Joost Nijsen

UITGEVERSGELUK

Uitgeverij Podium
Amsterdam

© 2022 Joost Nijsen

Omslagontwerp Rouwhorst + Van Roon

Verzorging e-book Coco Bookmedia

Foto auteur Keke Keukelaar

ISBN e-book 978 94 6381 145 3

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, juni 2022

www.uitgeverijpodium.nl

Voor alle auteurs en vertalers die de exploitatie van hun voortreffelijke werken aan mij hebben toevertrouwd.

Wellicht is uitgeven een vorm van geloven in mooie beloften.

Uit het gedicht ‘Podiosi’ van Ingmar Heytze (ter gelegenheid van het twintigjarig bestaan van Podium in 2017)

ENTREE

Het schrijven van dit boek ving ik aan in een houten huisje aan de kust van Schouwen-Duiveland, Zeeland. Hartje winter. Dat gaf per dag veel donkere uren; de gordijnen meestal open (niemand kon me er zien), werd ik voortdurend op de vingers gekeken door de iconische, rood-witte vuurtoren, die zijn licht niet alleen schenkt aan schepen op zee, maar ook aan de duinen, bomen en huizen.

En het is nogal een ‘vuur’: bij het hek van die toren staat vermeld dat de lichtsterkte gelijk is aan ‘5.200.000 kaarsen’. Dik vijf miljoen kaarsen schijnen er in de rondte, in een ritme als een dans: het licht komt na zeven tellen, nogmaals zeven tellen, dan drie tellen. Zeven-zeven-drie. En na twee zulke rondedansjes: zeven-drie-zeven. Nooit anders.

Zekerheid. Veiligheid. Maar ook: mysterie. Wat beschijnt de toren tijdens die intervallen aan de andere kanten? Een ree? Slapende meeuwen (hoe slapen die?)? En in het ijskoude zilte water, wat waart daar rond? Heeft de bijna twee eeuwen oude toren weleens een lijk beschenen? Van een visser, een soldaat, een verdwaalde, misschien vermoorde dorpeling?

Die mij inmiddels dierbare Schouwse vuurtoren, landelijk bekend geworden door de afbeelding op het verdwenen, paarse 250 gulden-biljet, dwingt hier een rol af. Onontkoombaar.

Na veertig jaar uitgeven, waarvan de laatste kwarteeuw met mijn eigen uitgeverij Podium, probeer ik vat te krijgen op de praktijk, misschien wel op de essentie van uitgeverschap. Wat was in de kern mijn missie als uitgever, en hoe heeft die zich vertaald in het grote avontuur van die bijna duizend boeken? En wat levert dat aan mogelijke inzichten op voor u, waarachtige lezer, nieuwsgierig naar het laboratorium des boeks?

Tijdens het schrijven was er die vuurtoren die meekeek.

Doemt daar, waag ik de sprong, in dat rood-wit eigenlijk niet een uitgever op? Oók door alle dagen heen veranderingen trotserend, fier en onverstoorbaar in zijn taakopvatting? Autonoom en onverzettelijk maar, o paradox, juist zo volhardend vanuit een diep besef dienstbaar te moeten zijn aan anderen? Aan auteurs, boekhandels, media, en lezers?

Net als die vuurtoren moet die uitgever een baken zijn. Vond ik. Vind ik nog steeds. Waar zo’n toren moet voorkomen dat zeelieden uit koers raken, brengt de uitgever boeken in het licht die richting geven. Zeker, de auteurs (en de vertalers), zij vórmen het licht — zij zijn de ‘kaarsen’ zonder welke de toren, de uitgeverij, in duisternis gehuld zou blijven. Maar iets of iemand moet dat licht in beweging brengen, distribueren. Zonder onderbreking, en zodra een kaars dooft: snel een nieuwe erbij.

De vuurtoren bestaat bij de gratie van duisternis.

Zo ook de uitgever: als er niks op te helderen viel, alles in dit ondermaanse vanzelf en probleemloos verliep, zouden u en ik het boek alleen voor entertainment nodig hebben.

En bestaat dat eigenlijk wel, vertier zónder frictie, zonder duisternis?

Romantischer kan ik het voor u niet maken. Wel realistischer.

Want is die uitgever nog wel zo fier en onverzettelijk? Zo van verre herkenbaar, aan zijn licht, zijn missie? Is niet juist de auteur die vuurtoren, in toenemende mate, en de uitgevers en redacteuren en agenten hooguit de kaarsen die zijn licht vormen? Zijn uitgevers vandaag de dag nog wel zulke idealisten? Heeft de traditionele uitgever zijn beste tijd gehad?

De vergelijking van uitgevers met vuurtorens doortrekkend, is dit de plek om vast te stellen dat ze dramatisch op elkaar zijn gaan lijken. ‘Vroeger’ had zowat elke uitgeverij, net als het traditionele literaire tijdschrift, een eigen ‘smoel’, die een hoogsteigen opvatting reflecteerde omtrent kunst en samenleving. De vermaarde, schrijvende Italiaanse uitgever Roberto Calasso beweert echter dat de ouderwetse, erudiete, invloedrijke gentleman-uitgever allang heeft plaatsgemaakt voor, in mijn woorden nu even, doorsnee-ondernemers.

‘Today,’ zegt hij in The Art of the Publisher (Penguin, 2015), ‘everyone competes for the same books and those who win distinguish themselves only because, by winning, they have bought a title that will prove in the end to be a moneymaker or a disaster.’

Het heeft even geduurd voor ik begreep waarom dat zo is. De grote spraakmakende uitgevers (Samuel Fischer, Alfred Knopf, Giulio Einaudi; in eigen land een vermogend man als Johan Polak, of Couperus’ uitgever L.J. Veen) waren de bouwmeesters van hun eigen toren. Zij konden zich dat veroorloven — zowel uitgevers als schrijvers (en de lezers) kwamen merendeels voort uit de gegoede burgerij, zo niet uit de aristocratie. Er waren in die kringen genoeg centen, en je wilt daar toch iets zinvols mee doen; al was het maar, zeg ik te cynisch en categorisch, om de dagen nuttig en aangenaam, zo niet godsvruchtig door te komen.

Is de hoge bourgeoisie, zijn die mecenassen, sedert pakweg de jaren zeventig, tachtig van de twintigste eeuw met hun tijd en hun centen wat ánders gaan doen, en hoe laakbaar is dat? Of vond het boekenvak een andere begunstiger? Ik denk vooral dat laatste, te weten de markt. U, lezer, groeide uit tot de begunstiger van de boekenwereld. (Nog bedankt!)

Sinds de brede ‘volksopvoeding’, onderwijs voor allen, ingezet begin twintigste eeuw, en vooral de almaar toenemende welvaart vanuit de wederopbouw, ontstond immers, zeker in Nederland, een royale lagere en hogere middenklasse, die hongerden naar ‘leesvoer’. Daar speelde trouwens niet alleen een zuivere innerlijke ontwikkelingsdrift in mee; met een kast vol boeken in je woonkamer visualiseerde je ook je maatschappelijke positie.

Toen ik in 1997 Podium oprichtte, en ook in de uitgeefavonturen daaraan voorafgaand, verkeerde ik nog ruim in de postromantische fase van het literatuurbedrijf. Bij het opkomend gebruik van dat woord bedrijf betrok steevast het gezicht van de oude boekenelite. Oei, foei!

In de invloedssfeer van markante uitgevers als Geert Lubberhuizen (De Bezige Bij), Rob van Gennep (Van Gennep), Geert van Oorschot (G.A. van Oorschot) en Jaco Groot (De Harmonie), imposante buitenlanders als Feltrinelli, Suhrkamp en Gallimard nog daargelaten, beschouwde ik uitgeven niet alleen als een uitdagende vorm van ondernemen, maar ook als een cultureel-maatschappelijke activiteit. Bestsellers, leerde ik al gauw, verhogen daarbij niet alleen de feestvreugde, maar zijn noodzakelijk om die missie te volbrengen. Zeker als je niet op de zachte sofa zit van familiekapitaal.

Ik begon Podium met enkele tienduizenden guldens op de bank. En zoals elke uitgever weet (vooruit: één keer de woordspeling): niks is zo makkelijk uit te geven en verdampt zo snel als geld.

Tricky business dus! En was de oprichting van zo’n eigen, kleine en traditionele uitgeverij eind vorige eeuw inmiddels niet een sterk achterhaald concept, nu het publieksboek big business geworden was en (dus) leidde tot schaalvergroting, rekenmeesters en marketeers en managers in het kielzog? Of zou er voor de kwaliteitsuitgever een methode zijn om ook in de commercieel geworden boekenwereld, zonder mecenaat, overeind te blijven, stevig als een vuurtoren? Hoe bij nacht en ontij te laveren en je missie trouw te blijven?

De vraag stellen, is ’m beantwoorden en dat hoop ik in dit geschrift te kunnen doen. Speels weliswaar — een academische verhandeling beoogt dit niet te zijn. Voor aspirant-uitgevers en andere leergierigen schreef ik tien jaar geleden het ABC van de literaire uitgeverij (Podium, 2012). Ofschoon ditmaal geen leerboek, met lemma’s als ‘acquisitie’, ‘agenten’ en ‘auteursrecht’, wel ligt onder elk hoofdstuk van dit ‘memoir’ vol namen en petite histoire een specifiek thema. U zult ’t wel lezen! Alles bijeen, wil ik een levendig beeld bieden van wat ik nu eens noem de bezige balanceerkunst van het uitgeven. Bloed, zweet en tranen: waarmee anders dwing je geluk af?

Omdat de schrijver daarbij het meest wezenlijk is, het eerste en het laatste woord heeft en móét hebben, open ik met de allereerste schrijver die ik ooit uitgaf, de volstrekt vergeten Arij Prins. Vervolgens komen talloze schrijvers aan bod, veel Podium-auteurs, maar lang niet allen; een overdaad aan ballen zou de kerstboom zelf onzichtbaar maken. Dat kostte mij nog de meeste moeite: heel veel bijzondere, door Podium uitgegeven schrijvers hier weg te laten. Ook schrijvers van andere uitgevers passeren de revue — maar lieve hemel, aan welke geweldige binnen- en buitenlandse, dode en oude en jonge auteurs ga ik wel niet voorbij?

Een laatste disclaimer, op het gevaar af de indruk te wekken critici bij voorbaat alle wind uit de zeilen te willen nemen: wáár ik nader op auteurs inga, ontloop ik geen wezenlijke informatie, maar bewaar ik wel zo veel mogelijk de discretie die van een uitgever — toch een vertrouwenspersoon, als een advocaat of een psychiater — verwacht mag worden.

Ja, er was eens een auteur die mij smeekte zijn/haar partner desgevraagd te verklaren, dat-ie echt de héle dag bij mij was geweest. En een auteur die me uitschold omdat ik haar nieuwe boek aankondigde in dezelfde catalogus waarin ik, bij een heel ander boek, een quote opnam van iemand die ze haatte. Ja, er waren de nodige auteurs die, gefrustreerd door uitblijven van succes, de uitgeverij de schuld gaven. Ja, er waren critici die bepaalde boeken op onheuse gronden niet of juist wel aandacht schonken; agenten die een spelletje speelden, ons bijvoorbeeld ter stimulatie een verzonnen concurrerend bod noemden; uitgevers die ’s avonds lachend met me in de bar stonden en ’s nachts ‘mijn’ auteurs een voorstel mailden.

Maar als dit al mijn geheime dagboek was, dan zeker niet eentje à la de Gebroeders de Goncourt — ik hou van een roddeltje en menig lezer idem dito, maar ook het uitgeversleven is te kort om alleen maar kletsend aan de dorpspomp te staan. Dan waren we wel uitgever van roddelbladen geworden, zo ongeveer het enige gedrukte genre waaraan ik mij nimmer heb bezondigd.

   1
EENOOG IS KONING

Als je eenentwintig bent en er op je studentenkamer dag in dag uit van droomt een uitgeverij te beginnen, ja, zelfs al met wrijfletters het briefpapier hebt ontworpen (Uitgeverij Joost Nijsen), en je eindscriptie voor de beroepsopleiding voor uitgevers (Frederik Muller Academie) wilt wijden aan die oprichting, is technisch en praktisch van alles mogelijk — behalve de acute werving van een belangrijk schrijver. Zij/hij ziet je aankomen.

‘Zeer geachte heer Mulisch, voor zover ik weet bent u altijd trouw gebleven aan De Bezige Bij. Dat gaat nu veranderen. Mijn naam is Joost Nijsen en ik doe alles beter! Kom eens praten maar neemt u wel zelf een fles wijn mee, want ik leef op de 400 gulden per maand van het Philips-Van der Willigenfonds, in 1916 opgericht door Gerard Philips en zijn vrouw, voor studerende kinderen van werknemers.’

Veel slimmer is natuurlijk eerst járen de kunst af te kijken op een bestaande uitgeverij. Veilig in loondienst. Oren en ogen open. Maar dan moet je wel minder ambitieus en eigenwijs zijn dan ik destijds was.

Geen idee meer hoe ik erop kwam, maar daar moet ineens het besef zijn geweest: de koning is dood, leve de koning. De schrijver is dood, leve de schrijver. Dan maar een dooie schrijver. Langer dood dan vijftig jaar, liefst, want dan is het werk auteursrechtvrij (een grens die later verschoven werd naar zeventig jaar).

De romantische literaire beweging van de negentiende-eeuwse ‘Tachtigers’ was destijds erg in zwang, en daarin spittend moet ik de naam van Arij Prins zijn tegengekomen. Heden het wereldwijde web afstruinend op zijn naam, op zoek naar zijn sterfjaar (1922), lees ik dat hij te Schiedam directeur was van een kaarsenfabriek. Hij zal toch geen kaarsen hebben geleverd aan de vuurtoren van Schouwen? Vijf miljoen stuks?

Prins was een buitenbeentje in ‘Tachtig’, want nóg impressionistischer dan zijn generatiegenoten. Johan Polak had Prins’ woordtechnisch en ritmisch indrukwekkende, maar bijkans onleesbare roman De heilige tocht opnieuw uitgegeven. Braver dan braaf, vroeg ik de prominente uitgever of hij het erg zou vinden als ik dan Prins’ verhalenbundel zou heruitgeven, Een koning.

De koning is dood, leve Een koning!

Polak bleek het alleen maar prachtig te vinden en nodigde me uit. Hij viel op jongemannen, zeker als ze zoals ik intellectuele pretenties hadden, en ook nog eens een lang gezicht. Maar alles bleef geestelijk, om met zijn idool Reve te spreken.

In zijn monumentale grachtenpand (waar hij de boeken uit zijn eminente bibliotheek alleen met handschoenen betastte), stelde Polak me voor aan zijn pleegzoon, naar later bleek zijn partner. Het gesprek was kort maar krachtig. Ronduit euforisch verliet ik het pand — hij had me aangemoedigd het boek uit te geven, en adviseerde me contact op te nemen met de letterkundige dr. H.G.M. (Harry) Prick, werkzaam bij het Letterkundig Museum te ’s-Gravenhage, voor het schrijven van een nawoord. Dat zou dit vergeten boek opnieuw tot leven kunnen wekken.

Thuis schreef ik meteen een brief aan meneer Prick, over meneer Prins, en binnen de kortste keren trof ik op de trap een brief aan met zijn antwoord. Hij wilde het graag doen, en vroeg er 500 gulden voor.

Dat was het begin van mijn ondernemerschap, want waar moest ik dat geld vandaan halen? Bij ouders langsgaan? Uiteindelijk moet ik geholpen zijn door de vriendin met wie ik jong al samenwoonde en die inmiddels een heus salaris genoot, als medewerker van Athenaeum Boekhandel (destijds gefinancierd, realiseer ik mij echt nu pas, door dezelfde Johan Polak).

De andere, veel hogere kostenpost lag in de productie van de heruitgave als zodanig. Daar schoot een andere uitgever me te hulp, de zeer jeugdige Peter Loeb (bij wie ik rond mijn twintigste een leerzame stage had gelopen). Bel Drukkerij Tulp in Zwolle, zei Peter, en vraag om een afspraak met Gert Tulp. In een wegrestaurant tussen Amsterdam en Zwolle toonde de welwillende drukkerijdirecteur zich zomaar bereid mij een ‘leverancierskrediet’ te verlenen. Dat betekende feitelijk dat ik hem de rekening voor zetten, drukken en binden pas hoefde te betalen zodra ik genoeg omzet vergaard had.

Deze en alle andere details beschreef ik in mijn eindscriptie, in juni 1980 beloond met een zesje. Vanuit wetenschappelijk oogpunt (ik kwam niet verder dan op nogal boekhoudkundige wijze ‘de problematiek van de beginnende eenmansuitgeverij’ te schetsen), was dat nog royaal. Toch was ik, pedante jongeman, enigszins beledigd: had ooit een andere student aan die nog jonge beroepsopleiding voor uitgevers zelf een boek uitgegeven?

Achteraf begreep ik pas dat ik juist daarom, ondanks die scriptie, mijn diploma kreeg.

Er zijn nog andere methoden om in zo’n opstartfase aan auteurs te komen. Zoals columns bundelen als de vaste uitgever van een schrijver dat niet wil (zoals voor de begin jaren tachtig bekende romancier Rudolf Geel), en het aankopen van rechten van een nog niet vertaald, onder de radar gebleven boek. Zo lukte het me in 1982, inmiddels student Nederlands, na wat omwegen zowaar de rechten te verkrijgen voor de uitgave van de gedichten van James Joyce (Pomes Penyeach & andere gedichten).

Fouten maak je talloze, als beginner. Als je gedichten laat vertalen, weet ik inmiddels, is het essentieel pas na zorgvuldige afweging van belangen en doelen een vertaler te kiezen: moeten de gedichten in het Nederlands zo getrouw mogelijk zijn (en dan maar minder ‘muziek’), of zo poëtisch mogelijk, dus echt herscheppend? In het geval van Joyce stemde ik gretig in met het vertalersduo Ruud Hisgen en Adriaan van der Weel, behorend tot de eerste categorie. Jong waren ook zij, en wie waren wij om vrij om te durven gaan met de lyriek van de Ierse maestro?

Toch is dit soort uitgeven uiteindelijk, met alle plezier eraan terugdenkend, Spielerei. Althans, vergeleken met wat volgens mij het echte werk is, de lakmoesproef voor elke uitgever: zelf talent vinden (scouten) en ontwikkelen, dus in de eigen taal allereerst. Hiervoor al over wat koningen gesproken, schiet me nu als eerste gevonden goudklompje te binnen de schilder-schrijver Henk van Woerden, vanwege zijn glazen oog door zijn biograaf ‘Koning Eenoog’ genoemd. Na een geslaagde loopbaan als schilder schreef hij een prachtig oeuvre bij elkaar, een feest voor de zintuigen. Het begon met de in Zuid-Afrika gesitueerde coming-of-ageroman Moenie kyk nie (1993), en eindigde wegens zijn te jonge overlijden al dertien jaar later met de grote, mediterrane roman Ultramarijn (2006). Ik kende hem via een gemeenschappelijke vriendin, Maia Swaanswijk, dochter van Lucebert, die met Henk als ‘dubbeltalent’ het nodige gemeen had. Beiden verkeerden in de roemruchte stal van Galerie Espace, net als die andere, latere Podium-auteur, Breyten Breytenbach.

Maia stelde ons begin jaren negentig, ik was inmiddels uitgever bij Nijgh & Van Ditmar, aan elkaar voor. Toen we een keer met elkaar dineerden, kreeg ik Van Woerdens handgeschreven reisdagboek mee naar huis. Daarin zat de kiem van zijn debuutroman al vervat, niet alleen inhoudelijk (ontworteling, emigratie), maar zeker ook stilistisch (‘je pen is zo goed als je penseel,’ oordeelde Adriaan van Dis). Samen met mijn collega’s moedigde ik Henk aan, want hij had, staand voor de ommezwaai naar een hem onbekende tak van kunst, af en toe last van plankenkoorts. Misschien hebben we het hem op z’n boerenfluitjes-Afrikaans weleens beloofd: alles sal reg kom. En ja, Moenie kyk nie werd bekroond met de Geertjan Lubberhuizenprijs voor de beste debuutroman.

In het land der blinden mag eenoog dan koning zijn, als één etiket de uitgeverswereld niet past, is het dat, een land van blinden. In die schijnbaar zacht-culturele, maar juist competitieve branche moet je twéé ogen hebben. Minstens.

De Nederlandse uitgeverij loopt internationaal al jaren voorop in snelheid van werken, gretigheid van scouten en bieden, intensiteit van netwerken. Daarbij helpt dat we aardig Engels spreken, en soms ook andere talen.

In eigen land is de competitie het meest intens. Vaak had ik het beeld voor ogen van een kleine vijver met slechts enkele vissen, de meeste niet héél groot, en een dikke haag elkaar verdringende uitgevers eromheen, de hengels vol aas, het watervlak vol dobbers. Want in de boekhandels, in dit welvarende land met verhoudingsgewijs veel gealfabetiseerde, literate inwoners, wachten drommen lezers, die meestal, durf ik te beweren, liever een goed boek lezen van een Nederlandse auteur, dan een meesterlijk boek van een vertaalde auteur (of een klassieke auteur). Eigen haard is goud waard, oost west, thuis best — u kent het.

Daarom, rond die lokale vijver: eigenlijk heb je behalve ogen ook heel goeie oren nodig om de signalen op te vangen. En vooral: een heel goede neus. Voor verse vis. Voor waarachtig talent.

Alle uitgeversnijverheid aldus in beeld gebracht, is het maar goed dat ook onder uitgevers smaken verschillen, anders werd de vis wel héél duur betaald.

   2
IK OOK VAN HEM

Met die goede neus en andere zintuigen kun je theoretisch helemaal op eigen kracht groot schrijftalent op het spoor komen en tot wasdom brengen. De gemiddelde, zelfstandig startende uitgever zal ook wel moeten, bij gebrek aan startkapitaal, netwerken, reputatie en ander vertoon om bestaande auteurs en agenten voor je te kunnen winnen.

In een nu vergeten uitgeversleerboekje dat ik als student in handen kreeg, wordt gerept van Vitamine R — met de R van Relaties. Dat is wel wat je in huis moet hebben, een ongebreidelde nieuwsgierigheid naar spelers in de literaire wereld en het verlangen ze te leren kennen. Er deel van te gaan uitmaken. Benodigd: ambitie, veelzijdige belangstelling, en behalve genoeg IQ ook veel sociale en emotionele intelligentie.

Achteraf besef je vaak pas (een schaamteloze switch nu van de uitgever als vuurtoren en als visser naar het beeld van de jager) op welke jachtterreinen je, meer intuïtief dan gepland, hebt rondgestruind, en welke prooien je er aantrof. Bepaalde kringen, blaadjes, festivals.

Neem Boekblad. Vanaf 1987, toen Uitgeverij Joost Nijsen toch wat studentikoos was gebleven en gezinsuitbreiding om salaris vroeg, was ik een paar jaar hoofdredacteur van dit weekblad (nu maandblad) voor het boekenvak. Ter afwisseling van de soms droge vakinformatie, vroeg ik geregeld opkomende talenten, literaire journalisten en misschien wel ooit schrijvers in de dop, om kopij. Zoals Henk Pröpper, schrijver-criticus, later achtereenvolgens directeur van het Nederlands Letterenfonds en De Bezige Bij, die ik kende van de UvA/Neerlandistiek en mijn literaire tijdschrift Optima (hierover meer in hoofdstuk 4). De latere Arbeiderspers-uitgever en schrijver Peter Nijssen (dubbel-s!) werkte ook geregeld mee, en na mijn toetreding tot Nijgh & Van Ditmar schreef Arnon Grunberg voor Boekblad nog een column, ten tijde van zijn debuut Blauwe maandagen, dat ik bij Nijgh & Van Ditmar uitgaf tijdens het hoofdredacteurschap van Grunberg-ontdekker Vic van de Reijt.

Tot de medewerkers van Boekblad behoorde ook een jonge literator uit Utrecht, Ed van Eeden, die later zijn niet-geringe gewicht (hij was een meter of twee en niet heel mager) in goud waard bleek. Want in 1990 bij Nijgh & Van Ditmar begonnen en daar inmiddels een beetje geworteld als uitgever, vroeg Ed of ik belangstelling had voor het manuscript van een jonge student, geschreven tijdens zijn nachtdiensten als portier van een ziekenhuis. Ronald Giphart was zijn naam.

Geen pseudoniem; de naam was authentiek en beantwoordde keurig aan de Wet van Reve voor wat betreft de ideale schrijversnaam: 2 × 2 lettergrepen; daarom wijzigde hij Gerard Kornelis Van het Reve in Ge-rard Re-ve; vergelijk: Ro-nald Gip-hart, Ar-non Grun-berg, Har-ry Mu-lisch, Hel-la Haas-se, Con-nie Pal-men.

Ik ben benieuwd, Ed! Lang verhaal kort: in 1992 verscheen het boek, met de iconische titel Ik ook van jou (volgens Ronald, die ik er nog eens naar vroeg, vond ik zijn eerdere titel, Twee jongens en een boot, ‘te guitig’).

Wat een droomdebuut was dat. Een nieuwe stem. Vastberaden, soepele stijl. Woordvondsten (een heel boekje stelde Wim Daniëls er nog eens mee samen, Giphtaal). Humorist. Rebel. Studentikoos. Eindelijk had de toen wat stroeve Nederlandse literatuur er iemand bij die ook brede jonge lezersgroepen aansprak. Anders dan conservatieve leraren Nederlands beweerden, was Giphart niet alleen een schrijver over seks maar vooral ook over de liefde. Niemand schreef zo intens en herkenbaar over verliefdheid.

De vrijwel direct populaire schrijver bleek ook nog eens productief. In een aangenaam ritme leverde hij steeds opnieuw een kostelijke roman, waarvan er aanvankelijk tienduizenden, maar gaandeweg altijd minstens honderdduizend, soms zelfs honderdduizenden, verkocht werden (alle edities opgeteld, ook de filmedities et cetera). Zo’n schrijver bezorgt een beginnend uitgever een droomstart.

Vandaag de dag kun je een auteur met de potentie van een Giphart, een nieuwe variant daarvan, meestal niet meer via via voor een schamel voorschotje binnenhalen. Ronald echter had nog een instapprijsje, wat hij het Nederlands Letterkundig Museum liet tentoonstellen, letterlijk, middels het kaartje dat ik hem stuurde na lezing van zijn eerste manuscript, ongeveer luidende: ‘Geachte heer Giphart, waarde Ronald, het verheugt me u te berichten dat we uw debuut willen uitgeven. Het voorschot bedraagt 2.000 gulden.’

Hij nam wel meteen wraak door in mijn exemplaar van Ik ook van jou, op de presentatie op Singel 262, bij wijze van eervolle en dankbare opdracht aan de uitgever een zevencijferig nummer te noteren.

‘Wat is dat, Ronald? Ik moet bij zo’n lang, sec nummer denken aan concentratiekampen.’

‘Mijn gironummer,’ verklaarde hij en hij schreef dat sindsdien in elk exemplaar van een nieuw boek dat hij voor me signeerde. Ik kan ze nog weleens tentoonstellen in het Literatuurmuseum, zoals het inmiddels heet.

Onlangs, Ronald had al weer twee boeken bij De Bezige Bij uitgebracht en onze scheiding na tientallen jaren samenwerking was voldoende verwerkt, troffen we elkaar in Alkmaar bij de jaarlijkse Joost Zwagerman Lezing, waar hij vermakelijk en ontroerend verhaalde over zijn intensieve omgang met de veel te jong overleden Zwagerman. Tijdens het diner vooraf vertelde hij de disgenoten waarom hij zijn debuut destijds naar mij had gestuurd. Het kwam erop neer dat hij met zijn goede vriend, schrijver Bert Natter, in de Boekenbijlage van Vrij Nederland een foto had gezien van een toen nog piepjonge, maar beloftevolle Bas Heijne, in een onderonsje met mij, de niet zoveel oudere uitgever.

‘We wisten,’ legde hij uit, ‘bij die man moeten wij uitgeven als we zover zijn. Die krullen, de vastberaden, bijna eigenwijze blik, die grote bril! Angry young men!’ Wat een fotootje vermag, achteraf. Hilarisch, maar ook interessant: schrijvers kiezen lang niet altijd op grond van wat een uitgever bewezen heeft, of te bieden aan creatieve of zakelijke dienstverlening. Maar, hier: een intuïtie de uitgever betreffende.

Lang niet altijd is een eerste indruk de juiste. Zo zijn er schrijvers die kiezen voor een uitgeverij omdat daar al het werk verscheen van hun lievelingsauteur. Maar als auteur zou je toch even moeten verkennen of die uitgeverij nog dezelfde is als tien of dertig jaar eerder: een nieuwe eigenaar of een nieuwe uitgever of (hoofd)redacteur kan een heel andere weg zijn ingeslagen.

Vanaf Ronalds veelvuldig herdrukte debuut was het een samenwerking waarop een zegen rustte. In dezen mag de uitgever zijn belang nooit overschatten: alleen een ronduit zwakke uitgeverij kan een groot schrijftalent afhouden van succes. Uitgeverijen zijn inwisselbaarder dan schrijvers, waag ik te beweren, en dat bewijst ook de literaire geschiedenis. Met Ronald verliep het hoe dan ook crescendo, met als hoogtepunt zijn uitverkiezing tot Boekenweek-auteur.