, wat wenst meneer de student?’

‘Ik ben geen student, ik ben kunstenaar.’

‘Zozo,’ zegt de blondine. Een goudgelakte nagel hangt startklaar boven de toetsen van de kassa.

‘Ik wil wel zo’n Elzasser kipschnitzel met doperwten en appelmoes. En graag gebakken aardappels in plaats van friet.’

‘Dat is vijftig cent extra.’

Over de hele breedte van het raam is een bar met krukken, mijn rugzak zet ik eronder. Aan de overkant van de straat zit een Marokkaanse slager, daarnaast een Surinaamse broodjeszaak en een Indiase kledingwinkel. Deze wijk mag dan armoedig zijn, hij is wel fotogeniek, zeker met dat heldere licht en die scherpe schaduwen.

Er wonen hier veel kunstenaars, zo heb ik me laten vertellen, en studenten. Het is ook de buurt met de beste uitgaanstenten. Dit deel van de stad heeft iets kosmopolitisch, ademt meer vrijheid, meer ruimte. Misschien komt dat door de veelheid van nationaliteiten. In mijn oude buurt, niet ver hiervandaan, kwam je niet of nauwelijks gastarbeiders tegen.

Rond een lantarenpaal is een berg vuilniszakken opgestapeld, een deel van de inhoud ligt ernaast. Met zijn felgele snavel trekt een hongerige meeuw een zak nog verder kapot. In een portiek staat een lange, magere man, zijn jas hangt open. Een andere, schichtige figuur passeert, houdt stil, een pakketje in zilverpapier en een bankbiljet wisselen razendsnel van eigenaar.

Op het afgesproken tijdstip druk ik op de bel, er wordt niet opengedaan. Ik bel nog eens, zet twee stappen achteruit, kijk omhoog, het gordijn beweegt. Ik steek een hand op, zwaai, er gebeurt niets. Even overvalt me het gevoel dat er iets niet klopt, maar dat kan niet, al mijn spullen staan al boven. Ik klepper met de brievenbus, tik tegen het ruitje, gluur naar binnen. Juist als ik bij de buren wil aanbellen, gaat de deur open. Op de overloop staat de huisbaas. Hij herkent me eerst niet, zegt dan: ‘O ja’, controleert de borg en mompelt: ‘Je weet de weg.’

Opgelucht trek ik de schuifdeur naar de zolder opzij, zie dat er geen slot op zit. Wie wil kan zo naar boven, daar verzin ik wel wat op. Midden in de ruimte staan de spullen die ik gisteren samen met een vriend van een vriend, de enige jongen die ik kon vinden met een rijbewijs én een auto, hiernaartoe heb gebracht. Hij had weinig tijd, we hebben alles neergesmeten, alleen de draagbare zwart-wittelevisie met uitschuifbare antenne staat al op z’n plek bij het raam.

Het eerste wat moet gebeuren is het installeren van de platenspeler. Veel van mijn elpees heb ik gekocht toen ik nog op school zat, in een winkeltje in een achterafstraat. De jongen die het runde importeerde bootlegs, illegale persingen die hij speciaal voor mij apart hield. Vaak had hij maar één exemplaar, tenminste, dat zei hij. Het voelde als schatgraven wanneer ik op zaterdagochtend mijn vingers door de bakken liet gaan. De zelfverdiende krantenwijkcenten gingen er met gemak aan op. En o, die ene keer dat ik door geldgebrek twee weken lang mijn gezicht niet had laten zien. Meesmuilend vertelde hij dat hij iets heel bijzonders, een zeldzame liveopname van een concert van Patti Smith in een obscure club in downtown New York, inmiddels aan iemand anders had verkocht. Ik krijg er nog kippenvel van.

Het is een collectie waar ik trots op ben, dit is de muziek die me meeneemt naar een andere, ruimere wereld, die bevestigt dat je ook zonder een opleiding grootse, vernieuwende kunst kan maken. Je moet het gewoon doen. Doen is het enige wat telt.

Op mijn hurken verwissel ik een paar platen van volgorde, de meest recente aanwinsten zet ik vooraan. De nieuwste van Wire, of Eyeless in Gaza, een bandje dat ik onlangs heb ontdekt. Bob Dylan en The Doors verdwijnen naar de reservebak, misschien doe ik er iemand nog eens een plezier mee. Eindelijk heb ik mijn favoriet te pakken, London Calling van The Clash, die mag tegen de voorkant van het krat staan. De zwart-witfoto van een gitarist die zijn eigen instrument kapotslaat. Een hoes als een kunstwerk.

#

Aan het eind van de middag steek ik m’n kop onder de kraan en trek m’n nieuwste tweedehandskleren aan. Op nog geen tien minuten lopen bevindt zich het uitgaanscentrum van deze buurt, een knooppunt van straten met op iedere hoek een bar of een alternatieve disco.

In café Sluizer, een oud-Hollandse kroeg met Perzische kleedjes op de tafels, kwam ik weleens met een klasgenoot, als we geen zin hadden in nog een uur Grieks. Ooit dronk ik daar mijn eerste kopstoot. Tot mijn verbazing staat er nu ‘De Hef’ op de gevel, de witte letters met een brede kwast op het raam gekalkt. De deur zwaait open. Een melancholische mannenstem, begeleid door een plukkende basgitaar, bezingt een plek ‘Where nothing, nothing ever happens’.

Niet te geloven, Sluizer is hip geworden! Opnieuw komt er iemand naar buiten en voordat de deur weer dichtvalt, glip ik naar binnen. Het is er leger dan verwacht. Aan de bar, ter hoogte van de tapkranen, kleven een paar vijftigers, stamgasten uit de tijd van Sluizer. Hun gezichten komen me vaag bekend voor.

Het café heeft nog steeds dezelfde vorm, het is niet meer dan een pijpenla, maar de muren zijn zwartgeverfd en rechts van de ingang is nu een klein podium. Achter de bar staat een lange, magere jongen met een asymmetrisch kapsel. Uiterst zorgvuldig kiest hij een volgende plaat uit en al swingend veegt hij met een doekje de roodkoperen toog af. Als ik hem vraag waarom het zo stil is, geeft hij geen sjoege. Met een biertje in mijn hand zoek ik een plek dicht bij de ingang, bestudeer de koppen van de mannen aan de bar. De een heeft een opgeblazen babyface, de ander is gerimpeld, uitgemergeld bijna. Een derde figuur lijkt wel een oude zeeman, zo verweerd is zijn kop.

Een luide gil klinkt vanuit het achterste deel van de zaak. Nu pas zie ik dat er bij de flipperkast een groepje staat van mijn eigen leeftijd, de meesten in het zwart gekleed. Ze zingen mee met de muziek, maken een paar danspassen. Een van hen is een meisje met een interessant profiel. Ze hoort er duidelijk bij, maar houdt zich ook een beetje afzijdig. Haar schippersjas met gouden knopen lijkt me te warm voor deze omgeving.

Na het derde biertje begint mijn maag te rammelen. Op straat komt er een junk naast me fietsen: ‘Hebbie een fiets nodig? Tientje? Vijfje?’

#

Het hoofdkantoor van de Gemeentelijke Sociale Dienst bevindt zich in een andere wijk, aan een druk verkeerspunt. Het is een gebouw van acht verdiepingen, de gevel opgebouwd uit brede horizontale banen van afwisselend beton en glas. Onder de luifel van de glazen ingang schuilen wat vage figuren tegen de regen.

De ware reden om naar mijn geboortestad terug te keren is dat ik alleen hier een uitkering kan aanvragen. Bij de receptie trek ik een nummertje, de wachtruimte zit vol. Uit een rek pak ik een folder van het Instituut Opbouwwerk, de opbouwwerkers stellen zich een voor een voor.

Een deur zwaait open en een nogal zangerige stem die hoorbaar zijn best doet om zakelijk over te komen roept: ‘87!’ Verontschuldigend kijk ik naar de andere wachtenden, ik weet ook niet waarom ik eerder aan de beurt ben.

‘Hallo, ik ben Addy,’ zegt de ambtenaar, een jongen niet veel ouder dan ik, zijn vrijwel symmetrische gezicht omgeven door een wolk van blonde krulletjes. Addy geeft me een slap handje, gaat me voor naar een grote open ruimte met vrij zicht op straat, de lamellen opzijgeschoven en vraagt: ‘Wat kan ik voor je doen?’

Met een ballpoint in zijn koffie roerend, het oor van de mok afgebroken, luistert hij geduldig naar mijn verhaal. Bij zijn afstuderen aan de sociale academie heeft hij ongetwijfeld een ruime voldoende voor het bijvak ‘Empathie’ gekregen. Ik overhandig hem mijn inschrijving in het bevolkingsregister die ik vanochtend op het stadhuis heb gekregen, samen met de brief van de Centrale Directie Studiefinanciering waarin staat dat mijn studietoelage wordt stopgezet.

Addy spreekt schande van ‘die stijve ambtenaren in Groningen’ en zegt dat een uitkering een veel betere oplossing is: ‘Daar heb je gewoon recht op en je hoeft die niet terug te betalen.’ Quasi-gewichtig voegt hij eraan toe dat ik volgens de reglementen ‘te allen tijde bereid moet zijn om medewerking te verlenen aan alle maatregelen die uw inschakeling in het arbeidsproces kunnen bevorderen.’

‘Dat spreekt voor zich,’ zeg ik, ‘maar er is toch geen werk?’

‘Dat is waar,’ zegt Addy, ‘maar je moet je nog wel even inschrijven bij het arbeidsbureau. Dat had je eigenlijk eerst moeten doen, maar het is natuurlijk niet meer dan een formaliteit, dus dat komt later wel.’

Buiten slaan de sirenes aan, het is twaalf uur, eerste maandag van de maand, het tijdstip waarop mijn vader altijd in een kramp schiet en de rest van de middag nauwelijks nog een woord zegt.

‘Ik zie dat je op de kunstacademie hebt gezeten,’ zegt Addy, ‘op welke afdeling?’

‘Fotografie.’

‘Dus je bent fotograaf?’

‘Nee, ik maak fotowerken, dat is wat anders. Mijn werk is autonoom.’

‘Goh,’ zegt Addy.

De telefoon gaat. Addy neemt op en zegt: ‘Mo, ik ben aan het werk’ en: ‘Ik bel je straks terug, Mo’, maar Mo is nog lang niet uitgepraat. Demonstratief kijk ik op mijn horloge. Volgens de wet mag ik dan werkloos zijn, dat wil nog niet zeggen dat ik niets te doen heb. Op weg hiernaartoe zag ik in de etalage van een tweedehandswinkel een donkerblauwe jarenvijftigfauteuil staan, die doet het vast goed op mijn zolder.

‘Als kind wilde ik Picasso worden,’ zegt Addy als hij eindelijk is uitgebeld, ‘maar dat was alleen omdat de pizzeria van mijn vader zo heette en omdat hij zei dat Picasso een beroemde schilder was met een heleboel vriendinnen.’

‘Je moet het gewoon doen,’ zeg ik, ‘je hebt helemaal geen opleiding nodig. Iedereen is een kunstenaar.’

Addy schudt zijn blonde krullen, alsof hij het droombeeld van een mogelijk kunstenaarschap van zich af wil werpen: ‘Aan het eind van de maand moet je wel deze groene kaart bij ons in de bus doen, anders krijg je je geld niet op tijd. Het is nu begin maart, dus dat lukt niet meer. Heb je een voorschot nodig?’

#

De afgelopen dagen ben ik druk bezig geweest met het bijeensprokkelen van meubels. Op straat, in een leeg parkeervak, stond een lange kantoortafel. Eerst wist ik niet zeker of hij was afgedankt of dat het om een verhuizing ging, maar het blad en het onderstel waren losgeschroefd en er was verder geen mens te bekennen dus het leek me geen probleem om het ding mee te nemen. Wel moest ik twee keer heen en weer lopen om beide onderdelen op mijn zolder te krijgen. Het houten blad heb ik zwartgelakt en staat nu te drogen. De verlichting heeft me veel tijd gekost, in de hele ruimte bleek maar één stopcontact te zijn. Op de rommelmarkt vond ik een verlengsnoer, twee stekkerdozen en een stoere lamp voor boven de tafel.

Met mijn benen over de armleuning van de fauteuil die ik met de nodige moeite de trap op heb gezeuld, kijk ik naar het achtuurjournaal over de hongerstakingen in de Duitse gevangenissen. Plotseling wordt de schuifdeur onder aan de trap opzijgetrokken. Hoe is dat mogelijk, ik heb er toch een haakje op gezet?

Het rood aangelopen gezicht van de huisbaas verschijnt in het trapgat. Steun zoekend aan de trappaal moet hij eerst op adem komen, dan zegt hij op een toon die geen tegenspraak duldt dat mijn bezoek te veel lawaai maakt en dat zijn vrouw er niet van kan slapen.

‘Hoe komt u d’r bij?’ roep ik verontwaardigd. ‘Ik heb nog helemaal geen bezoek gehad.’

‘Opzouten,’ zegt hij, ‘woensdag 1 april en geen dag later.’

‘Dat is over twee weken, u kunt me er niet zomaar uit zetten!’

Met een harige wijsvinger prikt hij in mijn borst: ‘Jij gaat mij niet vertellen wat ik wel en niet in m’n eigen huis kan doen. Proeftijd is proeftijd. Begrepen?’ Met een ruk draait hij zich om, stampt de trap af.

‘Weet u misschien iets anders?’ roep ik hem in het trapgat nog na, maar hij is al uit het zicht verdwenen. Met een harde vloek schop ik tegen de fauteuil, zet The Clash op, draai de volumeknop extra hoog: ‘London calling to the faraway towns/ Now war is declared and battle come down.’ De tranen springen me in de ogen. Hoe vind ik in hemelsnaam zo snel een andere woning? Wie van mijn oude vrienden zal ik bellen? Bij mijn ouders kan ik moeilijk aankloppen, ze weten nog niet eens dat ik weer in de stad ben.

#

Bevangen door de walm van bier en tabak blijf ik bij de ingang staan, mijn bril direct beslagen. Het is nu drukker in De Hef dan de vorige keer en er hangt een opgewonden sfeer van hier-moet-je-zijn en dit-mag-je-niet-missen. Met mijn ellebogen wring ik me een weg naar de bar, zoek een plek aan het korte eind, sla in korte tijd twee pilsjes en een jenever achterover. Achterin staat hetzelfde groepje als de vorige keer.

Het nasale stemgeluid van mijn huisbaas krijg ik maar niet uit m’n kop. Leest die vent geen kranten? Anders zou hij toch wel weten dat er ondanks alle leegstand geen betaalbare woning te vinden is? Opeens staat een van de jongens uit het groepje naast me, een lange slungel met een enorme bos donkere krullen en oogharen zo lang en zwart als ik nooit eerder bij een jongen heb gezien. Hij doet zijn bestelling, buigt zich naar me toe, schreeuwt in mijn oor: ‘Hallo, ik ben Rico’, en vraagt of ik ook wat wil drinken. Niet in de stemming om met wie dan ook te praten, til ik mijn halfvolle glas op en zeg: ‘Nee, dank je, ik heb nog.’

De krullenbol lacht, zegt iets onverstaanbaars en voor ik kan vragen of hij het kan herhalen loopt hij alweer terug naar zijn vrienden die de drankjes met overdreven enthousiasme begroeten. Rico slaat zijn arm om de schouders van een meisje met een ouderwets brilletje. Ze komt me bekend voor, al weet ik niet waarvan. Samen staan ze een beetje te heupwiegen. De muziek valt stil, de barman heeft even geen tijd om de plaat om te draaien en in de stilte schreeuwt iemand: ‘Kaminsky!’ Een lange jongen steekt zijn hand op, hij heeft niets Russisch, met zijn donkere kleding en snelle handbewegingen doet hij eerder aan een flamencodanser denken. Het meisje met de schippersjas is nergens te bekennen.

Het wordt drukker, ik raak het zicht op het groepje kwijt, loop naar de toiletten, trek een deur open, een stel staat te vozen, witte jongensbillen staren me tegemoet. Volgende deur, de wc-bril is kapot, ik ga op het koude steen zitten en met mijn hoofd in mijn handen bestudeer ik de binnenzijde van de deur. Een scheel kijkende stripfiguur danst uitbundig met een injectienaald die van armen en benen is voorzien. In het hokje naast me fluistert iemand ‘vijfentwintig gulden’, een ander vindt dat ‘te duur’.

Die lul van een huisbaas bekijkt het maar, hij kan me er echt niet zomaar uit zetten. Dat lawaai komt vast van een van de andere huurders. De borg wil ik sowieso terug, daar gaat hij natuurlijk moeilijk over doen. Het licht knippert, de stank is niet te harden, laat ik nog maar een biertje halen. Op weg naar de bar grijpt de flamencodanser me bij de schouder en vraagt: ‘Heb jij soms een koelkast over?’

#

Met een bonkend hoofd word ik wakker. Het raam, de lichtval, de tafel met twee rechte stoelen, het komt me allemaal vreemd voor. Dan zie ik mijn kleren op de grond liggen en ineens herinner ik me hoe mijn huisbaas gisteren tegen me stond te schreeuwen, hoe ik een stap naar achteren zette, hij een stap naar voren.

Het liefst zou ik mijn kop weer onder het dekbed steken, deze dag overslaan, doen alsof het niets dan een nare droom was. Zal ik straks naar beneden gaan en de vrouw van de huisbaas beloven de muziek voortaan zachter te zetten? Waarschijnlijk raakt ze al in paniek als ik op hun deur klop. Dan belt ze meteen haar vent op z’n werk, fluistert met een klamme hand om de hoorn dat die jongen van boven op de overloop staat.

Ongewassen trek ik mijn kleren aan, zet koffie, rooster een boterham, smeer er een dikke laag margarine op, een nog dikkere laag aardbeienjam, slik een paar aspirines weg, zet de radio aan voor het nieuws, vergeet te luisteren. Al kauwend staar ik uit het raam, het regent, in de diepte gonst een onafgebroken stroom van geïrriteerd spitsverkeer. Het raam is dicht, toch meen ik de uitlaatgassen te ruiken. Wie kan ik bellen? Ik moet sowieso snel actie ondernemen, zonder postadres loopt mijn uitkering gevaar. Bij een woningcorporatie aankloppen heeft geen zin. Alleen wie al minstens dertien jaar op de wachtlijst staat en een laag volgnummer heeft, maakt kans op een woning.

Ergens in huis slaat een deur, ik hoor gelach, nog een deur. Ik pak mijn adressenboekje, tel m’n kwartjes en spring met twee treden tegelijk de trap af. Aan het eind van de straat, bij het kruispunt, staat een telefooncel. Zodra de glazen deur achter me dichtvalt, klinkt het verkeerslawaai alsof ik onder water ben, dof, vervormd, niet van deze wereld.

Het nummer van een bondgenoot uit mijn academietijd weet ik nog uit mijn hoofd. Zodra hij mijn stem hoort, barst hij los: ‘Moet je eens horen, het is echt niet te geloven wat die sadist waarmee jij ook altijd overhoop lag, nu weer heeft geflikt. Bij de presentatie zei hij dat mijn werk zo stonk dat hij meteen kon raden van wie…’

‘Je weet toch dat het allemaal mislukte kunstenaars zijn,’ onderbreek ik hem, ‘anders zouden die sukkels geen lesgeven. Dat gaat mij niet gebeuren, voor het eind van het jaar heb ik een expositie. Ik moet alleen even een nieuwe werkruimte zien te vinden, weet jij…?’

De lijn wordt verbroken. Een vrouw met kletsnat haar tikt tegen het glas, gebaart dat ze haast heeft. Ik keer haar mijn rug toe, geef een klap op de haak, draai het nummer nog een keer, krijg de ingesprektoon.

Opgefokt door de herinnering aan die ellendige academie, tegelijk blij ervan verlost te zijn, blader ik door mijn adressenboekje. Alle namen uit mijn vorige leven heb ik doorgekrast, ze zijn zo goed als onleesbaar. De pagina met de letter J houd ik tegen het licht, probeer zo het nummer te ontcijferen van de enige jongen met wie ik op de universiteit een normaal gesprek kon voeren. Hij wist wat goede muziek was en geloofde niet klakkeloos dat Andreas Baader zelfmoord had gepleegd.

Terwijl de telefoon overgaat, zeven, acht, negen keer, slaat de ongeduldige vrouw met haar vlakke hand tegen het bewasemde glas, wijst op haar pols waar geen horloge te zien is, alleen een armband. Bij twaalf hang ik op. De kwartjes die een keurige rij achter het schuine vensterglas vormden, komen in beweging en storten met het nodige geratel, metaal op metaal, in het GELD TERUG-vak.

Van alle wijken boven de rivier is dit wel de armste. In een achterafstraat speur ik naar ramen zonder planten of gordijnen. Op veel dichtgetimmerde panden zit een wit emaillen bord met drie zwarte, onder elkaar geplaatste woorden: ONBEWOONBAAR VERKLAARDE WONING. Ziet iets er min of meer acceptabel uit, dan schrijf ik het adres op, geen idee wat ik ermee ga doen.

Aan het eind van een winkelstraat daal ik een smerige, stenen trap af en kom uit bij een kade met garages en handelaren in sloopmaterialen. Mannen in met olie besmeurde overalls staan in de deuropening te roken, kijken me wantrouwig aan. Zo onopvallend mogelijk speur ik alle gevels af, kan niet goed zien of er iets leegstaat. Het zou me niet verbazen als hier vooral dealers en hoeren wonen. Bij de stoplichten staat een telefooncel, een overjarige rasta houdt hem bezet. Ik gebaar dat hij zijn pak vanillevla maar ergens anders moet leegslurpen. Scheldend komt hij naar buiten, ik doe een stap achteruit, probeer de man te negeren.

Zal ik de jongen bellen die mij op de zolder heeft getipt? Ik ken hem nauwelijks, maar heb wel zijn nummer. Pas als ik de hoorn van de haak pak, zie ik dat de navelstreng is doorgeknipt. Op de glazen zijwand staat in gifgroene letters gespoten: NO FUTURE.

#

Het is voorbij middernacht als het groepje eindelijk binnenkomt. Ze halen drankjes, lopen door naar achteren. Als Rico mijn kant uit kijkt, til ik mijn glas op bij wijze van groet. Hij doet hetzelfde, maar laat het daarbij. Het meisje met het ouderwetse brilletje kijkt om zich heen en opeens weet ik het. Ik stap op haar af en vraag: ‘Jij zat toch ook op het gym? Jij deed toch alfa?’

Ze legt een hand achter haar oor en buigt zich naar me toe, ik herhaal mijn vraag.

‘Wat zeg je?’ vraagt ze.

Laat maar, gebaar ik. De muziek staat snoeihard en ik heb geen zin om mijn woorden drie keer te herhalen. Iemand botst tegen me op, een slok bier gulpt over de rand van mijn glas, komt op haar mouw.

‘Geeft niet,’ zegt ze onverwacht vriendelijk.

‘Aan het eind van de maand moet ik mijn huis uit,’ schreeuw ik in haar oor. ‘Weet jij iets? Het mag best een bouwval zijn, een schoollokaal of zo, als het maar niet te duur is.’

Een nogal forse jongen met halflang, golvend haar komt erbij staan, doet een paar passen van een soort apendans. Brilletje moet lachen, kijkt hem licht spottend maar ook bewonderend aan. Rico tikt zijn glas tegen het mijne, slaat zijn arm om de schouders van een kale, donkere jongen, zingt mee met de muziek. Aan het andere eind van de bar staat Kaminsky, al betwijfel ik of hij echt zo heet. In zijn linkerhand, op schouderhoogte achterovergeklapt, alle ringen goed zichtbaar, houdt hij een rood-wit pakje Marlboro als enig kleuraccent in zijn zwarte, met zorg samengestelde outfit.

Het meisje met de schippersjas zit aan de bar. Het licht van een spot valt op haar linkerhand, op de sigaret tussen haar wijs- en middelvinger. Wanneer ze inhaleert, knijpt ze haar ogen samen, als wil ze de beweging van de rook door haar luchtwegen met al haar aandacht volgen, de warmte in haar longen ten diepste beleven. Zij zou weleens een goed model kunnen zijn. Het is de manier waarop ze haar glas oppakt, of zoals nu, met haar wijsvinger een figuur tekent in het dunne laagje water op de toog. Nee, het is meer dan dat. Haar oogopslag vertoont een schaduwrand die alles net even spannender maakt, er een zweem van diepzinnigheid aan verleent. Ik schraap al mijn moed bij elkaar, zet een stap in haar richting, als vanuit het niets een of andere rare vent opduikt en haar aanspreekt. Ze moet lachen om zijn grapje, veegt nonchalant een lok achter haar oor, kijkt even opzij. Ik steek mijn hand op, halfslachtig, ze reageert niet.

Op het podium bereiden een paar muzikanten zich voor op hun optreden. Een slank meisje met een enorme bos witte krullen plukt fanatiek aan haar basgitaar. Een ander meisje — of is het een jongen? — test de microfoon: ‘One, two, one, two.’ De donkere jongen die net nog bij Rico stond, kruipt nu achter het drumstel, geeft een eerste roffel ten teken dat er iets gaat beginnen.

De band zet een ska-nummer in en direct draait Brilletje zich om, roept demonstratief: ‘Funk, ik wil FUNK’, gevolgd door de vraag: ‘Wie gaat er mee naar de Ocean?’ De jongen met het halflange haar springt op, herhaalt zijn apendans, samen verlaten ze het café.

Als de muziek stilvalt, vraag ik aan Rico: ‘Waar is dat, de Ocean?’

‘Om de hoek,’ antwoordt hij, ‘je moet er aanbellen. Daar draaien ze James Brown, dat is meer Marie d’r ding.’

#

Achter het station is ook nog een wijk met oudbouw. Kinderen spelen met afval, mannen spreken vreemde talen. Sommige knikken mij vriendelijk toe, andere kijken me argwanend aan. Dichtgemetselde ramen en deuren, nergens een bordje Te huur. Via een naargeestige zijstraat kom ik uit op een brede doorgangsweg waar de woningen beter onderhouden zijn.

Vroeger kwam ik hier vaak, Carel woonde hier. Kleuterschool, lagere school, middelbare school, dag in, dag uit zaten we naast elkaar in de banken. Tot Carel tijdens een vakantiebaantje in de bouw — na de zomer zouden we aan ons laatste jaar beginnen, het kon ons niet snel genoeg gaan — in een plas water stapte waarin een gebroken elektriciteitskabel lag.

Op het houten bord naast de voordeur staat DOKTER HOLLAND, het telefoonnummer eronder. De praktijk is op de begane grond, de woning erboven. Ik kijk omhoog, dat had ik niet moeten doen. Mevrouw Holland staat voor het raam, haar mond valt open van verbazing, ze wenkt enthousiast.

Even later zitten we gedrieën rond een glazen salontafel met daaronder een mand vol kranten en tijdschriften. Het grauwe voorjaarslicht, gefilterd door geplooide vitrages, valt op een klein altaar met ingelijste foto’s rond een brandend waxinelichtje. Mevrouw Holland vindt dat ik er goed uitzie: ‘Wel een beetje vermagerd, je eet toch wel goed? Hoe is het met je moeder?’

Ik wil niet toegeven dat ik mijn ouders nog niet heb opgezocht, dus zeg ik dat ze druk is met de kerk en dat mijn vader nu bijna met pensioen gaat, ja, de tijd vliegt.

‘En jij, hoe ver ben je inmiddels met je studie?’ vraagt meneer Holland, als altijd in driedelig grijs met das. ‘Geografie was het toch? Mooi vak hoor, wel moeilijk, maar dat kan jij wel aan. Jij bent een volhouder, een doorzetter.’

De Friese staander begint te ratelen en ik zie weer voor me hoe ik hier samen met Carel huiswerk zat te maken. De boeken opengeslagen op de ronde eettafel, thee met koekjes, en zijn moeder die zo nu en dan kwam vragen of we nog ‘geheel voorzien’ waren.

Eigenlijk was Carel niet zo’n aardige jongen, eerder een opschepper die het leuk vond om iedereen die ook maar een beetje anders was, ongenadig af te zeiken. Ik heb hem nooit echt gemist, het was meer een jarenlange gewoonte die ineens doorbroken werd. Zulke lieve ouders en dan zo’n grove jongen. Hij was ook simpelweg te groot voor dit kabouterhuis.

Nu ik voor het eerst sinds jaren weer tegenover hen zit, wil ik ze niet teleurstellen, dus bluf ik dat ik bijna klaar ben met mijn studie: ‘Nee, geologie, ja, inderdaad, ook iets met “geo” maar toch anders, het gaat om aardlagen, sedimenten. Die gelaagdheid vind ik machtig interessant, al die tijdperken waarin de mens nog geen rol speelde. Het is ook fijn om veel buiten te zijn, veldwerk te doen en ik heb al een beurs voor een vervolgopleiding in het buitenland. Ja, ik heb enorm geluk gehad.’

‘Je ouders zullen wel trots op je zijn,’ zegt meneer Holland. ‘Wij hebben altijd wel geweten dat het met jou goed zou komen, jij was altijd zo serieus met je huiswerk. Over onze Carel maakten we ons weleens zorgen. “Neem nou een voorbeeld aan Arend,” zeiden we dan, “die weet heel goed wat hij wil.”’