© 2022 Annemarie Oster

Omslagontwerp Alexandra de Vries

Verzorging e-book Coco Bookmedia

ISBN e-book 978 94 6381 151 4

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, september 2022

www.uitgeverijpodium.nl

Als je overmorgen oud bent

Wie zal dan je bed opmaken?

En wie doet je kleine zaken

en wie zorgt er voor je brood?

En wie zal er bij je waken

op de avond voor je dood?

JULES DE CORTE

De eerste ontmoeting met mijn man, van wie ik op dat moment niet kon bevroeden dat hij dat ooit zou worden, vond plaats rond de eeuwwisseling. Op kunstenaarssociëteit De Kring. Althans, ik hoorde zijn studentikoze stemgeluid van boven aan de trap toen ik, voorgegaan door een oude vriend, op weg was naar de uitgang.

‘Zag, dat mág niet, hoor! Zomaar mee met een vreemde meneer!’

Ik moest erom lachen. Het is altijd vleiend als iemand in je geïnteresseerd is, zeker als je een gescheiden vrouw bent van tegen de zestig.

Een paar weken later, weer op de sociëteit, stelde hij zich bij de bar aan me voor: ‘Weet je nog, die brutale aap die je laatst nariep op de trap.’

Ik was uit met een vriendin, maar door mij behendig naast een pilaar te manoeuvreren en vlak bij me te gaan staan, zijn arm om die pilaar, had hij haar buitenspel gezet.

Na enige tijd droop ze af om haar heil elders te zoeken. Onder vriendinnen gaan mannen voor.

Met al even luide, parmantige stem vroeg hij of ik iets wilde drinken.

Naar hem opkijkend zag ik een opgeschoten jongen met krulhaar en een quasi-arrogante uitdrukking op zijn gezicht. Quasi, want later zou ik inzien dat er ook een zekere schroom in die oogopslag had geschemerd, hij zijn verlegenheid stond te overlachen, dat hij zich flinker voordeed dan hij was. Maar te druk met het bepalen van mijn eigen houding had ik daar op dat moment geen oog voor.

Onmiddellijk daarop onthulde hij ongevraagd zijn beroep: ‘Ik ben advocaat.’

De advocaat droeg een double breasted pak in Prince de Galles-ruit met te brede schoudervullingen. Het jasje slobberde om zijn leest, net als de broekspijpen waarvan de omslag tot halverwege de goedgepoetste schoenen golfde.

Een brede grijns week niet van zijn gezicht.

Wat ik uitvoerde wist hij niet precies. Een soort actrice, dacht hij, en daarnaast kinderboeken- of kookboekenschrijfster. Of zoiets.

‘Goh,’ hoorde ik mezelf op onverbloemd verbolgen toon zeggen, ‘je hebt wel een hoge dunk van me!’

Ach, hoe kon hij weten dat ik vurig hoopte als columniste en als schrijfster, jawel, als mens, serieus te worden genomen. Zonder acht te slaan op mijn geërgerde gezicht stak hij een sigaar op. Dat mocht toen nog.

Misschien was het beter geweest als ik me zo snel mogelijk uit de voeten had gemaakt; wie zit er nu te wachten op wrevelig makende teksten, maar juist als iemand iets zegt wat me niet bevalt, ben ik tegen beter weten in geïntrigeerd.

En ach, suste ik mezelf, hij bedoelt er vast niks mee, komt uit een andere wereld, leest andere kranten dan die waarvoor ik schrijf.

Naarmate we elkaar beter leerden kennen, zou ik gaan inzien dat hij alleen maar vervuld moet zijn geweest van zijn missie: die actrice/kinderboekenschrijfster ‘versieren’.

Sterker, ik was zijn ‘project’, zoals een van zijn vrienden me later zou onthullen; hij ambieerde een vrouw van zijn leeftijd met een eigen leven. Haar beroep deed er niet zoveel toe, als ze maar iets voorstelde en hij niet te veel omkijken naar haar zou hebben.

We schoven aan achter de bar. Terwijl hij de consumpties bestelde bekeek ik zijn profiel, een merkwaardige mengeling van jong en oud. Wat een tegenstelling: dat door het leven getekende gezicht, omlijst door rossig blond, jongensachtig krulhaar. Zou hij het verven?

Ik was niet de enige die zich dat afvroeg, tot in lengte van jaren hebben zijn tennisvrienden (de meesten inmiddels kaal of grijs) hem ermee gepest.

Maar, eenmaal verliefd gingen wij naar dezelfde kapper, waar ik met eigen ogen heb kunnen constateren dat die krullen alleen maar werden gekortwiekt. Niks verf.

‘Waarom zei je eigenlijk meteen dat je advocaat was?’ vraag ik hem zo’n twintig jaar later in het revalidatieoord waar hij nu al maandenlang verblijft. Dit gesprek vindt plaats tijdens ons ochtendkoffieritueel, speculaasjes, rookwaar en — op zondag — de VPRO-televisie erbij.

‘Ach, waarschijnlijk om indruk op je te maken.’

‘En waarom droeg je van die grote pakken?’

‘Om mezelf op te pimpen.’

Dat eronder dat menerenpak een nog tengerder gestalte huisde dan ik vermoedde, zou ik pas een halfjaar later ontdekken.

‘God, wat ben je mager!’ Ik hoor het mezelf nog zeggen, opkijkend vanuit zijn — daarna ons en inmiddels mijn — bed. Toch een wel erg directe constatering voor een eerste liefdesnacht.

Maar hij lachte alsof ik hem een compliment had gegeven. Dezelfde reactie als op de plagerijen van zijn vrienden over dat geverfde haar. Onverstoorbaar glimlachend, stoïcijns. Zoals hij ook zijn ziekte ondergaat.

Over een week mag hij naar huis.

Het gevaar dat ‘de heer’ nog een keer komt te vallen, is na maanden revalidatie wel geweken. Althans volgens de afdelingsarts van het gesticht zoals wij het gevaarte aan de rand van de stad gekscherend noemen.

Wij, dat zijn mijn mans oudste zoon, zus en ik. Zijn jongste woont in het buitenland.

‘Gesticht’… Vroeger, toen alles nog gewoon was, zou ik mijn neus hebben opgehaald voor dit soort populistische humor. Maar in tijden van ziekte, teloorgang en loerende dood is er geen plaats voor elitaire hoogmoed.

Even nog heb ik de geriater, met zijn onbetrokken kop, toonloze stemgeluid en summiere informatie, ervan verdacht het nu wel welletjes te vinden. De riante revalidatiekamer met keukentje, afgescheiden slaaphoek en zweeftelevisie heeft ‘de heer’ lang genoeg bezet gehouden; nieuwe patiënten staan ongetwijfeld te trappelen, nou ja, trappelen… om te mogen worden opgekalefaterd.

Maar ik moet de ouderendeskundige gelijk geven; het is duidelijk te zien hoezeer mijn man deze laatste weken is opgeknapt.

Na langdurige bedlegerigheid, afgewisseld met vaak vallen en nauwelijks opstaan is hij geleidelijk weer in wankel evenwicht geraakt, ja, sukkelt hij de laatste week als een triomfantelijke slak zijn rollator achterna. Hij negeert zelfs de grote printletters op het hulpvehikel: ‘niet zonder begeleiding naar beneden!’

Onlangs heb ik hem betrapt. Terwijl ik op zijn etage de lift uit kwam, zag ik hem voor de deur van de belendende lift staan: een oude student die zich niet laat ringeloren.

‘Wat doe je daar?’

‘Ik ga naar beneden. De krant lezen.’

De krant, jaja. De Telegraaf, zou hij bedoelen. Dit leesvoer waarnaar hij toen ‘alles nog gewoon’ was niet taalde, blijkt opeens een interessant fenomeen. Zodra hij het leestafeltje met Libelle’s, Margriet’en en de ochtendkrant vol Gesundes Volksempfinden in het vizier krijgt, geeft hij zijn rollator de sporen. Zoals mijn kleindochter naar de brievenbus rent: ‘Hoi! De Donald Duck!’

Hij doet waar hij zin in heeft, volhardt, zij het zonder enige ophef, in de rol van man van de wereld die nu eenmaal overal een uitzonderingspositie bekleedt.

Zelden roept hij de hulp in van een verpleegkundige; doet het nog liever in zijn luier.

En als een van hen hem haar willetje tracht op te leggen, reageert hij niet, maar meldt, zodra ze uit het zicht is, droogjes dat ze ‘wel wat opdringerig is’ of ‘een beetje gek’.

Ook rookt hij onder mijn conspiratief toezicht een sigaar voor het open raam — met uitzicht op een troosteloze snelweg — en drinkt koffie uit ons eigen espressoapparaat, een koekje van eigen deeg erbij.

Iedere avond dineren wij in het restaurant beneden onder oranje lampen boven formicatafels. De ruimte staat onder het bewind van ene Sjanet, een toffe Amsterdamse met pronte borsten, een dito kont en doordringende stem. Vooral de schaarse mannelijke populatie dweept met deze doortastende dame, om maar te zwijgen van mijn mans visite.

We zitten nooit met z’n tweeën in het restaurant. Waar andere ouderen, al of niet in rolstoel, het moeten doen met het gezelschap van medebewoners, recipieert mijn man aan een eigen lange tafel, dat wil zeggen vier tafeltjes tegen elkaar.

Bijna dagelijks wordt hij omringd door tennisvrienden en mede-ex-advocaten die hun ogen ook al niet van Sjanet kunnen afhouden en daar ruiterlijk voor uitkomen: ‘Wat een lekker mens!’

Oude corpsstudenten van goede familie of zij die daarvoor willen doorgaan zijn nu eenmaal dol op Küchenpersonal. Nog vers in mijn geheugen liggen de praatjes aan Aerdenhoutse tafels van rechtseballerige disgenoten: ‘Die caissière van Albert Heijn, wat een snoepje; ik doe tegenwoordig iedere dag boodschappen, haha.’ In het gezelschap van hun geforceerd glimlachende vrouw op de stoel die het dichtst bij de keuken staat.

’Laat die lul mij liever een complimentje geven,’ schiet het door mijn getergde mantelzorgstershoofd. Heb ik me dáárvoor, ondanks de barre omstandigheden, zo leuk mogelijk aangekleed en opgemaakt om de moed erin te houden?

Gelukkig heult mijn man nooit mee met dergelijke vijandelijke geiligheden, overigens het enige masculiene euvel dat ik hem in al die jaren af heb kunnen leren.

Iedere keer dat ik, tegenover of naast hem aan die tafel zit en zie hoe hij zit te genieten van de glazige soep — ‘die lepelt zo lekker weg’ — gaat er een steek van nostalgie door me heen. Ooit gingen we naar de beste restaurants, maar sinds zijn ziekte is hij fijnproever-af. Ook de kleffe patates frites met mayo-uit-een-pakje, de overcompacte gehaktbal en doorgekookte groenten, worden zonder enige klacht opgepeuzeld.

Had je hem vroeger moeten zien: een man van de wereld die dol was op oesters, op spaghetti aglio e olio met knoflook en een venijnig pepertje.

Reken maar dat hij die culinaire hoogstandjes thuis straks allemaal krijgt voorgeschoteld.

Reken maar dat ik hem ga verwennen. Zo’n mantelzorgster als ik kom je niet iedere dag tegen! De onbaatzuchtige beuk erin! Ons krijgen ze niet klein.

Jammer dat hij zich zal moeten zien te redden in een grachtenhuis dat totaal ongeschikt is voor iemand met vasculair parkinsonisme. Want zo heet de ziekte die mijn man parten speelt en, naar ik inmiddels heb begrepen, menige zeventiger.

Meevoelende generatiegenoten helpen me maar al te graag uit de droom (die ik niet eens koester): ‘Ach, meid, wat erg voor jullie. Mijn vader had het ook. Op het laatst hing hij alleen nog maar in zijn stoel en zei hij geen woord meer. Zzzo zzzielig!

Meestal gaat vasculair parkinsonisme — niet schrikken hoor — over in vasculaire dementie. Dan komt er helemaal niks meer uit.’

En, ik kan mijn oren niet geloven: ‘Ja, beneden nog wel natuurlijk, maar daar merken ze zelf niks van, hoor.’

In de loop van zijn ziekte maak ik in onze kennissenkring selectie op selectie; wie misplaatste, onheuse taal uitslaat, wie aardig en invoelend gedrag vertoont, wie echt meelevend heeft gebeld en wie niets van zich heeft laten horen.

Ooit vertelde hij me dat hij na het overlijden van zijn eerste vrouw een zwartboek bijhield met dezelfde onderverdeling.

In tijden van nood leer je je pappenheimers kennen.

Het grachtenhuis is zo patiëntvriendelijk mogelijk gemaakt. Zo heb ik een traplift laten installeren die zich voortslingert tot zijn werkkamer in de nok: een hoogglanzende, hagelwitte boa constrictor.

Deze slang neemt het trappenhuis grotendeels in beslag en ik heb er een exorbitant bedrag voor neer moeten tellen. Van zijn geld, dus dat scheelt weer.

Vandaag krijg ik een mollig gemeentemeisje — tegenwoordig vind ik iemand algauw een meisje — over de vloer.

De naam van haar functie is me ontschoten of het ene oor in, het andere uit gegaan, zoals gebruikelijk bij beroepen waarover ik maar al te graag in het duister blijf tasten.

Haar naam ben ik ook vergeten. Daphne? Vooruit.

Daphne komt poolshoogte nemen. Of de accommodatie in ons huis wel door de beugel kan. Schoorvoetend. Is ze te jong en te onervaren voor zo’n verantwoordelijke gemeentebaan?

Aarzelend rondkijkend en met een behoedzaam lachje wil ze weten of er op de wc en in de badkamer wel handgrepen zijn bevestigd. En is er een inloopdouche? Zijn de drempels zo veel mogelijk verwijderd en/of toegankelijker gemaakt door middel van een zogenaamde drempelhulp?

Ja, alles is in orde, zeg ik, behalve zo’n glijbaantje — van juist niet-glijdende, stroeve makelij — ter overbrugging van de veel te hoge opstap van slaapvertrek naar badkamer.

Maar dat inconveniënt zal, beloof ik met een genereus gezicht, alsof ik het voor Daphnes plezier doe, zo snel mogelijk in orde worden gemaakt.

Het gemeentemeisje is een en al bewondering: ‘Goed zeg, mevrouw, die traplift!’

En op mijn vraag of ze een kopje koffie wil: ‘Ja hoor.’

Ja hoor. Bof ik even!

‘Suiker? Melk? Nee? Lungo?’

‘Wat zegt u?’

‘Ik bedoel: geen espresso?’

‘Nee, liever niet, hihi, van sterke koffie ga ik hieperen, hihi.’

‘Haha. Zeg, eh, Daphne… Wordt zo’n lift eigenlijk vergoed door de gemeente?’

‘Nee, mevrouw. Sorry.’

‘Ook niet een gedeelte?’

‘Nee, helaas. Dan had u eerder op moeten geven dat u er eentje nodig had.’

Het stemmetje krijgt opeens een irritant gedecideerde klank. Ze is wel degelijk op de hoogte; misschien is ze juist wel heel goed in haar vak!

Als ze haar koffie op heeft, maak ik korte metten: ‘Nou, ik denk dat je zo wel een indruk hebt gekregen. Dank voor je komst.’

Doei, Daphne of hoe je ook heet; steek dat tweede kopje koffie maar in je dikke reet!

Daphne exit.

Met een zuur gezicht — daarvoor hoef ik niet in de spiegel te kijken — bel ik onze accountant: ‘Hallo, zeg, Frits, jij weet misschien of dat bedrag van die traplift te zijner tijd van de belasting kan worden afgetrokken?’

‘Nee, sorry, dat doen ze dit jaar niet meer.’

‘Waarom niet?‘

‘Tsja, de wegen van de belasting zijn ondoorgrondelijk, hahahaha!

Krijg de pest, Frits, niemand zo ergerlijk als een lachende accountant met slecht nieuws.

Tot slot neem ik mijn toevlucht tot, hoop ik, nog beter geïnformeerde regionen:

‘Nationale Nederlanden.’

‘Goedemiddag. Kunt u misschien nakijken of de zorg ook trapliften vergoedt?’

Het antwoord komt verrassend snel: ‘Nee, mevrouw, het spijt me. Die worden niet vergoed door de zorrrrg.’

Fuck off, trut, met je burgerlijke R.

Maar mooi dat mijn geliefde binnenkort overal terecht kan in ons onpraktische grachtenhuis.

Niet alleen dankzij die witte slingeraap met vrolijk rood kontje, maar ook dankzij de lichtgewicht rollator die op iedere etage voor hem klaar staat. Op iedere etage! We zijn in het gelukkige bezit van maar liefst twee rollators!

Soms heb zelfs ik mazzel.

In de hoop dat hij zich, na zijn ontslag uit het revalidatiehuis, moeiteloos een weg over het parket zou kunnen banen — het vloerkleed was alvast verwijderd — besloot ik me zo’n karretje aan te schaffen. Dus spoedde ik me naar de hulpmiddelenwinkel.

Net na mijn aankoop bracht een nog oudere mevrouw dan ik er eentje terug: een tweedehands tweelingbroer. De dame zelf leek kwiek ter been, maar misschien had ze een nieuw exemplaar aangeschaft voor haar zieke man of erger, was het vehikel niet meer nodig.

Of ik die rollator misschien ook wilde hebben, vroeg de verkoopster. Dan zouden zij hem nog wel even nakijken en eventueel opknappen.

Zomaar voor niks! En wat keek ze vriendelijk. Voor ik het wist was ik in snikken uitgebarsten. Een mantelzorgstershand is gauw gevuld.

Nu kan hij met rollator 1 door de gang naar de traplift stiefelen en eenmaal op de eerste etage, dankzij rollator 2, zo doorstoten naar de Frissebips. Deze naam heb ik niet zelf bedacht, maar de uitbater van de gelijknamige firma: Mick.

Zijn pa, Henk, loodgieter-door-de-eeuwen-heen en hier inmiddels kind aan huis, heeft, afgezien van de inloopdouche, een gloednieuwe, verwarmde bril op onze wc geplaatst.

In één moeite door is de pot verhoogd tot bejaardenstand opdat, mocht hij de rollator iets te abrupt loslaten en de aan de wand bevestigde greep missen, mijn man niet met een plof scheef op de wc terechtkomt.

Met onfrisse bips. Want wie is er dan gedoemd die bril te reinigen? Ik hou niet van andermans uitwerpselen; alleen voor baby’s, mits mijn nageslacht, maak ik een uitzondering.

Overigens profiteert mantelzorgster-in-spe terdege mee van deze hygiënische innovatie. Want niet alleen wordt het achtergat in het menselijk lichaam verwend met een trefzekere straal, ook de voorkant mag zich verheugen in doelgericht gesproei.

‘De achterste knop is voor de bips, de voorste voor de poes,’ wist Henk zonder blikken of blozen te melden. Ook ik bloosde niet; dat doe ik al jaren niet meer.

Ben ik blij dat hij thuiskomt? Ja.

Zie ik op tegen de komende tijd? Ja. Zo kamp ik sinds zijn ziekte voortdurend met tegenstrijdige gevoelens. Zorgzaamheid en vluchtgedrag strijden om de voorrang. Vertedering en medeleven willen nogal eens omslaan in zelfmedelijden, geduld in ongeduld en angst voor eigen hachie.

‘Je moet ook aan je zelf denken, hoor.’ Deze zin wordt mij geregeld op empathisch bekommerde toon toegefluisterd.

Of deze: ‘Zoiets is behoorlijk confronterend. Vaak gaan mantelzorgers nog eerder de pijp uit dan degene voor wie ze zorgen.’

En deze: ‘Je moet zo veel mogelijk leuke dingen doen, daarna kun je er weer beter tegenaan.’

Nou, dat is niet tegen dovemansoren gezegd. Vaak weet ik niet hoe gauw ik, na saaie vooravondprogramma’s op de televisie, hij in zijn revalidatiebed, ik ernaast, als een dief in de nacht weg moet sluipen: ‘Ik doe de televisie nu uit, hoor.’

‘Ja, goed hoor.’

‘Ga maar lekker slapen.’

‘Ja, jij ook. Welterusten, liefje.’

Toen hij — in het ziekenhuis — nog erg in de war was, noemde hij me soms mama of bij de naam van zijn eerste — overleden — vrouw, toevalligerwijs dezelfde als die van mij, maar met een streepje ertussen. Ik wist dat hij haar bedoelde omdat hij dacht dat hij in zijn vroegere woonplaats was.

Ook stelde hij me onverhoeds vragen: ‘Heeft papa het huis verlaten?’ En als ik dan vanwege zijn hoopvolle gezicht mijn lachen niet kon houden, grinnikte hij goedmoedig mee.

Ik had weleens gehoord dat je met dementerende patiënten mee moest praten, dus misschien had ik moeten doen alsof zijn vader nog leefde, maar ik wilde hem voor vol aanzien en was van plan dat zo lang mogelijk te blijven willen.

‘Ja, die is al heel lang geleden het huis uit gegaan.’

‘Waar is-ie dan nu?’

‘In de hemel...’

‘Hoezo?’

‘Hij leeft niet meer. We zijn nu hier. Met je ouders woonde je ergens anders.’

‘Jaja, ik weet heus wel dat hij allang dood is, maar af en toe komt hij tevoorschijn.’

Een opgelucht lachje verhelderde zijn gezicht. Papa was niet zijn beste vriend geweest.

Eenmaal uit het ziekenhuis en tijdens zijn revalidatie stelt hij dat soort vragen niet meer. Ook verwart hij me niet langer met vrouwen uit het verleden, maar een volwaardige gesprekspartner is hij nog niet, zo hij het ooit weer zal worden. Zo hij het, om eerlijk te zijn, ooit is geweest, binnenvetter, geheimschrijver, man.

Weliswaar is hij gezegend met een goed stel hersens — na het gymnasium voer hij in zijn zeventienjarige eentje dankzij een Fulbrightbeurs met de boot naar Amerika — maar wat er in hem omgaat is moeilijk te doorgronden. Ook voor hemzelf heb ik het idee.

Zelden heb ik iemand ontmoet die zo weinig gewag maakt van zichzelf, die zo summier zijn pleziertjes of ongemakken ventileert, zo sporadisch kond doet van zijn zielenroerselen.

Gevoel voor humor heeft hij wel degelijk. Zijn ironische observaties waarmee ik in het begin van onze verhouding werd geconfronteerd, waren wel wat aan de reactionaire kant. Dit dankzij — of te wijten aan — zijn lidmaatschap van het studentencorps. Zo typeerde hij een bepaald mensensoort steevast als ‘Volkskrantlezers’ en ‘koffie-verkeerd-drinkers’.

Overigens is hij wel geabonneerd op diezelfde Volkskrant, maar hij drinkt het liefst een pittige espresso. ‘Expresso’. Ook een van zijn standaardgrapjes.

Van dat gevoel voor humor is tegenwoordig weinig over. Zijn ziekte neemt hem te zeer in beslag. En hoe het zit met zijn gevoel, geen idee.

In het begin van onze relatie vreesde ik weleens dat hij ze helemaal niet had: ‘gevoelentjes’, zoals hij mijn emotionele belevingswereld tot mijn ongenoegen noemde. Van enig psychologisch inzicht wilde hij niet weten: ‘Maar dat is toch heel lang geleden, bij die pleeggezinnen…’

‘Ja,’ luidde dan mijn verongelijkte commentaar, ‘maar een opmerking als “jij bent hier in de kost” getuigt niet echt van een overdosis fijngevoeligheid.’

‘Je bént toch bij me in de kost!’

‘Zoiets zeg je niet tegen iemand die dat als kind echt is geweest!’

‘Ach, dat was een grapje; jij kunt ook nergens tegen.’

Heel sporadisch maakte hij me deelgenoot van zijn eigen jeugd met niet al te gevoelsrijke ouders. Zijn vader was, voor zover ik heb begrepen, buiten de deur een succesvolle predikant, maar thuis een weliswaar geestige maar egocentrische driftkop, die zijn zoon meer dan eens kleineerde.

‘Geen vriend kan-ie krijgen,’ schijnt hij die arme jongen ooit voor de voeten te hebben geworpen. Postuum geef ik dominee een welgemikte klap in zijn gezicht!

Zijn moeder schijnt ‘aardig en lief’ (zijn woorden) te zijn geweest, maar zat, erudiet en ontwikkeld als ze was, toch liever met haar neus in de boeken dan zich in het gevoelsleven van haar kinderen te verdiepen. Nam zijn vader zoonlief weer eens onder handen, dan sprong ze nauwelijks voor hem in de bres. Uit onvermogen en uit desinteresse en omdat mensen in die jaren nu eenmaal niet deden aan psychologie. Ze lazen er weleens over, maar dat ging over andere mensen.

Hoewel ook zijn tien jaar jongere zusje onder deze schrale opvoeding heeft geleden, was ze toch, althans volgens mijn man, haar moeders lievelingetje. Volgens zijn zus was híj dat juist.

Over eventuele trauma’s praatte hij uit zichzelf nooit. Nu heb ik spijt dat ik er niet vaker naar heb geïnformeerd.

Mij noemde hij een ‘flapuit’. In mijn geestesoog doemde een soort Joop ter Heul op uit de meisjesboeken van Cissy van Marxveldt, een oppervlakkige spring-in-’t-veld.

Tegenstellingen trekken elkaar aan, zeggen ze weleens, maar vaak verveelde en/of ergerde ik me dood. Waarschijnlijk, ik weet het wel zeker, vice versa.

Praatte ik — op een welgekozen moment zodra er even een stilte viel — ‘door de televisie heen’, dan wuifde hij me met een superieur handgebaar weg als een lastig insect en reduceerde mijn kanttekening tot een monologue interieur. En legde ik tijdens een ontroerende scène in de bioscoop mijn hand op zijn knie, dan keek hij geschrokken opzij als was ik een spookverschijning.

Van teleurstelling wist ik niet waar ik moest kijken. Naar het witte doek maar weer.

Ja, in ons vorige leven wist hij me geregeld op te zadelen met een onbehaaglijk gevoel. Dan behandelde hij me als een eenling die toevallig naast hem haar eigen leven leidde.

Ook bezondigde hij zich in onze begintijd nogal eens aan beledigende stoerigheid.

Nog goed herinner ik me dat ik (hij mocht mee) naar een cabaretvoorstelling moest. ‘Moest’ vanwege mijn toenmalige functie als theaterrecensent.

In de krappe entreehal van het theatertje wemelde het van jong, boomlang volk, velen met rugzakken, die tijdens het noodgedwongen gedrang met grote regelmaat mijn hoofd belaagden. Daar merkte hij, langer van stuk dan ik, niks van, en als hij het al had gemerkt, zou hij er zo’n beetje om hebben gegrinnikt. Ook weer onder het motto: ‘daar moet een mens tegen kunnen’.

Sterker, hij deed er nog een schepje bovenop: ‘Er zijn hier helemaal geen mooie vrouwen.’

Ik wist niet hoe ik het had. Naar mijn idee gaf het A. geen pas in het beginstadium van een verhouding oog voor andere vrouwen te willen hebben (later overigens ook niet) en B. had hij op z’n minst ‘behalve jij’ kunnen zeggen.

En tijdens onze eerste gezamenlijke winter kondigde hij botweg aan dat hij met vrienden zou gaan skiën. Aan een dineetje vroeg mijn tafelheer, een van die lollige vrienden, met stemverheffing: ‘Mag jij niet mee?’

Toen ik hier later mijn beklag over deed, begreep mijn man niet waarom ik zo onaangenaam getroffen was. ‘Ach, dat was een grapje. En… je mág toch ook niet mee…’

Gelukkig hou ik niet van wintersport.

Inmiddels, een beetje laat, zie ik in dat hij zich die arrogante houding had aangemeten. Het valt niet mee om het hoofd boven water te houden naast iemand die haar kop graag boven het maaiveld uitsteekt.

Ach, als ik toen had geweten wat ik nu allemaal weet!

Maar destijds, ten prooi aan de fnuikende mengeling van geldingsdrang en onzekerheid, kwam het niet in me op dat een ander, notabene iemand van het mannelijk geslacht, met een soortgelijke handicap behept zou kunnen zijn.

In onze begintijd zagen we elkaar alleen in openbare gelegenheden: in bioscopen, theaters en vooral restaurants. Het zou nog een flinke tijd duren voor het tot een intiemer treffen kwam. Op latere leeftijd is een mens voorzichtiger.

‘Daar zitten we weer met borden, glazen en bestek,’ zei hij, ‘maar ik hou van sleur. S.L.E.U.R!’ verduidelijkte hij op ironisch docerende toon in kapitalen en stak een sigaar op. Dat mocht toen nog.

Wat bedoelde hij nu weer met zo’n mededeling? Vanwaar die ontregelende teksten? Of was dat grapje juist lief bedoeld? Om me te laten merken dat hij graag ‘met me door’ wilde? Wat wilde ik zelf? Ik wist het niet.

Eerder die avond had ik hem, op weg naar het restaurant, vanuit mijn auto gemeld dat ik iets later zou zijn. Op de autoradio speelde een Bachcantate.

‘Goh, zeg, hou jij van klassieke muziek?’ Verbeeldde ik het me of was zijn toon wat smalend? Hield hij niet van klassieke muziek? Of vond hij een vrouw die er wel van hield iemand uit de oude doos?

Ook toen ik kwam afgelopen op het restauranttafeltje waaraan hij al zat, was het weer raak: ‘Leuk, die huisvrouwenbroek.’

Het was een linnen prachtexemplaar, weliswaar niet met smalle pijpen zoals de meeste jonge en niet meer zo jonge vrouwen droegen, maar een die recht liep, een wel degelijk modieus model.

‘Dank je,’ wist ik met een stralende glimlach uit te brengen en ikzelf stond versteld van deze assertieve reactie.

Het werkte. Met het vorderen van de avond vertelde hij, na eerst een spervuur van vragen — daarvoor was hij tenslotte advocaat — zowaar iets over zichzelf. Over de vroege dood van de moeder van zijn zonen, hoe ‘lastig’ het was geweest twee pubers in z’n eentje op te voeden terwijl hij ook nog hard moest werken, te jonge oppassen die er een potje van maakten, te oude, met wie de vloer door de kinderen werd aangeveegd. De een die de ander pestte, het huiswerk dat niet werd gemaakt, voetballen in de kamer, zodat vazen sneuvelden, de afwasmachine die niet werd leeggeruimd en op de vloer van hun kamers overal kleren en andere rondslingerde spullen. Kortom, ontreddering, verdriet en woede over de afwezige moeder, gevoelens die niet konden worden gedeeld.

Maar hoe kon deze jonge weduwnaar dat ratjetoe aan emoties in volwasssen banen leiden, zijn zonen opvangen, terwijl hij zelf nog een jongen was?

Medelijden speelde op. En herkenning. Ik vergeleek zijn situatie met die van mezelf na te zijn weggelopen bij mijn ex-man.

O, dat eerste jaar met mijn zoontjes aan tafel in een ander, kleiner huis. Die eerste Sinterklaas met z’n drieën: chocolademelk, speculaas, surprises, gedichten. Saamhorigheid die maar een paar maanden standhield. Want alras kwam die vermaledijde puberteit: Cola op de pof bij de belendende kruidenier, diefstallen uit de huishoudportemonnaie, blowen, grappen maken die ik net niet kon verstaan. ‘Wat zeggen jullie toch, jongens?’

‘Mam! Ben je doof of zo?’

Wat was erger? Een alleenstaande vrouw door eigen toedoen of een weduwnaar die buiten zijn schuld zijn grote liefde was kwijtgeraakt? Het laatste! Baas boven baas.

Voor hem was alles veel erger. (Zoals het dat ook nu is.)

Een slok wijn maar weer, sigaretje erbij.

Vanaf dat moment begon ik mijn man, van wie ik nog niet wist dat hij het ooit zou worden, beetje bij beetje in mijn hart te sluiten.

De laatste maanden voor hij in het ziekenhuis zou worden opgenomen ging het al geleidelijk bergafwaarts. Maar te geleidelijk om echt in de gaten te hebben dat ons voorland er verre van rooskleurig uitzag.

Steeds vaker diende zich een keur aan ongemakken aan — op urologisch, oncologisch, neurologisch, op welk gebied dan ook — zodat wij allengs van onbezorgde uitgaanstypes veranderden in tobberige ziekenhuisbezoekers.

Natuurlijk merkte ik wel dat hij naast me op straat — iets wat steeds minder vaak voorkwam — ‘gek liep’: langzaam, licht achterover hellend, met doorgezakte knieën en staccato stapjes, een loopje dat ik weet aan de stenose (rugaandoening) waaraan hij enkele weken daarvoor met weinig succes was geopereerd.

Dat deze silly walk wellicht een andere oorzaak had, is wel meerdere malen bij me opgekomen. Ik heb het zelfs nog geopperd op de neurologie-afdeling van de VU, maar daar werd weinig acht geslagen op mijn suggestie. In de medische wereld zijn ze er niet echt dol op als leken — en zeker de partners van ‘hun’ patiënt — praten over zaken waar ze geen verstand van horen te hebben.

Alsof iemand die er niet voor heeft gestudeerd, geen recht van spreken heeft. Het liefst had zo’n arts in opleiding (iedere keer een andere) me de deur van de behandelkamer uit gebonjourd. ‘Weer zo’n bemoeizieke beunhaas die het beter denkt te weten…’

Per auto reden wij meerdere malen per maand tot vlak bij de draaideur van een of andere ziekenhuisingang. Omdat het verboden was tussen de zieken- en artsenauto’s te parkeren, moest ik mijn man eerst afleveren en de auto even laten staan.

Trillend en bevend van verantwoordelijkheidsgevoel stortte ik me uit de bestuurdersstoel om een van de ziekenhuisrolstoelen te bemachtigen, terwijl mijn man als een gewillige zoutzak op de passagiersplaats bleef zitten wachten. Die rolstoelen staan er niet voor het grijpen. De ene keer moet er een euro in de klem, dit keer twee. Natuurlijk had ik die munteenheid niet bij me!

Naar de balie. ‘Nee, mevrouw,’ zei de dame op haar plastic troon gespeend van elk inlevingsvermogen, het wasbleke gezicht glimmend van machtswellust, ‘we hebben hier geen cash.’

Gek van woede liep ik weer naar buiten, richting rolstoelen die nog steeds hermetisch waren vastgeketend. Er zat niets anders op dan iemand aan te schieten.

En ja hoor, ik werd gered door ‘de troost van vreemden’, in de vorm van een bereidwillige meneer: ‘Kan ik u misschien ergens mee helpen?’ Tot mijn verrassing werd me de vereiste munt toegestopt.

‘Voilà, madame.’

Kijk nou, wat een sjeuige meneer! Met zweterige hand probeerde ik wisselgeld op te diepen uit mijn handtas, maar mijn weldoener bleek nog genereus ook: ‘Nee, hoor, laat u maar zitten.’

‘Dankuwel!’ Als ik had geloofd, zou ik ‘God zegen u’ hebben gezegd. Nu wilde ik de man een hand geven: tas, sleutels en make-upspullen op de grond. De gulle gever bukte zowaar om het boeltje bij elkaar te rapen en ik barstte bijna in tranen uit, zoals bij de hulpmiddelenwinkel toen ik onze tweede rollator gratis kreeg: ‘Dank u duizendmaal, meneer!’

Daarna was het zaak mijn man uit de auto in de rolstoel te hijsen, hem met gezwinde pas de draaideur door te rijden, hem neer te zetten in de hal: ‘Ik kom zo weer terug,’ en de auto een flink eind verderop te parkeren op het overvolle terrein.

Op naar de parkeerplaats helemaal aan het eind onder een boom. Geen echte plek, maar een voor zielenpoten: een smeuïge geul waarin straks de auto ongetwijfeld vast zou blijven zitten.

Vloekend en tierend, met een van agressie en zelfmedelijden vertrokken kop, rende ik terug naar het ziekenhuis en stootte me door de draaideur, waar mijn agitatie smolt als sneeuw voor de zon zodra ik het gelaten gezicht van mijn man zag in zijn rolstoel. Daar zat hij, neergekwakt tussen medepatiënten in een overbelichte hal.

Na het urenlange wachten en een kort consult op de bovenste etage duwde ik mijn dodelijk vermoeide protegé ten slotte naar een tafeltje in het ziekenhuisrestaurant.

En hup, daar stond ik alweer, daadkrachtige mantelzorger-in-spe, in de rij bij de espressobar om met een blad met mokken slappe koffie en vrieskoude appeltaart bij hem aan te schuiven.

Gek genoeg werd ik bij de aanblik van al die verworvenheden overvallen door een feestelijk gevoel, alsof mijn mondhoeken door elastiekjes werden opgetrokken. ‘Lekker, hè?’

En ook zijn gezicht klaarde een beetje op. ‘Ja hoor, erg lekker!’

We hadden het toch maar weer voor elkaar gekregen. Wát wist ik niet precies, wel dat ik straks dezelfde handelingen in omgekeerde richting zou moeten herhalen. Maar voorlopig zaten we nog even koffie te drinken met, al was het helemaal niet lekker, iets lekkers erbij. Als gewone mensen.

Voor hij officieel ziek werd, kwam hij nauwelijks zijn bed nog uit. Steeds vaker bracht ik zijn ontbijt, lunch en kranten naar boven. Ach, trappenlopen houdt een mens jong, hield ik me voor. Ieder nadeel heb zijn voordeel.

Zonder dat het tot me doordrong, was hij iedere dag meer aan het sukkelen. Maar hij gedroeg zich nooit als een sukkel, nooit heb ik hem vol zelfbeklag horen verzuchten: ‘Dat mij dit moet overkomen!’ Of: ‘Waaraan heb ik dit verdiend?!’

Hij heeft het incasseringsvermogen van een olifant. Hoewel hij uiterlijk weinig wegheeft van zo’n log gevaarte, ach, misschien is het helemaal geen goede vergelijking, kunnen olifanten helemaal niet zoveel hebben en zijn ze, hun afmeting ten spijt, lang niet zo goed tegen het leven opgewassen als ik denk.

Maar iedere keer dat ik met mijn kleinkinderen de dierentuin bezocht — nu heb ik geen tijd meer — was ik ontroerd door de waardige gelatenheid, geduldige berusting waarmee die reuzen hun gebrek aan ruimte ondergaan.

En zo is het nu ook met mijn man, die uiterlijk eerder op een vogel lijkt, een vogel die het vliegen is verleerd en wiens verfomfaaide veren nu dagelijks worden gewassen en verschoond, die pillen in zijn snavel krijgt gestopt, eten en drinken opgedrongen, en dit alles ondergaat met een inschikkelijk gezicht.

Overigens hebben olifanten een ijzersterk langetermijngeheugen en hetzelfde geldt voor mijn man. Van vroeger weet hij veel meer dan ik dacht en als ik vragen stel over zijn jeugd geeft hij gewillig antwoord.

Zo vertelde hij in een mededeelzame bui over zijn leven als jongeman, hoe eenzaam hij zich voelde zonder vrienden. En dat zijn ouders vaak ruzie hadden. Over de driftbuien van zijn vader, zelfs af en toe ontaardend in gewelddadige uitbarstingen. En dat hij daardoor zo vroeg het ouderlijk huis is ontvlucht om in Amerika te gaan studeren.

Zijn kortetermijngeheugen heeft hem, sinds de hersenbloeding meer dan een jaar geleden nu, wél in de steek gelaten. Hij heeft de grootste moeite met eenheid van tijd, plaats en handeling. ‘Hoe ben ik hier gekomen? Waar ben ik? Weet jij waar mijn fiets staat?’

En dan te bedenken hoe flink en alert hij vroeger kon zijn. En niet uit het veld te slaan. Ik herinner me hoe we na een bezoek aan het plaatsje in Gelderland waar in zijn jeugd zijn vaders pastorie stond, een binnenweg hadden genomen richting IJssel en er opeens een sneeuwstorm losbarstte. We reden op een tweebaansweg en zagen geen hand voor ogen, niet de lichten van de auto’s voor ons en ook niet die van de tegenliggers. Ik zat te gillen van angst, maar hij reed stug door zonder een spier te vertrekken. Later gaf hij wel toe dat ook hij ‘’m had geknepen’, maar wat had het voor zin dat te laten blijken?

En ook als ik reed en me, passerend op de linker weghelft, opgejaagd voelde door een achterligger, stelde hij me steevast gerust: ‘Daar moet je je niks van aantrekken.’

Te bedenken dat hij, een flinke kerel, hier ooit de gewiekste hoofdbewoner was, degene die het voor het zeggen had, die de rekeningen betaalde. ‘Betalingen deed’, zoals hij zei. Die heen en weer fietste naar kantoor of de tennisbaan, de auto naar de garage bracht, filmdocumentaires bezocht met vrienden, kortom, de deur uitging wanneer hem dat uitkwam.

Ja, het bestaan in de grachtenwoning waarin ik me ooit bij mijn geliefde heb gevoegd, is drastisch veranderd. Om maar te zwijgen van dat van die geliefde zelf. En van zijn houding. Wat een verschil met de manier waarop hij vroeger in het leven stond. Stond. En liep, tenniste, fietste, beminde, een lekkere, hoewel pesterige vent was.

Nu behandelt hij me als een koningin en reageert zelfs niet als ik, voor de televisie in de ziekenkamer, hulpvaardig uitroep: ‘Kijk ’ns wat een mooie vrouw!’

Het kan zijn dat hij — want achterlijk is hij nog steeds niet — net doet of hij het niet ziet. Of het interesseert hem geen fluit.

In ieder geval blijft de reactie uit.

Doordat hij er in al zijn hulpeloosheid zo bescheiden bij ligt, kan ik zijn geslotenheid steeds beter verdragen. Ik ben nu degene die de gezondste, de wijste en de meest voortvarende moet zijn. Zo te zien geeft hij zich van dit alles weinig rekenschap. Dat schijnt bij het ziektebeeld te horen, zoals de hersenchirurg zijn zonen, zus en mij tijdens een familiegesprek in een aparte kamer in het ziekenhuis uit zou leggen.

Maar die gelatenheid past ook bij zijn karakter: hij neemt het leven zoals het op hem afkomt. En evenmin heeft hij (ogenschijnlijk?) enig idee hoe een ander dat ondergaat. Af en toe doet hij wel of hij er benieuwd naar is, maar als je antwoord geeft, is het net of hem dat niet heeft bereikt.

In tegenstelling tot vroeger toen hij nog gezond was, neem ik hem die desinteresse niet langer kwalijk. Naarmate hij steeds meer door pijn, ongemak en vermoeidheid wordt geplaagd, ontpop ik me, van nature ongeduldig en snel geïrriteerd, tot een Florence Nightingale van hebikjoudaar. En wanneer hij zich ook nog eens verontschuldigt voor zijn gebrek aan energie en toenemende lamlendigheid, is er helemaal niets meer over van mijn vroegere ergernis.

‘Ik ben een lapzwans…’ verzucht hij meer dan eens, en ik stel hem gerust: ‘Helemaal niet!’

Het woordje ‘moe’ komt zelden over zijn lippen. Dit in tegenstelling tot het gezucht en gesteun van andere heren op mijn levenspad, die al ergernis opriepen als ze ’s ochtends te lang in bed bleven lanterfanten, vooral als ze wilden dat ik er nog bij kwam liggen ook. ‘Zoooo moe…’

‘Moe, waarvan?’ zoals mijn moeder, die nog minder clementie met het manvolk had, placht te vragen. Niet licht zal ik haar begeleidende koude blik vergeten.

Maar hoewel ik veel van haar onverdraagzaamheid heb geërfd, wekt deze man, naarmate zijn afhankelijkheid toeneemt, mijn onvoorwaardelijke waardering.

En ook met terugwerkende kracht. Wat er door de jaren heen ook op hem viel aan te merken, nooit onttrok hij zich aan zijn dagelijkse plichten.

Niemand die zich zo kranig door het leven sloeg. Hoe laat het de vorige nacht ook was geworden, zelfs met te veel drank op, steevast stond hij zich zonder morren te scheren en fietste hij welgemoed naar zijn advocatenkantoor, zoals hij zich, eenmaal gepensioneerd, naar de tennisbaan of een andere mannenafspraak spoedde.

En dat bleef hij doen. Weliswaar liet hij altijd overal iets liggen en, moest hij terugfietsen om een verloren tas tussen de stoelen van een bioscoopzaal of een zonnebril uit de kleedkamer van de tennisbaan op te vissen. Maar dat hoorde bij de leeftijd, althans, dat dacht ik. Zijn beste vriend leed aan hetzelfde euvel. Ach, die oude mannetjes, allemaal hetzelfde… Daardoor drong het al die tijd niet echt tot me door dat hij al lang veel zieker was dan ik dacht.

Verkeer je voortdurend in elkaars directe omgeving, dan sluit je je ogen voor de realiteit, denk je dat het allemaal niet zo’n vaart zal lopen. Je vergeet hardnekkig dat op zekere leeftijd de finale fase is ingetreden en de laatste oortjes binnen afzienbare tijd zullen zijn versnoept.

En opeens, ik spreek nu van onze begintijd, zaten we na maanden om de hete brei heen te hebben gedraaid, een flink eind van elkaar verwijderd, in zijn grachtenkamer met kleine ruitjes, een antieke haard met schouw en overal parket van hoogwaardige kwaliteit.

Een uitgelezen basis voor een oergezellig interieur, maar met de aankleding voor en door een man-alleen: te hard, sfeerloos lamplicht, versleten, verschoten, te korte gordijnen en een afgrijselijke Heijboer aan de wand, waande je je in een studentenappartement. Zoals de eigenaar zelf tot op hoge leeftijd een student is gebleven.

Vele jaren ben ik bij hem ‘in de kost geweest’ en, heb ik me, een enkele door mij georganiseerde opknapbeurt ten spijt, nooit helemaal thuis gevoeld in zijn sfeerloos ingerichte grachtenappartement. Zeker de eerste jaren niet.

Ook aan de hoofdbewoner was het maar moeilijk wennen.

Hoe was het bijvoorbeeld mogelijk dat een weldenkend mens zijn vriendin vlak voor een première belt — nog zie ik mijn eigen verbijsterde gezicht in de kleedkamerspiegel — met de vraag: ‘Waar heb je het knäckebröd gelaten? Dat neem ik altijd bij mijn soep,’ en niet op het idee komt haar succes te wensen! Goddank nam ik mijn rolletje in de desbetreffende voorstelling niet echt serieus, maar toch… ik wist niet wat ik hoorde. Jarenlang bleef tijdens ruzies dat knäckebröd dan ook een van mijn stokpaardjes.

‘Waarom blijf je bij hem?’ vroegen mijn zonen en vriendinnen. Dat vroeg ik mezelf ook af. Meerdere malen heb ik op het punt gestaan mijn biezen te pakken en weer op mezelf te gaan wonen. Maar ik deed het niet. In eerste instantie was ik te verliefd, en daarna, toen deze verblindende gemoedstoestand was geluwd, kon ik maar niet aan de gedachte wennen dat hij was zoals hij was. Ik kon eenvoudigweg niet geloven dat iemand alleen maar een rare snijboon is.

Hij bleef me intrigeren; ik wilde hem leren kennen, hem me eigen maken, hem geleidelijk schillen, ja, pellen als een artisjok, om wat er daarna overbleef, niet zozeer te verslinden, maar te proeven, begrijpen, en ten slotte te koesteren.

Aanvankelijk kwam daar weinig van terecht en leidden we ieder ons eigen leven. Boven in mijn werkkamer, ingericht met mijn moeders antieke meubels, zacht licht uitstralende schemerlampen en een figuratief schilderij aan de muur, voelde ik me het gelukkigst. Al leek het volgens hem op ‘het boudoir van een Belgische actrice’.

Waarom ik bij hem bleef?

Omdat ik voelde dat deze snijboon diep vanbinnen een lieve gevoelige jongen was. Hij kon het alleen niet laten blijken. Het was hem thuis niet geleerd.

Einde zomer, wanneer precies ben ik vergeten — de laatste jaren vergeet ook ik veel — werd de taaie eik geveld. Nadat hij overdag al een aantal malen was gekapseisd, met ontredderde wijd open ogen niet meer zelf zijn kleren aan kon krijgen en alleen nog maar in staat was tot gestamel, viel hij ’s nachts, op weg naar de wc, met een doffe smak naast het echtelijk bed.

Ditmaal kon ik hem, doordat hij niet meegaf, met geen mogelijkheid in mijn eentje op de been krijgen. In het holst van de ochtend belde ik ten einde raad mijn jongste zoon, die in de buurt woont. Mijn oudste zoon woont in het buitenland, de oudste van mijn man buiten de stad, en zijn jongste ook in het buitenland. Hen zou ik pas op de hoogte brengen als ‘er echt iets aan de hand was’. Want zelfs toen had ik nog niet in de gaten hoe erg het met mijn echtgenoot was gesteld. Ik trok alleen maar aan de bel om hem straks samen met mijn zoon weer terug in bed te kunnen leggen.

Toen hij de telefoon opnam, hoorde ik mijn eigen plotseling beverige stem.

‘Stel je niet zo aan!’ siste mijn tweede (of eerste) Ik me toe: ‘Praat gewoon.’ Maar het was alsof die stem een eigen leven was gaan leiden: dat van een piepmuis die nergens tegen is opgewassen.

Even later stond mijn zoontje voor mijn neus.

Zoontje. Nog steeds droom ik geregeld dat hij een jaar of drie is, dat ik hem optil en ik zijn haartjes kus die naar Maggi ruiken. Maar nu nam hij míj in zijn armen, net als zijn oudere broer en mijn mans nageslacht, is hij diep in de veertig.

Na die zwijgende omhelzing, een blik op de liggende gestalte onder de dekbedberg: ‘Mam, alsjeblieft, raak hem niet aan; laat hem zo liggen’, nam hij zonder aarzelen de telefoon ter hand en wist precies wat hij met vaste stem tegen de juffrouw van 112 moest zeggen.

Kort daarop stonden er twee bonken van kerels in de slaapkamer en was het raam eruit.

Toen de broeders mijn man bij zijn lappenpoppenlurven pakten en hem met riemen op de brancard vastbonden, wendde ik getergd mijn blik af, als iemand die het niet aankan, die te belazerd is een poot uit te steken.

‘Getver,’ betrapte die andere Ik mezelf: ‘doe niet zo dramatisch!’ Maar dat deed ik wel, handenwringend en kermgeluiden makend. Aanstelster.

Pas na een tijdje durfde ik naar beneden te kijken waar een brandweerauto en een ambulance de gracht versperden. Daar zag ik, als door de verkeerde kant van een verrekijker, hoe mijn man het huis uit zakte, gereduceerd tot zomaar een gestalte.

Moest je me zien staan, machteloze moeder die dat zomaar laat gebeuren, die haar kind uit handen geeft, de boze buitenwereld in.

In dat ziekenhuis zou het natuurlijk wemelen van de chagrijnige verpleegkundigen, incompetente chirurgen; die arme jongen ging geheid een wisse dood tegemoet!

Hoe kon ik werkeloos voor dat raam blijven staan en met een ontzet gezicht naar beneden blijven kijken? Ik leek wel een B-actrice in een rampenfilm.

Beneden op straat werd hij, ook weer als in een film, via een shot van bovenaf, de ziekenauto in geschoven.

Ik stond als… verstijfd. Een groter cliché kan ik zo gauw niet bedenken.

Wat moest ik doen? Ach, natuurlijk mee naar het ziekenhuis! Ik was immers zijn vrouw!

Nog nooit in mijn leven heb ik het woordje ‘immers’ uitgesproken, laat staan gedacht. Was ik ‘plotsklaps’ het hoofdpersonage in een damesroman uit de vorige eeuw? Vervreemding zeker die verdwaald is zeker.

Wat moest ik meenemen? Wat afsluiten? Waar waren mijn sleutels, telefoon, tas, jas? Waar was ik zelf?

Kennelijk wist iedereen om me heen wat er moest gebeuren, behalve ik. En als een slaapwandelaarster rende ik de slingerende trap af, toen nog beter begaanbaar, want zonder die vermaledijde stoeltjeslift.

De tocht in de ambulance verliep in diepe stilte. Ik mocht niet bij hem in het ziekencompartiment, moest voorin naast de chauffeur zitten. Niks prietpraat ‘wat een end, hè’ of ‘weinig verkeer op dit uur’ om de spanning te doorbreken. Ik was lamgeslagen. Wel gaf ik nog wat gedempt gekerm ten beste.

‘Rustig maar, mevrouw,’ suste de ervaringsdeskundige achter het ziekenautostuur.

Bij de eerste hulp van de VU werd op de scan, afgezien van een hersenbloeding, longembolie ontdekt, aandoeningen die elkaar schijnen ‘te bijten’.

De dienstdoende arts in opleiding wist zoals de meeste specialisten en zeker die in opleiding, weinig tot geen medeleven op zijn jeugdige, al licht kalende hoofd te laten zien.

‘Elkaar bijten?’ Ik had geen zin om hem dokter te noemen.

‘Ja, mevrouw’ — op geduldig docerende toon; nog een meevaller dat hij geen ‘mevrouwtje’ zei — ‘voor longembolie heb je bloedverdunners nodig, die juist weer vijanden van de hersenvaten zijn.’

Verpletterd zaten we — zijn oudste zoon, mijn jongste en ik — naast elkaar in het door witte gordijnen afgeschermde kamertje.

Op de brancard lag mijn lijkbleke man. Buiten westen? Ja, want hij had zijn ogen dicht en zei boe noch bah.

Wij dronken koffie en thee uit kartonnen bekertjes. Dat van zijn zoon trilde zo hevig dat het vocht er bijna overheen gutste. Wat zat hij daar zielig met gebogen hoofd op zijn onderlip te bijten.

Vanaf dat moment vergat ik op mezelf te letten. Kennelijk hadden mijn Ikken zich samengevoegd. Empathie is de beste remedie tegen zelfmedelijden.

Inmiddels was ook mijn mans zus gearriveerd. Zij heeft dezelfde mond en tanden als haar broer, maar daar houdt de gelijkenis op. Hoewel ze vanwege hun protestantse opvoeding ook enigszins wereldvreemd is, verloopt de communicatie met haar beduidend soepeler dan die met mijn man. Misschien omdat ze een vrouw is. Ik weet het wel zeker.

Tussen de bedrijven door spoedden zij en ik ons als kostschoolmeiden naar buiten om een stiekeme sigaret te roken. Ik voelde hoe ook zij, tijdens het weldadig uitblazen van de rook, werd getroost door onze vrouwelijke saamhorigheid

Na zijn opname bij de eerste hulp mochten mijn schoonzusje en ik ’s avonds mee, vóór in de ambulance. Dit keer reden we van de VU naar het AMC waar ze ‘meer voor de patiënt konden doen’. Daar werd hij (mijn man, mijn man!) overgeheveld naar de hersenafdeling.

Hoewel bij kennis sprak hij geen woord, in tegenstelling tot zijn zaalgenoten. De een lag te kreunen, een ander te kermen, onheilspellende geluiden, gelardeerd met het klaaglijk gebed van een bebaarde moslim een eindje verderop. Zou Allah hem horen? Wij in ieder geval wel.

Om de haverklap verschenen verpleegkundigen en doktoren bij mijn mans bed. Inmiddels bleek hij zelfs weer aanspreekbaar te zijn.

Ze stelden steeds dezelfde vragen, lieten hem dezelfde handelingen met armen en benen verrichten.

Braaf deed hij wat de H.H.-medici hem opdroegen. Af en toe keek hij op en trakteerde ons zowaar op een samenzweerderig glimlachje.

Maar dat geluk was van korte duur, want tot mijn ontzetting verscheen er aan het voeteneinde, als uit het niets, een soort geestelijke, nog een vrouw ook: wat mijn man wilde in geval van calamiteiten — kortom of hij wilde blijven leven.

Hij knikte kort. Ja, dat wilde hij wel.

Stiekem verdenk ik hem ervan of liever, ik vind hém de stiekemerd, dat hij nog gelooft. Je bent een domineeszoon of je bent het niet.

Als ik, zij het zeer sporadisch, een gesprek probeerde aan te gaan over wel of geen God en wel of geen Hiernamaals, glimlachte hij afwezig, zonder ooit rechtstreeks antwoord te geven.

En aan buitenstaanders had hij helemaal geen boodschap. Zoals maanden later tijdens het bezoek van een van de talloze overkoepelende verpleegkundigen, ditmaal ‘voor de indicatie van de evaluatie’, of andersom. Toen de vrouw informeerde, haar telefoon met app in de aanslag op schoot, of de patiënt, mocht ‘er iets gebeuren’ gereanimeerd wilde worden, antwoordde hij met een minzaam gezicht: ‘Daar heb ik nog niet over nagedacht.’

Ik weet bijna zeker dat hij niet echt bang is voor de dood maar het onfatsoenlijk vindt willens en wetens de pijp uit te gaan.

Hij lijkt me te intelligent om in God te geloven, maar: misschien dat er toch ‘iets’ is; je weet maar nooit…

Na een paar dagen op de onherbergzame hersenafdeling werd er een filter onder zijn long geplaatst om eventuele bloedpropjes op te vangen. Het zou gaan om een tijdelijke ingreep, het was de bedoeling dat dit opvangapparaat snel weer zou worden verwijderd.

Mooi niet. Tijdens een drietal operaties via een slangetje door zijn arme lies was gebleken dat het klereding inmiddels was verkleefd en gedoemd te blijven zitten waar het zat.

De rest van zijn leven zal hij bloedverdunners moeten slikken, opdat zich voor zover ik heb begrepen, rondom die filter niet nog meer propjes ophopen. En ook zal de trombosedienst twee maal per week op bezoek moeten komen.

Het goede nieuws. Nou ja, goede: op de scan bleek dat de subarachnoïdale hersenbloeding, in de ruimte tussen de hersenen en de schedel, aan de buitenkant van mijn mans hoofd had toegeslagen.

Er was, werd ons bezworen, geen sprake van een aneurysma dat op knappen stond.

Einde medisch bulletin. Een beetje welopgevoed mens zeurt zo summier mogelijk over ziektes.

Het is half december. Nu de gerontoloog van het revalidatiehuis heeft verklaard dat mijn man geen gevaar meer voor zichzelf is, dat hij min of meer met de rollator uit de voeten kan en ons thuiszorg in het vooruitzicht is gesteld, mag hij eindelijk naar huis. Hoera.

Het mag hem hier aan niets ontbreken. Hij zal tot en met worden verzorgd, ja, verwend, hij krijgt zijn natje en droogje en meer dan dat.

Maar… kan ik dit wel aan? Houd ik dit wel vol? Ben ik in staat mijzelf weg te cijferen? Hoe handhaaf ik me als verpleegster zonder opleiding? Ik die weinig geduld en zelfvertrouwen heb, en bovendien niet graag mijn eigenbelang uit het oog verlies.

Toen mijn kinderen klein waren, ik dag in dag uit met ze in de weer was en geen mens zag, afgezien van mijn toenmalige man die ook zo zijn behoeftes had, en dat was nog eufemistisch uitgedrukt, kreeg ik aan het eind van de dag ook schoon genoeg van het moeder-de-vrouw-zijn. Het liefst had ik het op een krijsen gezet en me een stuk in de kraag gedronken. Dat laatste gebeurde dan ook geregeld, en al zette ik de volgende dag weer mijn beste beentje voor, de psychiater hoorde me brommen.

Een mens is een vat vol tegenstrijdigheden en ik ben veel vrouwen tegelijk: egocentrische zeurpiet, behaagziek uitgaanstype, schuldbewuste moeder, dito echtgenote.

‘Petje af hoor, maar cijfer jezelf niet te veel weg!’ Of: ‘Als je hulp nodig hebt, je hoeft maar te kikken!’ Ze hebben gemakkelijk praten, die meewarige stuurlui. Kom straks liever een keertje oppassen.

‘Helpen’ hoeft niet, liever niet zelfs, maar er gewoon ‘zijn’, opdat ik even de deur uit kan. Want straks is hij altijd om me heen, of liever gezegd, ik om hem. Moet ik hem op zijn wenken bedienen. Dag en nacht. ’s Ochtends, ’s middags, ’s avonds. Altijd.

Weliswaar hoef ik dan niet meer iedere dag op en neer naar zieken- en revalidatiehuizen te rijden, maar ben ik ook niet meer helemaal de baas in huis zoals de laatste maanden tijdens zijn afwezigheid, een betrekkelijke vrijheid die me best beviel.

Binnenkort kan en durf ik de deur niet meer uit, want hij mag niet alleen worden gelaten. Straks word ik samen met hem opgesloten. Misschien gaat hij, inmiddels opgeknapt, me wel naar zijn pijpen laten dansen, eist hij voortdurend de aandacht op, zegt hij vervelende dingen tegen me, zoals hij voor zijn ziekte maar al te vaak deed om me een kopje kleiner te maken. Zuigen, noemen die corps-luitjes dat. Of afzeiken. In dat milieu is dat soort ongein het hoogste goed. Nou, niet in dat van mij.

Of hij gaat, zodra hij thuis is, toch weer achteruit en wordt allengs helemaal afhankelijk en dan ben ik voor de rest van zijn en mijn leven de klos. Blij dat hij thuiskomt? Hoera? Nou nee.

Maar:

Als je overmorgen oud bent

Wie zal dan je bed opmaken

En wie doet je kleine zaken

En wie zorgt er voor je brood

En wie zal er bij je waken?

Op de avond voor je dood?

Ik, tenzij ik zelf onder lijn 5 kom.

Een paar jaar geleden zijn we getrouwd. Van kostganger ben ik opgeklommen tot wettige echtgenote. Inmiddels waren wij beiden in de zeventig.

Op een avond, vlak voor zijn aanzoek, zaten we op dezelfde kunstenaarssociëteit waar wij elkaar hebben ontmoet, aan tafel met een bevriend paar. Zij zijn iets jonger dan wij, maar toch ook al op leeftijd en beiden gescheiden.

Na een zeer recente kennismaking gingen ze er in eerste instantie van uit dat hun relatie vrijblijvend zou zijn, maar de vlam was bijna onmiddellijk in de pan geslagen. Ze konden nauwelijks van elkaar afblijven en als het niet zulke leuke mensen waren, zou ik me hebben geërgerd, misschien ook uit jaloezie, aan hun niet-aflatende gelukkige gelach. Verliefde mensen maken van hun gevoelens maar al te graag een buitenpretje. Ondanks zichzelf; ze kunnen er niks aan doen. Amor heeft hen in de greep.

Dit keer was het helemáál feest. ‘We hebben iets leuks te vertellen!’ zei de mannelijke helft met een innig verheugd gezicht. ‘Wij gaan trouwen!’ Zijn geliefde bloosde tot diep in haar welgevulde decolleté.

Na uitbundige felicitaties door middel van gezoen en het aantikken van elkaars glazen, gingen van de weeromstuit ook bij mij alle remmen los. Opeens hoorde ik mezelf, mijn hand op mijn mans arm, met quasi-pruilmond piepen (onder het mom van een grapje maar volgens psychiaters bestaan grapjes niet): ‘Híj is nog te belazerd om me ten huwelijk te vragen.’

Er viel geen pijnlijke stilte; daarvoor werd er te hard over mijn hartenkreet heen gelachen. En ook werd er in de conversatie niet meer op teruggekomen. Maar kennelijk had mijn man mijn opmerking ter harte genomen.

Nog zie ik hem een paar avonden later met een uitgestreken gezicht tegenover me aan de keukentafel zitten: ‘Zullen we dan maar trouwen? Dat wil je toch zo graag?’

‘Dit is een wel heel romantisch huwelijksaanzoek,’ zei ik. Toch luidde mijn antwoord onomwonden ja, want voor niets gaat de zon op en een beetje vrouw heeft behoefte aan zekerheid. En misschien zouden zijn kinderen (en die van mij) onze relatie dan wat serieuzer nemen.

Ook een feestje is nooit weg. Ha, een nieuwe jurk, was dan ook de eerste gedachte die bij me opkwam.

De huwelijksceremonie liep gesmeerd. Er werd gespeecht, gezongen, gedronken en taart gegeten. Jammer dat mijn man tijdens zijn toespraakje zijn eigen handschrift in zijn notitieboekje niet meer kon ontcijferen en even volledig de kluts kwijtraakte, maar daaruit trok ik op dat moment geen enkele conclusie, te druk als ik het had met het bruid-zijn. En met de aanblik van onze respectieve kleinkinderen die met elkaar speelden alsof ze nooit anders hadden gedaan.

Ook tijdens het diner na afloop dat veel, zij het voze saamhorigheid teweegbracht, praatte ik met iedereen, behalve met de bruidegom.

Op een gegeven moment was hij spoorloos. Hij had zich teruggetrokken in een belendend kamertje. ‘Ik ben even gaan liggen.’ En eenmaal thuis zag hij grauw van vermoeidheid.

Toen had ik er nog geen idee van hoe onze huwelijksreis zou verlopen. Dat we, omdat hij nauwelijks nog een stap bleek te kunnen verzetten, al op Schiphol een rolstoel nodig zouden hebben. Waarin hij zou zitten knikkebollen, zoals ook in het vliegtuig. En dat hij in ons hotel bijna voortdurend in bed zou liggen. Met onder zijn zitvlak een bij de plaatselijke apotheek aangeschaft zeiltje om het beddengoed te beschermen. Niks zon, niks zee, niks romantiek.

En dat hij ten slotte, eenmaal weer thuis, na diverse malen te zijn gevallen, het slaapkamerraam zou worden uitgetakeld. Met als apotheose ziekenhuis in, ziekenhuis uit om daarna maanden te worden opgeborgen in een revalidatiegesticht.

Ooit zaten we samen, hij in een rolstoel, ik op een gewone plastic zetel, in de tuin van de revalidatie-inrichting thee te drinken, natuurlijk weer met iets lekkers erbij. Nergens wordt zoveel lekkers gegeten als in zieken-, gekken- en revalidatiehuizen.

In mijn wanhoop wees ik — botanisch expert maar niet heus — hem op de lieflijke vegetatie.

‘Bloemenvrouwtje,’ luidde het gemakzuchtige antwoord. Net als vroeger thuis, als ik hem erop attendeerde hoe er een mooi, dát er überhaupt een boeket op tafel stond: ‘Kijk nou, wat een beeldige bloemen!’ Ook nu had hij het weer eens over het hoofd gezien, zoals altijd verscholen achter een krant.

Bloemenvrouwtje, zou je hem niet!

Na de thee maakten we moeizame, doel- en uitzichtloze wandelingen op het pad langs de snelweg, parallel aan het revalidatiegebouw. Automobilisten waren vastbesloten rücksichtslos voorbij te zoeven, maar zodra ze dat bejaarde tweetal achter die rollator voor het zebrapad zagen staan aarzelen, hielden ze keurig halt. Vooral Marokkaanse medeburgers hebben respect voor ouderdom en ziekte. Sommige chauffeurs lachten ons zelfs bemoedigend toe.

Op het belendende pad moesten we daarentegen voortdurend uitwijken voor fietsen, e-bikes en scootmobiles. Hup, die stoep op. Hup? Ha! Van stoepen en andere ongeregeldheden in het wegdek houden rollatorwieltjes niet.

Een paar keer zijn we, vanwege zijn wankele tred en mijn falende ondersteuning over elkaar heen gekukeld.

Met hulp van een voorbijganger heb ik hem weer overeind weten te krijgen. Luchtig lachend, maar met de dood in mijn hart.

Was ik op die wandelingetjes een en al meegevoel en zorgzaamheid, vaak ook speelde ongedurige verveling me parten. En daarover weer schaamte: ‘Gezellig, hè!’

Dan manoeuvreerde ik hem halverwege zo’n tochtje, door zijn handen van de rollator naar de mijne over te hevelen, op een bankje dat algauw ‘ons bankje’ werd.

‘Ah, kijk nou, wat schattig!’ In de sloot beneden ons doken sparteleenden kopje onder en in de door lelijke schuren en architectenmisbaksels ontsierde wei erachter liep en vloog pluimvee in alle soorten en maten.

Geen van beiden wisten we de juiste namen, maar de gevederde vriendjes vertegenwoordigden iets landelijks uit langvervlogen tijden.

Kennelijk hebben mijn man en ik tijdens onze jeugd op het platteland, hij in zijn predikantengezin, ik bij mijn pleegouders, weinig van de natuur opgestoken. Wel ervan genoten, wel om ons heen gekeken en er geluksgevoel aan ontleend, maar ons nergens in verdiept.

Eenzame kinderen richten de blik te veel naar binnen, zodat gezonde nieuwsgierigheid geen kans krijgt. En in die tijd werd die door ouders/opvoeders ook niet aangewakkerd. De meeste volwassenen waren nog onbekommerd met zichzelf bezig zonder zich af te vragen wat er zoal omging in hun nageslacht.

‘Ja, lief,’ vond ook hij. Volgende keer, nam ik me voor, boekje meenemen over ganzen en eenden, meerkoetjes en houtsnippen. Het is er nooit van gekomen.

Terug in de revalidatie-benedenzaal rolde mijn man gewoontegetrouw onmiddellijk naar het leestafeltje met De Telegraaf.

‘Neem hem toch gewoon mee naar je kamer,’ fluisterde ik, al was de hal uitgestorven, hem bemoedigend toe. Maar, wars als hij was van alles wat neigt naar burgerlijke ongehoorzaamheid, sputterde hij tegen, zij het zwakjes, lang niet zo vastberaden meer als vroeger: ‘Nee, dat mag niet.’

Intussen had ik het ochtendblad al in mijn tas gefrommeld: ’Iedereen heeft hem tóch al gelezen.’

‘Nou ja, als jij dat zegt.’ Razendsnel hevelde hij de verantwoordelijkheid naar mij over. En omdat hij doodmoe was en verlangde naar de krant, kreeg ik de kans hem voor hij het wist via de lift en de lange gang, zijn kamer in te loodsen.

Ha, straks naar huis, juichte het in me. Maar, sprak ik mezelf toe: niks laten merken door te haastig te bewegen. ‘Zo. En nu een biertje en een sigaar?’

Uitgeput zakte hij in zijn stoel, verdween achter de krant en wist nog net uit te brengen hoe dankbaar hij was voor alles wat ik deed.

Nog voel ik die diep tevreden glimlach over mijn gezicht trekken. Ieder complimentje klonk me als Mozart in de oren, net als iedere opmerking die me niet zinde als een schrille dissonant.

Want toen hij zag dat ik (toch weer iets te schielijk) mijn jas aantrok, kreeg ik de tegenovergestelde, gehate opmerking voor mijn kiezen: ‘Ga je nu alweer weg?’

‘Ik ben hier toch de hele middag geweest?! We hebben toch lekker gewandeld?!’

Slappe hap die ik was, met mijn verontschuldigende, schuldbewuste praat. Hij kon geen kant op, ik nog alle kanten. En als een haas maakte ik me uit de voeten: naar huis, naar huis, Netflix kijken, een goed glas wijn en een ouderwetse sigaret erbij! Een keer niet mee-eten in die vreselijke eetzaal.

Als ik, omdat er zich niemand anders had aangediend, wél mee naar het restaurant was gegaan, vluchtte ik na het (wederom) televisiekijken meer dan eens naar een café, waar beduidend amusantere mensen te vinden waren dan in het revalidatieoord, ja, schandelijk maar waar, dan mijn zieke, zwijgzame man.

Hier werd tenminste alcohol geschonken en druk geouwehoerd. Hier werd er nog weleens gelachen om mijn grapjes. Of lachte ik om die van anderen.

Dat was een heel wat oprechter geluid dan mijn quasi-opbeurende geproest om een van onze onfortuinlijke valpartijen: ‘Kijk ons nou: Jut en Jul!’ Door er gedeelde smart van te maken had ik gehoopt die van hem te relativeren, maar ik wist wel beter. En hij ook. Híj was echt gevallen, ik slechts in zijn kielzog. Voor hem was alles het ergst.

Nu komt hij thuis. En ja, dat is behoorlijk confronterend.

Met zijn auto, al meer dan een jaar lang alleen door mij bestuurd, hebben mijn schoonzusje en ik hem uit het revalidatiehuis gehaald en onze broer en man door de stad vervoerd.

Half zittend, half liggend, met gesloten ogen, laat hij de drukte van de stad aan zich voorbijtrekken zonder een woord te spreken…

Zusje en ik daarentegen praten tegen de klippen op. Vrouwen houden niet van stilte, ook niet in netelige situaties.

‘Zit je lekker? Heb je geen last van de schokken?’

‘Straks lekker weer thuis.’

‘Lekker in je eigen stoel met je eigen spullen om je heen.’

En meer van dat gelul waarin net iets te vaak het woordje lekker wordt gebezigd. Je hoort jezelf een onwaarachtige toon aanslaan, maar gek genoeg hou je er niet mee op.

Voor ons uit rijdt mijn mans oudste zoon in een busje volgestouwd met vaders hebben, houen en de huisraad die ik geleidelijk ter opfleuring van het fletse appartementje in het gesticht van huis had meegenomen: een lamp, stoel, espressoapparaat, bloemenvaas.

Dankzij rollator één bereikt de toekomstige heer des huizes, na uit de auto te zijn getild, zonder kleerscheuren de voordeur en de hal. Daar komt hij met een gewillige plof op het roodkunstleren troontje van de traplift terecht: een moegeregeerd vorst die gewend is aan comfort. Alleen een baldakijn boven zijn hoofd ontbreekt.

Dankzij rollator twee en de vier helpende handen van zijn zonen — ook de jongste is met vrouw en kinderen naar Amsterdam gekomen — staat hij klaar voor mijn moeders oude leunstoel. De ‘eigen’ stoel, een zogenoemde sta-op-stoel met elektrische bediening moet dan nog worden besteld. Bij wijze van voorzorg heb ik op de zitting een zeiltje gelegd met een handdoek eroverheen ter camouflage. Met een gegeneerd gezicht grist de jongste zoon het hele boeltje weg en dan pas laten de broers hun vader zakken.

Ook ik schaam me, krijg zelfs een kleur. Misschien had ik die voorzorgsmaatregel niet moeten nemen, maar tegelijkertijd krijg ik de pest in. Het is verdorie de fauteuil van mijn moeder. Het is mijn huis. Het is mijn man. Ik zorg voor hem. Waar bemoeit die snotaap zich mee? Nog maar net in het land en nu al kritiek, zij het onuitgesproken…

Zijn broer, hij en ik hebben altijd goed met elkaar op kunnen schieten, maar de laatste tijd, sinds hun vaders ziekte, nee, eigenlijk sinds ons huwelijk, is er iets veranderd. Je kunt er de vinger niet op leggen, maar toen we nog niet waren getrouwd, vonden ze me kennelijk aardiger. Een jolige vriendin, iemand die je niet helemaal serieus moest nemen. Je kon met haar lachen, roken en drinken; ze vormde geen bedreiging want woonde niet echt in hun vaders huis.

Nu wel. Zou het iets met geld te maken hebben? Waren mijn zonen er maar bij, schiet het door mijn hoofd. Dan was ik niet alleen.

De (leuke) vrouw van de jongste zoon strijkt neer op een kruk bij haar schoonvader, het gouden haar, een gordijn langs haar gave profiel: jong, jong, jong.

Ik, daarentegen oud, oud, oud, trek me terug in de belendende keuken en buig me over de consumpties. Algauw voegt mijn schoonzus zich bij me om een handje te helpen. Zij is de enige bij wie ik me veilig voel.

‘Zit je goed, pap?’ hoor ik de jongste zoon vragen.

‘Gaat wel.’ Hij houdt van zijn nageslacht, maar laat het zo weinig mogelijk merken.

Vervelend, zeurt het in me, terwijl we glazen en bordjes met toebehoren verzamelen, dat iedereen (de tennisvrienden later ook, bij voorkeur met een plof) zomaar in die zojuist opnieuw gestoffeerde lievelingsstoel gaat zitten. Voor je het weet wordt dat satijnen juweel ontsierd door ongerief dat je er met geen mogelijkheid uitpoetst.

Maar daar heeft die zoon geen boodschap aan. Het is niet zijn stoel, niet eens die van zijn vader, maar de inbreng van zijn moeders naamgenote met wie die vader onlangs is getrouwd. Op de valreep. Hoe moet dat straks met die erfenis? Hij kan best een centje gebruiken. Als zij maar niet…

O, o, o, wat zadel ik dat joch op met een lelijke gedachtewereld! In plaats van dolgelukkig te zijn met mijn mans thuiskomst, maak ik me druk over een stoelbekleding en een jongeman die zich ook geen raad weet met zijn invalide vader.

Snel verdeel ik de heerlijkheden over de tafel en kus en passant de patiënt op zijn kruin waarvan hij altijd zo bang was dat het een kale monniksplek zou worden. Voor dat soort bekommernissen is er nu geen plaats meer. Hoe hij eruitziet kan hem niks meer schelen.

‘Champagne?’

Feestvreugde alom. Ik verstrek de kleinkinderen (vier) limonade en mis opnieuw die van mij (drie) en hun vaders die elders zijn. Mijn man is noch hun opa noch hun papa. Had ik maar bij die van hullie moeten blijven! De kinderen hollen door het huis zonder te worden gecorrigeerd. Rollebollen op de bank, want de verveling slaat toe. Even dreigt er ruzie over wie de rollator ter handje mag nemen. Razendsnel grijp ik in: ‘Jongens, chocolade-ijs!’

Dat de traplift veel avontuurlijker perspectieven biedt, is godlof nog niet tot de poppedijntjes doorgedrongen. Van het eigen nageslacht kan een mens veel hebben, van dat van anderen minder.

Even later zitten we aan de champagne en in een oogwenk stijgt de stemming. Waar heb ik me toch zo druk over gemaakt?

’s Avonds als de hele familie weg is, maakt — voor de eerste keer — een welgevulde dame van de thuiszorg haar opwachting: Ramona of Romana.

Zingend doet ze ‘de heer’ onder de douche om hem daarna koerend in het met houtblokjes opgehoogde, echtelijke bed te stoppen.

Even later voeg ik me bij hem. In het tweepersoonsbed waaruit hij een paar maanden geleden op de harde vloer is gevallen. Met alle gevolgen vandien.

Vooralsnog sukkelen we in vredige saamhorigheid in slaap.

Niet te geloven dat we elkaar ooit in dit bed hebben liggen beminnen. Met idyllische waxinelichtjes op de bedrand, ik in pikante lingerie, een joint in de asbak, sexy muziek uit de radio. Groots en meeslepend.

Op zijn nachtkastje prijkt de foto van zijn veertig jaar geleden gestorven ex-echtgenote: ‘Hela hola, wat doen jullie daar?’

Ze is er altijd blijven staan met haar lieve gezicht. Ik weet zeker dat ik haar graag had gemogen. In haar tijd moet mijn man helemaal niet gemakkelijk zijn geweest, want toen was hij nog jong. Ouderdom adelt, althans in zijn geval. Zeker nu hij ziek is.

Zoals ik al eerder meldde, was hij in het begin van onze verhouding een raar en vaak onaangenaam sujet. Waarom ik toch bij hem bleef? Waarschijnlijk omdat ik voelde dat er een zachte jongen in hem schuilging. Maar om die te vinden moest je wel goed zoeken en daar had ik lang niet altijd zin in.

Mijn voorgangster waarschijnlijk ook niet.

Was hij, zo stel ik me voor, in hun wittebroodstijd een vrolijke vlinder, na twee kinderen trok hij zich steeds meer in zichzelf terug: een afstandelijke rups. Advocaten beijveren zich voor de medemens, maar zoals gynaecologen hun vrouw vaak met een kluitje in hun kut sturen, zo zien ook advocaten zelden wat er aan hun privéomstandigheden schort.

Bovendien kon zijn vrouw destijds helemaal niet weten dat er eigenlijk niet zoveel te vinden was. Waarschijnlijk had ze gehoopt op een geestverwant, een evenknie op alle fronten, op haar ‘andere helft’. Maar een aanvankelijk mysterieuze aanbidder blijkt in vele gevallen een sfinx zonder geheim te zijn — een jongetje. En dat krijg je pas later in de gaten. Voor een jonge vrouw in de bloei van haar leven komt zo’n teleurstelling hard aan.

Niet voor niets ging mijn mans eerste gade, net als ik in die jaren — om weer een heel andere echtgenoot het hoofd te kunnen bieden — naar een psychiater.

Ook had ze, net als ik ‘lastig’ haar. Dat laatste geeft pas echt de doorslag: een vrouw met ‘fijn’ haar, zoals het kapperseufemisme luidt, kan een potje bij me breken. Zelfs postuum. Ook zij bezocht indertijd, vertelde mijn man, afgezien van de psychiater, één keer per week de kapper. Dan kwam die arme schat, zie ik op foto’s in hun familiealbum, terug met een iets te mevrouwige coupe, die niet paste bij haar meisjesgezicht. En later toen ze ziek was, droeg ze pruiken.

Verder weet ik weinig af van de moeder van zijn kinderen, behalve dat ze ze ‘schromelijk’ verwende, althans als ik mijn man moet geloven. Die zin ligt door de eeuwen heen de meeste mannen in de mond bestorven. En zeker in de jaren zeventig van de vorige eeuw, waarin de antiautoritaire opvoeding hoogtij diende te vieren.

Als moeder werd er over je heen gelopen, delfde je geheid het onderspit. Zeker als de vader vaker op kantoor zat (daarna nog even een afzakkertje) dan dat hij hielp met het huishouden en de opvoeding.

Destijds waren mannen nog te ouderwets voor zo’n kindveeltevriendelijke aanpak en begrepen ze totaal niet waarvan hun vrouwen ’s avonds — wachtend met het eten, de kinderen hadden hun bordjes al leeg, ja, lagen in diepe slaap — zo afgepeigerd, gedesillusioneerd én woedend uit hun ogen keken. En geen puf meer hadden om met ze naar bed te gaan.

Wat raar! Ik zie zijn verbaasde gezicht voor me. Zij had toch een luizenleven dankzij het hoge salaris dat hij in het zweet zijns aanschijns moest ‘ophoesten’? Waar was ze nou precies zo moe van? En zo kwaaiig? Hij had toch niets misdaan… Oké, soms zette hij de bloemetjes buiten, maar hij nam ook vaak een bloemetje mee.

En toen werd ze ziek. In het ziekenhuis schijnt hij haar iedere dag te hebben opgezocht. En na haar dood was hij jarenlang ontroostbaar. Zij was zijn grote liefde.

Overal in huis stonden haar en hun foto’s met de kinderen. Sommige heb ik laten staan. En ook zijn trouwring getolereerd: om hem van die huwelijksbezegeling te ontdoen, had hij hem eraf moeten laten zagen.

Soms kon ik het niet laten er iets over te zeggen, in de hoop dat hij het even genereus van me zou vinden als ikzelf vond. Maar niet heus, hij vond het heel gewoon. Ik moest er maar ‘tegen kunnen’.

Meteen de eerste nacht, vroeg in de ochtend, nog maar net ontslagen uit het revalidatiehuis, is hij met zijn rollator tegen de toch veel te steile drempelhulp naar de badkamer gebotst — en hopla. Ik schrok op uit een diepe slaap.

Achteraf kan ik me wel voor mijn kop slaan dat ik A. in egoïstisch dromenland verkeerde, en B. geen betere oplossing voor die drempel had gevonden.

Maar hij liep die laatste weken zo zwierig door de revalidatiegangen! Ik dacht dat alles weer in opwaartse richting zou gaan. Nee dus.

Vanuit het echtelijk bed heb ik het zien gebeuren, lag erbij, keek ernaar en holderdebolderde halsoverkop zijn richting uit. Maar net niet op tijd! Mantelzorgster van de kouwe grond! Het enige wat ik nog kon doen was, zoals na zijn val een halfjaar eerder, een kussen onder zijn hoofd leggen en hem onder dekbedden, troostende woordjes en sussend gekus bedelven.

‘Je had de alarmlijn moeten bellen,’ zei een van de stuurlui met wie de wal overbevolkt is, achteraf vermanend.

Maar dat durfde ik niet, uit angst dat hij weer het raam uit zou moeten worden getakeld, de brandweer erbij, de ambulance met zwaailicht in de aanslag, dat die hele revalidatie voor niks was geweest.

Om een uur of negen kwam er pas uitkomst dankzij het bezoek van een uit de kluiten gewassen mevrouw van de trombosedienst. Ik kon haar wel omhelzen en deed dat dan ook.

Met vereende zachtekrachten hesen wij hem weer in bed.

Sindsdien gaat de patiënt voornamelijk horizontaal door het leven. Niks rollator, rolstoel, niks traplift, inloopdouche, laat staan ‘Frissebips’. Luiers, zul je bedoelen. Onderleggers, billendoekjes, anti-doorligcrèmes, de hele rataplan.

De feestdagen liggen op de loer. De huisarts is met vakantie, de thuiszorg beangstigend ongewis. Nooit weet je hoe laat de hulpen precies komen, óf ze überhaupt komen.

En als ze komen, krijg je nog op je donder ook: ‘Zo gaat het niet, hoor. U hebt nog steeds geen hoog-laag-bed. Zo kan ik niet werken hoor. Van dit bed krijg ik last van mijn rug. De heer eruit tillen? Nee, u moet zorgen dat er een tillift wordt besorgd! Eg wel!’ Voor hij thuishulp werd is Lorenzo — groot, breed en zwart — uitsmijter geweest en ook kan hij bogen op een woelig verleden op de grote vaart, maar zijn gestalte oogt veelbelovender dan hij waar kan maken.

Lorenzo zit liever. ‘Nee, niet op die stoel, Lorenzo!’ Bij voorkeur praat hij over zichzelf bij een cappuccino en een filtersigaretje. Als een van de weinigen gaat hij in op mijn uitnodiging, om goed te maken dat ik geen hoog-laag-bed heb, terwijl de meeste thuishulpen, allemaal vrouwen, het al dan niet uit bescheidenheid ‘veels te druk’ hebben.

Sanitaire misère viert hoogtij bij gebrek aan de juiste hulpmiddelen. Adequate apparaten worden mondjesmaat geleverd, waardoor voortdurend valpartijen dreigen.

Ook ontbreekt overzicht over het pilgebruik; de apotheek is nog bezig met de baxter. Dat is geen televisieserie, maar een standaardje waaruit een rol plastic zakjes met afgepaste medicijndoseringen hoort te rollen.

Verwilderd hol ik van hot naar her, van kast naar kast, aanrecht naar vuilnisemmer, van deur naar deur, wasmachine naar afwasmachine, trap op trap af trap op.

En voortdurend snerpt de telefoon. ‘Hoe is het nu; kun je het een beetje aan? Denk je ook aan jezelf? Kunnen we je ergens mee helpen?’

Goed bedoeld, maar soms wil een mens niet worden geholpen, het uitleggen van pasverworven werkzaamheden, nog simultaan ook, kost namelijk meer tijd dan ze zelf uit te voeren.

Intussen bel ik op een van mijn telefoons, aan paniek ten prooi, nu eens die, dan weer die instantie. Over luiers, onderleggers, hoog-laag-bedden en sta-op-stoelen.

Vaak word ik in de wacht gezet en wordt mijn gehoorapparaat ‘om de tijd te doden’ belaagd door muzak. Dan krijs ik tegen de telefoon: ‘Zet die klere-muziek uit!’ en moet vervolgens zelf lachen om mijn tomeloze woede.

Tegenwoordig hebben we nooit meer ruzie. Voor zijn ziekte maar wel al gepensioneerd, bemoeide mijn man zich naar mijn smaak te vaak met het huishouden en ook ging hij steeds minder de deur uit. Hij bepaalde de sfeer in huis. Meestal was alles pais en vree, maar o, o, o, wat kon hij af en toe vervelend zijn. Ik ook, maar meestal als reactie op zijn pesterijtjes.

In het prille begin van onze verhouding liep alles gesmeerd. We hingen aan elkaars lippen, gingen in elkaars lichaam op, waren één. ‘De grootse zonde’, zoals Elsschot schreef in zijn gedicht ‘Het huwelijk’ was nog niet onderhevig aan S.L.E.U.R., laat staan ‘in duivelsplicht verkeerd’. Levendige slaapkamerinteractie hield de moed erin.

In die gelukzalige fase kon je je niet voorstellen dat je ooit, in plaats van met verhitte lijven tussen de lakens, met verhitte koppen tegenover elkaar aan de keukentafel zou zitten schreeuwen: ‘Jij kunt ook nergens tegen!’

‘Ha, moet jij nodig zeggen. Wat dacht je van jezelf?’

Hij: ‘We hebben het nu niet over mij!!’

Pot en ketel. Ketel en pot, zoals in zoveel verbintenissen waar de passie het slaapkamerraam is uit gevlogen.

Tijdens langdurige verhoudingen verander je als je niet oppast in het behoeftige, verongelijkte kind dat je ooit was: terug naar af. Oude neuroses spelen op en onbeschaamd laat je ze de vrije loop: niet genoeg aandacht, liefde, appreciatie.

Vaak moest ik denken aan een sketch uit Jiskefet, waarin een echtpaar elkaar het leven zuur maakt. Na de zoveelste ruzie schreeuwt de vrouw, wijdbeens op haar buik op bed beland: ‘Dood moet je, dood!’ Maar na de quasi-psychologische verzoeningsevaluatie is alles weer vergeven en vergeten.

Die scènetjes waren parodistisch, maar bijna iedereen die binnenshuis te lang op elkaars lip zit, herkent ze. Je wenst elkaar soms de vreselijkste dingen toe, om die even later weer met de mantel der liefde te bedekken. Het leven gaat door en de relatie ook.

Ooit was de keuken de gevaarlijkste plek in huis. Samen koken? Beter van niet. Deed ik de spaghetti in de pan, dan zei hij, te dicht bij het fornuis: ‘Wel al dente, hè!’ Terwijl ik al honderd jaar spaghetti kook!

Zoals hij me plaagde, hij mijn agressie wist op te wekken, door alleen maar ‘oei!’ te roepen als ik het gebruikte koffiecupje in het espressoapparaat had laten zitten of het waterbakje niet had bijgevuld, zodat het toestel alarmerende bromgeluiden produceerde.

En ik, ook niet mis, nam wraak. Als ik, ter voorverwarming, mijn kopje onder het tuitje hield en er in plaats van helder water een vuilbruine straal uit kwam gesijpeld omdat hij op zijn beurt het cupje erin had laten zitten, produceerde ik steevast een kreungeluid.

Toch won hij meestal. Was ik op zoek naar mijn fietssleutels, dan informeerde hij op gespeeld benieuwde toon of ik iets had ‘kwijtgemaakt!?’, terwijl hij godbetert zelf altijd alles overal liet liggen.

Ik: ‘Als jij iets bent kwijtgeraakt, hoor je mij toch ook niet!’

‘Wij hebben het nu toch niet over mij?!’

‘Dood moet hij, dood!’ schoot het op die momenten door me heen.

Nu ben ik de enige die in de keuken staat, de enige die het espressoapparaat bedient, de spaghetti al dente kook. Nu wens ik hem, geveld in zijn sta-op-stoel, alleen nog maar het beste toe.

Och, dat hij zo ziek moest worden om mij met ons samenzijn te verzoenen en mij mijn gemoedsrust terug te geven. Soms loop ik op wolken dankzij deze langverwachte harmonie.

Nu waait er in dit door apparaten ontsierde grachtenhuis een andere enerverende wind, gepromoveerd als ik ben tot directrice van een mini-hospitaal. Met één lievelingspatiënt.

‘Een zieke vriend kun je overal krijgen,’ schreef Reve.

Maar niet zo’n geduldige als die van mij. In deze barre omstandigheden komt er geen klacht over mijn mans lippen en laat hij zich alles gelaten welgevallen. Ertegenaan dus. Met alle onbaatzuchtige mantelzorgzaamheid die ik hoop in huis te hebben.

Gedroeg ik me begin dit jaar toen hij net was thuisgekomen, nog als een ongeleid projectiel met twee linkerhanden, niet wetende waar ze het — en al die benodigdheden — zoeken moest, sinds Tania in ons leven kwam, is veel leed te overzien.

Tania bestiert de Surinaamse thuiszorg die mijn man meer dan een jaar geleden kreeg toegewezen. Een zonnetje in huis. Zonnetjes, want de dames zijn met velen.

Ik geniet van hun afstandelijk soort hartelijkheid, onverschrokken oogopslag, vanzelfsprekende autoriteit. Vergaap me aan hun kleurrijke, niets verhullende plunje en volumineuze hoofdtooi, nu eens een kunstig gedrapeerde shawl, dan weer hair extensions of een uitbundige pruik. Zodra ze binnenkomen, is het zomer.

Ik begeef me op riskant terrein: ook positieve discriminatie is discriminatie. Maar als er iemand weet waarover ik het heb, dan ben ik het. Ik zie deze vrouwen vaker dan mijn vriendinnen met bleekgezichten.

Ik ben als was in hun handen. En mijn man is het letterlijk: als hun taak erop zit, roept hij zelfs ‘doei!’ Een koddige groet uit de mond van een oud-corpsstudent. En net als ik onthoudt hij al hun op een a eindigende namen: ‘Doei, Ramona!’

De aanwezigheid van onze weldoensters is lekker, ik kan er niets anders van maken. Niet alleen vanwege hun trotse rondingen en onbekommerd sexappeal, maar ook doordat deze verzorgsters zo onbaatzuchtig en tegelijkertijd luchthartig te werk gaan.

Wat heb ik een plezier in Tania’s plagerijtjes: ‘Goedemorgen, mi Gudu, hier is uw prinsesje op het witte paard; zal ik u wakker kussen?’

Razendsnel haast ik me naar zijn bed om mijn rivale voor te zijn. Met Tania’s geschater tot gevolg: ‘O, wat is ze weer jaloers!’

Of een ander, Priscilla, als ik me verontschuldig voor een ongestreken T-shirt: ‘Och, mijn man zegt altijd,’ met diepe mannenstem en narcistisch gewrijf over de buikpartij, ‘het wordt gestrrrreken op je lijf!’

Ik ken ze inmiddels allemaal bij naam: Ramona, Priscilla, Agnita. Van deze laatste weet ik dat ze altijd tweemaal belt, dus roep ik ‘ha, Agnita!’ door de intercom.

Van weer een ander weet ik dat ik niets hoef klaar te leggen omdat ze er prat op gaat hier kind aan huis te zijn: ‘Gaat u nou maar lekker doesen…’

In eerste instantie waren onze weldoensters slecht te spreken over onze outillage. De opmaat ‘hebt u geen…?’ lag ze in de mond bestorven.

‘Hebt u geen tillift? Als de heer valt, krijg ik de schuld, hoor!’

‘Hebt u geen steeklaken?’ Deze oudere verzorgster keek er zo streng bij dat ik met trillende vingers het nummer belde van de instantie in het zuiden des lands waar, wist ik inmiddels, de sanitaire hulpmiddelen hoog lagen opgetast. Maar van een steeklaken hadden ze nog nooit gehoord.

Tijdens deze telefonade bleef mijn opdrachtgeefster drammerig naast me staan als was het leven zonder steeklaken een regelrechte ramp. Van welke firma ik het hulpmiddel ten slotte heb betrokken, ben ik vergeten. Maar wie wil weten wat een steeklaken is, die moet bij mij zijn!

Een steeklaken is een gladde onderlegger met handvatten en instopstroken waarmee je verschuivenderwijs de patiënt gemakkelijker omrolt.

Het laken wordt niet vergoed door de verzekering. Dat zou niet zo erg zijn — niets is erg meer — als het ooit werd gebruikt, maar tot nog toe heeft er geen andere thuishulp naar zo’n steeklaken getaald dan die ene.

We hebben haar nooit meer gezien. Blijkbaar was het een invalster.

Ze kwam geloof ik uit Noord-Holland en zo zag ze er ook uit!

Over discriminatie gesproken.

‘Ik heb een hééél zwwwaar leven!’, zwaarder dan bijvoorbeeld dat van Brigitte Kaandorp (schrijfster/vertolkster van dit geestige lied). Zij staat, hoe ingewikkeld haar dagelijks bestaan misschien soms ook is, ’s avonds lekker op het toneel.

Maar ik kan geen kant uit. Vrijwillig en aus Liebe, maar ga er maar aan staan.

Sinds mijn man ziek is, leid ik hetzelfde soort bestaan als jaren geleden toen ik moeder van mijn twee zoontjes was. Dat van fulltime huisvrouw, zorgzame kloek, manus van alles, met als ‘enig recht het aanrecht’.

Toch is er een verschil met mijn vroegere llloodzwwwware leven. Want aan deze zoon van inmiddels tachtig heb ik geen kind. In tegenstelling tot mijn ondernemende duo van weleer stelt hij weinig tot geen eisen, leest hij de hele dag de krant, kijkt hij de hele avond televisie, geeft hij antwoord als ik hem iets vraag — soms niet maar dan heeft hij me niet gehoord — en bedankt hij me voor wat ik hem voorzet, zelfs voor de medicatie die ik hem driemaal daags toedien.

De eerste keer kromp ik ineen: ‘Daar hoef je me toch niet voor te bedanken!’

Hij wil niet worden voorgelezen. En ook hoef ik niet met hem te spelen. Hij houdt niet van spelletjes. Mijn bejaarde kind is onder een hoedje te vangen, hoeft niet te worden geamuseerd noch werkt ooit bewust op mijn schuldgevoel.

Dat schuldgevoel heb ik toch wel. Schuldgevoel (dit is de derde keer) draagt een vrouw die er talent voor heeft een heel leven met zich mee.

Als ik mijn man bij een oppas achterlaat en hij vraagt ‘waar ga je ook weer naartoe?’ breekt mijn hart. En als hij het daarna nog een paar keer vraagt, omdat hij het weer is vergeten, valt het bijna in scherven.

‘Veel plezier!’ roept hij me na.

Nog zo’n verschil met vroeger. Dat riepen mijn zoontjes nooit.

Om de haverklap verschijnen zuchtende en steunende manspersonen boven aan de trap om met de grootste moeite een nieuwe aanwinst langs de stoeltjeslift door de deuropening te loodsen. ‘Nou, mevrouw als we dat hadden geweten!’

Maar wie staat ze tegemoet te stralen? Die innig dankbare mevrouw: ‘Arme jongens! Willen jullie iets drinken?’

‘Nee, dank u, we staan nog dubbel geparkeerd ook. Die klotegrachten!… Ach, mag ik effe van uw twallet gebruikmaken?’

Blijkbaar werkt gesjouw op de sluitspieren. Maar van kwalijke luchtjes raak ik allang niet meer van de kaart.

Ook de dames van de thuiszorg — Lorenzo komt om onnaspeurlijke redenen niet meer opdagen — begroet ik al even hartelijk. Ik herken inmiddels niet alleen hun manier van bellen, maar ook hun stemmen door de intercom: ‘Hallo, Ramona, wat fijn dat je er bent!’

En dan gaan ze aan de slag met de apparatuur. Want tillen mag niet van de ARBO.

Het ene toestel is nog ontsierender dan het andere.

Qua eigentijdse lelijkheid spant de ‘actieve tilllift’ de kroon. Of het moet de ‘passieve tillift’ zijn geweest. Goddank behoort dit misbaksel inmiddels tot het verleden. Toen mijn man nog helemaal op apegapen lag, werd hij iedere ochtend in een soort hangmat gehesen en vanaf het hoog-laag-bed naar de sta-op-stoel getransporteerd. Dat was geen leuk gezicht.

Maar na drie keer in de week fysiotherapie knapte hij zienderogen op. Dus daar ging de passieve tillift de trap weer af, de actieve erop.

Met dit laatste hulpmiddel wordt nu mijn geliefde, in balans gehouden door een tuigje, staande vervoerd. En dat biedt een iets aantrekkelijker aanblik.

Inmiddels zijn we één actieve tillift verder. Die van ‘de zorg’ moest na een bepaalde termijn worden ingeleverd en nu hebben we een nog geavanceerder en monsterlijker exemplaar. Van de gemeente. Tot in lengte van jaren! Hoi!

Ook het hoog-laag-bed en de sta-op-stoel (van de zorg) zijn gratis!

Sommige thuiszorgdames prefereren de rollator boven de tillift. Die hebben lak aan de ARBO, pakken mijn man kordaat onder de oksels en laten hem voetje voor voetje van en naar zijn pleisterplaatsen lopen. Dat is een leuker gezicht.

’Is het vandaag of gist’ren?’ vraagt mijn moeder,

bladstil, gewichtsloos drijvend op haar witte bed.

‘Altijd vandaag,’ zeg ik.

Ze glimlacht vaag: ‘Zijn we in Roden of Den Haag?”

Zoals in dit vers van Vasalis over haar dementerende moeder denkt ook mijn man vaak dat het ’s middags ochtend is en andersom. Bij het ontwaken is hij het meest verward: ‘Ik moet met kantoor naar de wintersport.’

‘Maar het is zomer.’

‘O ja… zeg jij die afspraak dan af?’

Of hij wil een bepaald jasje aan omdat hij ‘naar college moet’.

Als ik hem op zijn leeftijd wijs: ‘Dat hoeft gelukkig niet meer,’ zegt hij. ‘Dat maak ik zelf wel uit.’ Tot grote hilariteit van de thuiszorg.

Maar even later in zijn stoel, een bord havermout voor zijn neus, rept hij niet meer over jasjes, noch over college of kantoor. Vergeten.

Ook denkt hij soms dat hij niet in ons Amsterdamse huis maar op een eiland zit: ‘Dat Caribische eiland.’

‘Curaçao?’

‘Nee, met een B.’

‘Bonaire?’

‘Ja. Goed van jou! We moeten straks met de boot of het vliegtuig terug naar huis. Kan de auto ook mee in het vliegtuig? Dat vroeg ik me vannacht af. Zorg jij voor onze spullen? Waar is die ene koffer? Je moet me wel helpen met inpakken.’

Ik leg hem uit dat we in Amsterdam zijn, wijzend naar de overkant waar grachtenpanden verrijzen, rondvaartboten vol toeristen en bootjes vol veel te uitgeklede mensen voorbijvaren.

’Nee,’ houdt hij vol, ‘we gaan straks naar Amsterdam…’

En, na een blik op de oude roodgeruite plaid over zijn benen, de benen waaraan ik in bed ooit de mijne warmde en waarnaar ik soms in mijn slaap per ongeluk nog onverrichter zake zoek: ‘Die plaid moeten we wel straks meenemen.’

‘Waar naartoe dan, liefje?’

‘Nou, als we teruggaan naar huis.’

Als hij me dan zo’n beetje ziet lachen en ik hem snel bezweer dat ik hem niet uit- maar toelach, grinnikt hij met een ongelovig gezicht mee: ‘O, nu ga je weer zeggen dat we niet aan de andere kant van de oceaan zitten, dat we thuis zijn.’

‘Ja, in Amsterdam. Kijk maar naar buiten.’

‘Dat hebben ze mooi nagemaakt.’

‘Zoals in China waar ze hele steden kopiëren? Maar waar zijn we dan nu, volgens jou?’ En onmiddellijk heb ik spijt van dat ‘volgens jou’.

‘Op dat tropische eiland.’

‘Maar het regent.’

‘Ja, het klimaat valt wat tegen.’

‘Maar zitten we dan in een hotel?’

‘Ja, we zijn toch met vakantie.’

Wat ben ik op die momenten blij dat hij niet denkt dat hij in een zieken-, revalidatie- of verzorgingshuis verblijft.

Ook oppert hij geregeld dat hij ‘straks even naar buiten moet, naar dat winkeltje aan de overkant’.

‘Waarom?’

‘Om een kaart te kopen van dit gebied.’

‘Welk gebied?’

‘Nou, waar we nu zijn.’

‘Maar we zijn in Amsterdam.’

‘O ja, dat zeg jij steeds.’

Soms gaat hij verder terug in de tijd: ‘We zitten toch gewoon in de oude pastorie? Is dit dan niet de achterkant met uitzicht op de tuin?’

‘Nee, de voorkant van ons huis, want daar staat de boom, weet je wel? Aan de gracht.’

‘Van wie is dit huis waar we gebruik van mogen maken?’

‘Van jou, van ons.’

‘O, dus krijgen we hier ook eten?’

‘Ja, je hebt net je lunch achter de kiezen.’

Maar even vaak is hij nog behoorlijk bij de tijd, leest hij de kranten en kijkt televisie. Naar Nieuwsuur en naar praatprogramma’s. Sinds zijn ziekte kijk ik met hem mee en weet inmiddels meer van politiek dan ik ooit voor mogelijk had gehouden.

Als er bezoek komt, herkent hij iedereen. En hij stelt, net als vroeger, belangstellende vragen om zelf niet aan het woord te hoeven komen. Eens advocaat, altijd advocaat.

Wel overschat hij zijn eigen capaciteiten: zo denkt hij meerdere malen per dag dat hij gewoon kan lopen. Als ik aankondig dat ik boodschappen moet doen, zegt hij ‘die kan ik toch voor je halen’.

‘Nee, dat kan niet.’

‘Dat zeg jij! Jij zegt steeds dat iets niet kan. Wat ben je toch negatief.’

‘Ik ben niet de enige die dat zegt.’

‘Wie dan nog meer?’

‘Nou, de thuiszorg en eh, de dokter…’

Lafhartig neem ik mijn toevlucht tot autoriteiten. Ik ben niet graag de enige boodschapper van slecht nieuws.

Hoe ziet de dag van een mantelzorgster eruit? Voor een debutante als een rijstebrijberg, voor een gevorderde ook.

De wekker gaat af voor de eerste medicijnenshift die zich, in plaats van pasklaar uit de gleuf van de baxter te presenteren, tot op de bodem van het plastic bakje heeft teruggetrokken zodat je het desbetreffende zakje er nauwelijks uit krijgt. Bovendien is het zakje hermetisch gesloten zoals alles van plastic. Waar is godverdomme die schaar?

Vervolgens snel de gehoorapparaten inbrengen — waar liggen die nu weer? — om de bel te kunnen horen, daarna de contactlenzen zodat de oogmake-up kan worden aangebracht. Summier, opdat het lijkt of je er vanzelf zo uitziet. Want zo’n ochtendthuiszorgdame moet niet denken dat jij zomaar een oude mevrouw bent.

En ook de doktersassistente die komt controleren of de patiënt adequaat wordt verzorgd en de mantelzorgster er niet aan onderdoor gaat, hoeft niet te zien dat je eigenlijk lelijk en oud bent.

Altijd een consumptie aanbieden, ook nu je allang weet dat dit door de thuiszorg meestal wordt geweigerd. Misschien in opdracht van hun bazin om geen tijd te verliezen. Want tijd is geld.

Een aardige opmerking over een kledingstuk of kapsel is ook nooit weg. En dat kost geen enkele moeite, want ze hebben iedere keer iets anders aan of ander haar op hun mooie en minder mooie hoofdjes.

Zorgen dat het huishouden op rolletjes loopt. De handen uit de mouwen steken. Altijd een vest of schort dragen met zakken om in de ene de huistelefoon en in de andere het mobiele apparaat bij de hand te hebben, want doe je dat niet en is de ene net gegaan en was je te laat, dan rinkelt de andere wel.

Vooral vlak na de thuiskomst van mijn man waren vrienden en familie zo begaan met de patiënt (en passant met de mantelzorgster) dat men vergat hoeveel ‘erbij komt kijken’ en dat je, hoe goed bedoeld ook, liever niet wordt gestoord.

Net als ik met een of andere instantie zat te bellen na minutenlang ‘in de wacht’ te zijn gezet, belde een van mijn mans vrienden op de mobiel of hij die middag ‘even’ langs mocht komen. Heb ik appeltaart in huis, want dat vinden de heren zo lekker. En als ze later op de dag hun opwachting komen maken, bier en wijn? En jenever? Nootjes?

In wervend gesprek met de sanitaire of hulpmiddelenleveranciers precies weten welke attributen en apparaten er besteld moeten worden en hoeveel, welke wel en welke niet door de zorgverzekering worden vergoed en wanneer de bezorgers hun opwachting kunnen maken.

Het televisietoestel wegrollen van het voeteneind van het ziekbed — nog van de vorige avond — naar de voorkamer, want anders staat het de patiënt in de weg tijdens zijn ochtendtochtje van hoog-laag-bed naar sta-op-stoel. Snoeren en kabels zo veel mogelijk aan het loopje en zicht onttrekken.

Na een bliksembezoek aan Albert Heijn, de boodschappen heen per traplift naar boven, de vuilniszakken vol luiers en andere zwaar afval naar beneden transporteren. Wel ervoor zorgen dat je tegelijkertijd een consumptie (nog geen wijn) in de ene hand hebt, want met de andere dient de knop van de traplift ingedrukt te blijven want niets gaat zo tergend langzaam als een traplift.

Zijn vrienden met open armen ontvangen en vergeten dat je ooit een vrouw van de wereld was in plaats van een afgepeigerde sloof. Je schikken in je huisvrouwenrol. De meeste mannen vinden het heel gewoon te worden bediend; dat worden ze thuis tenslotte ook. Afgezien van af- en aanlopen met consumpties is het zaak in de tussentijd te zorgen dat de patiënt wordt geholpen met het verorberen van zijn consumpties, dus, terwijl het herenbezoek doorgaat met gedenkwaardige ervaringen uitwisselen, de patiënt spijs en drank in zijn mond stoppen. Niet te ongeduldig, maar mondjesmaat toedienen!

Alleenstaande heren willen de handen nog weleens uit de mouwen steken en zelf voor de consumpties zorgen, maar meestal op zo’n manier dat je het toch liever zelf had gedaan. Zo zette iemand in mijn afwezigheid omstreeks theetijd tot twee keer toe de elektrische ketel op het vuur, als was het een gewone ketel, die nu zwartgeblakerd is. Hij heeft wel (twee keer) voor een nieuwe gezorgd, want mijn mans vrienden hebben goede manieren.

Alleen het inlevingsvermogen laat nog wel eens te wensen over. De oudste van hen weet niks beters te verzinnen dan iedere keer te vragen: ‘Is Marieke er niet?’ Als ik het mantelzorgen even moe ben of een afspraak heb waar ik niet omheen kan, komt deze vaste, allerliefste oppas mij vervangen. Ze is jong en blond en voor oudere heren tot de verbeelding sprekend. Maar godverdegodver, ze is er niet altijd, dat is mijn eer te na. Ik ben hier de vaste oppas!

Dus heb ik liever niet dat er op beluste toon naar jongere vrouwen wordt geïnformeerd! Goed begrepen, oude zakken?! Anders krijgen jullie geen appeltaart meer en zeker niet met crème fraîche!

Deze hele eerste zomer — de mooiste sinds jaren — hebben wij huisarrest. Want in mijn eentje krijg ik mijn man ons bovenhuis niet uit. Om de traplift te bereiken moet hij eerst overeind uit zijn sta-op-stoel worden geholpen en daarna worden ondersteund achter de rollator. Door vier helpende handen aan weerskanten van zijn wankele gestalte. Mijn tweetal is niet genoeg.

En iedereen is met vakantie. Of buiten.

In de voorkamer zit/ligt mijn man voor het raam dat maar een eindje omhoog kan worden geschoven, dus achter glas. Arme gevangene. Alleen de krant, koffie en een sigaartje brengen nog soelaas.

En de luwtebrengende boom aan de gracht waarin hij nu eens een kat, dan weer een vleermuis ontdekt: ‘Hij zit er al drie dagen. Daar op die tak, boven die soort eh, vork, Zie je hem niet? Met van die glinsterende oogjes.’

‘Ja, zal ik je sigaar nog even aansteken?’

En als die weer uit is, want nooit een zieke alleen laten met een brandende sigaar of sigaret, vlucht ik naar boven, zoals ik vroeger, inwendig kermend, mijn veeleisende jongetjes in de kamer achterliet: ‘Lekker spelen. Mama komt zo weer terug.’

Het aan- of uitzetten van de wasmachine onderga ik bijna als een uitje, zoals ook een verdieping hoger, het begieten van de planten op het dakterras een verademing is.

Maar dat geluk is van korte duur: zodra ik over de balustrade kijk, zie ik beneden in een achtertuin schaarser dan schaars gekleed jong volk, rosé in de koeler, sigaretje erbij. En ook op het naburige dakterras is het zomerbal: knappe jongens in de juiste korte broeken met ontbloot sixpack, prachtige meisjes met weelderig haar.

Lekker warm, hè, lachebekjes? Ja, ginnegappen jullie maar. Nou, zo geestig is het niet! Ik kan ze wel met de dichtbehaarde koppen tegen elkaar slaan.

Want wij, twee bejaarden van wie de een ziek, de ander, ondanks een lichte kater, zo fris is als een hoentje, kunnen geen kant uit, mijn man in zijn stoel en ik op de been om het huiselijk leven het hoofd te bieden.

Hem niet. Niet meer. ‘Ga maar lekker in de zon zitten,’ zegt hij. ‘Ik vermaak me wel.’

Iedere ochtend als ik met een opgewekt hallo zijn kamer binnenkom, voltrekt zich de volgende dialoog.

Ik: ‘Hoe is het?’

Hij: ‘Gaat wel. Ik voel me vandaag niet zo lekker.’

Maar als ik even later mijn vraag herhaal: ‘Ietsje beter?’, gaan die mondhoeken een stukje omhoog: ‘Als jij er bent, gaat het altijd goed.’ De laatste tijd heb ik meer complimenten gekregen dan gedurende onze hele verhouding.

Nu al maandenlang brengt hij zijn dagen liggend, maar gelukkig ook weer zo’n beetje zittend, onafgebroken kranten lezend, door. Fysiek leeft hij op halve, nee, minder dan op halve kracht.

Toch ziet hij er in zijn blijf-zit-stoel niet uit als een ‘schim van zichzelf’ noch als een ‘hologige patiënt’, hij verorbert alles wat hem wordt voorgezet, maar eerder als een gedistingeerde oudere heer die een middagdutje doet.

Ook verbaal blaast hij zijn partijtje mee, zeker met vrienden op bezoek. Als ik met een blad vol kopjes aan kom stappen, waagt hij het zelfs ongerust te informeren of ik ‘wel aan appeltaart uit de oven heb gedacht’.

Maar zijn wij alleen, dan is hij soms flink in de war: ‘Deze week moet ik naar Canada, dan moet ik een pak aan.’

‘Wat moet je in Canada doen?’

‘Daar ga ik wel meer heen, voor Kominko, je weet wel.’

Ik trek een gezicht alsof ik het wel weet, maar zijn uitstapjes als advocaat naar het buitenland zijn van voor mijn tijd.

‘Daarom blijf ik nu nog even liggen want dan ga ik niet eerst nog naar kantoor.’

Ook voelt hij zich af en toe geroepen weer aan het werk te gaan: ‘Kan ik jou een advertentie voor de krant dicteren? Ik wil me opgeven als juridisch adviseur, ik moet geld verdienen.’

En voor het slapengaan: ‘Hoe ben ik hier terechtgekomen?’

‘Je bent thuis.’

‘O ja.’

Soms denkt hij dat hij ‘in de televisie’ is. Bij Buitenhof: ‘Wij zitten toch ook in dat zaaltje?’ En toen de Franse president na een Amerikaanse vrouwenvoetbalwedstrijd tijdens het uitreiken van onderscheidingen — ik weet het fijne er niet meer van — de laureaten een hand gaf, dacht hij dat hij er ook een had gekregen. Geen onderscheiding, maar een hand. Van Macron.

En het allergekste: kijkend naar een concert op het Maastrichtse Vrijthof waar André Rieu de viool en scepter zwaait, zit hij te glimmen alsof hij deel uitmaakt van het publiek. In zijn vroegere leven zou hij meteen hebben weggezapt. Nu heeft hij schik in dit Zuid-Nederlandse volksvermaak: ‘Iedereen kijkt zo vrolijk.’

‘Waarom ga je niet als ’s ochtends de zon op jullie gracht staat met de krant en een kopje koffie op de stoep zitten?’ vragen goedbedoelende vriendinnen. ‘Daar zie je nog ’ns iemand. Op dat dakterras ben je zo geïsoleerd.’

‘En hoeperdepoep zat op de stoep en laten we vrolijk wezen’.

Wat had ik deze zomer vrolijk kunnen zitten wezen. In de ochtendzon op dat romantische grachtengroene bankje, achter de ochtendkrant. Af en toe even opkijkend. Voorbijgangers zouden hun pas hebben ingehouden. ‘Wat zit daarboven een charmante mevrouw.’ En die mevrouw had hem of haar gegroet met een bescheiden hoofdknikje, want zo’n passant moest niet denken dat ik, al zat ik op de stoep van een grachtenhuis, het hoog in mijn bol had.

Maar ik zit er nooit. Niet terwijl mijn man op de eerste verdieping in zijn sta-op stoel zit waaruit hij niet mag opstaan, want dan valt hij, al denkt hij zelf van niet.

‘Even een Hermans uit de boekenkast pakken!’ In angstige gedachten hoor ik het hem besluiten, zie hem proberen op te staan om naar de boekenkast te wankelen. En huppekee!

Onze woning is, hoe riant ook, voor een invalide bejaarde en zijn iets minder bejaarde mantelzorgster totaal ongeschikt. Alle voorzieningen denkbaar zijn aangebracht. Vanuit zijn hoog-laag-bed in de kamer kan mijn man, mits ondersteund door iemand van de thuiszorg en mij, achter rollator één voetje voor voetje de sta-op-stoel bereiken. En vice versa.

Maar… soms moet hij ook naar beneden, naar buiten. Voor een uitje, naar de tandarts, een etentje op de tennisclub of weer naar een of ander ziekenhuis.

Bij het begin- of eindstation van de stoeltjeslift is rolstoel twee naar beneden gezeuld om hem via de gang, de geopende voordeur gesteund door een blok, van de eveneens hoge drempel af te manoeuvreren.

Hè hè, hij staat op de stoep, afgepeigerd. Op die stenen klerestoep boven die stenen klerebuitentrap met maar liefst acht treden, een bron van zorg, ergernis, ja, wanhoop.

Met een marge van een kwartier, verschijnt er een rolstoeltaxi van de firma Transvision. Heeft de chauffeur zich verstopt? O nee, daar staat hij, halsstarrig bij de uitnodigende uit- en inlaadklep.

‘Ach meneer, wilt u misschien mijn man even naar beneden helpen?’

‘Nee, daar kunnen wij niet aan beginnen, mag niet van de ARBO .’

‘Maar wij hebben een til-indicatie.’

‘Alleen voor de trappen binnenshuis, mevrouw.’

Hè?! Maar naar die trappen waar de stoeltjeslift langs kronkelt, heeft zo’n chauffeur toch geen omkijken?! Die lift is een makkie; die heb ik allang zelf bediend met behulp van iemand van de thuiszorg. Daardoor is hij nu beneden. Maar niet helemaal. Nu moet hij nog langs die levensgevaarlijke buitentrap. Levensgevaarlijk. Voor hem!

‘Mijnheer, u hoeft alleen maar…’

‘Nee, mevrouw, de ARBO heeft het liever niet. Ze zijn bang dat wij chauffeurs uitglijden.’

‘Maar het heeft niet geregend, laat staan geijzeld! Het is hartje zomer. Die stoep is kurkdroog. Kunt u niet even…?’

‘Nee, mevrouw. Anders rij ik weer weg.’

Alleen wanneer er hulptroepen — zonen, vrienden van zonen, buurmannen, voorbijgangers — worden opgetrommeld, is mijn man naar beneden te krijgen. Voor hij goed en wel buiten is, oogt hij al dodelijk vermoeid.

En de gemeente biedt ook al geen soelaas: ‘Nee, sorry,’ (of geeneens geen sorry) ‘de ARBO moet de chauffeurs in bescherming nemen. Zo’n stoep is levensgevaarlijk voor die mensen. Het beste zou zijn dat u gaat verhuizen.’

De laatste paar jaar koester ik een hardnekkige droom: een betere behuizing voor A. mijn man en B. voor mijzelf. Met deze volgorde wil ik niet suggereren dat ik een onbaatzuchtige schattebout ben, nee, praktische overwegingen zijn mijn leidraad.

Zodra híj meer bewegingsvrijheid krijgt, profiteer ik mee. In ons huidige grachtenpand met een overdosis aan obstakels, kunnen wij geen kant op.

Zonder hem kan ik gaan en staan waar ik wil, maar iedere keer dat ik hem alleen laat (met een oppas) worden eigenbelang en geldingsdrang overschaduwd door schuldgevoel en spoed ik me zo snel mogelijk naar huis.

Hoe lang ik nu al niet op zoek ben naar een adequaat toevluchtsoord, liefst in Amsterdam, een queeste die, afgezien van teleurstelling, voortschrijdend inzicht met zich meebrengt. Met als gevolg: iedere keer iets meer water bij de wijn.

Want in mijn oneindige hoogmoed en naïviteit ambieerde ik aanvankelijk een grachtenappartement, maar dan niet een met een hoge stoep noch drempels, trapjes, trappen en andere struikelblokken, maar een gelijkvloerse ruimte. Mocht mijn luchtkasteeltje zich op een hogergelegen etage bevinden, dan schreeuwde het om een lift.

Ook een ‘buiten’ mocht niet ontbreken: een balkon of dakterras, wel graag op het zuidwesten want mijn man koestert zich graag in de namiddagzon.

En nog liever betrok ik een benedenhuis met een tuin, ach, het mocht ook een tuintje zijn. Of een met een binnenplaats(je), maar niet zo’n koker met hoge muren aan weerskanten zodat er geen sprankje zonlicht onze ontbijt-koffie-thee- en borreltafel zou bereiken.

En ach, als zo’n grachtenappartement aan de achterkant lag met een bescheiden binnentuin, zou je me ook niet horen klagen.

Toen deze droom een Fata Morgana bleek, zelfs voor het huizenhoge bedrag dat ons huidige huis op zou brengen, pakte ik de waterkan, schonk een fikse scheut in mijn wijnglas en richtte mijn blik via Funda op elders in de stad. Ik kwam zelfs terecht in Buitenveldert waar een gelijkvloers droomhuis met megaterras en dito tuin staat uit te kijken op een vijver langs een idyllisch ecobosje! Vol kwetterende vogels!

Maar ik had niet gedacht aan het liedje van weliswaar lang geleden, (inmiddels is alles nog erger) van Michel van der Plas: ‘Zondagmiddag Buitenveldert’. Daarin daalt, vlak over de ‘blokkendozen’, nu eens gierend, dan weer huilend een ‘DC 9’ neer, zodat het liefdespaar dat er ronddoolt elkaar niet kan verstaan.

Tijdens mijn tweede bezoek vielen mij de schellen van de oren: om de haverklap scheerde er een vliegmachine over mijn kruin. Ook ik hoorde geen woord van mijn eigen verwensingen. En de kwetterende vogels al helemaal niet. Gelukkig regende het, zodat het ecobosje er verpieterd bij lag.

Ach, veel te ver, dat Buitenveldert.

Sinds zijn ziekte moet ik mijn vrijheid kopen. De oppas kost een flinke duit.

Steeds sta ik voor de keuze: is dit geen egocentrisch uitje? Verenig ik op z’n minst het nuttige met het aangename? Of liever nog — je bent calvinist of je bent het niet — het nuttige met het ónaangename? Zoals een bezoek aan de sportschool, waar ik van mezelf naartoe moet om zo lang mogelijk recht van lijf en leden te blijven. Voor wie? Voor mijn spiegelbeeld: ‘Vertel eens even; ben ik net zo oud als jij?’

En natuurlijk voor mijn man; ik ben, was — althans tijdens mijn huwelijken — serieel monogaam.

Maar soms bijna even niet. Zoals onlangs in die sportschool. Op een belendend apparaat bevond zich een aantrekkelijke meneer, met niet direct een sixpack maar toch een onberispelijke leest — dat zag je door zijn sporttenue heen. Hij had al zijn eigen blondgrijze haar nog en een jongensachtige lach van oor tot oor. Naar mij!

Hij sprak me aan met mijn naam, een introductie die zijn uitwerking niet miste. En toen hij zei dat hij de columns die ik ooit voor de Volkskrant schreef, zo ‘sterk’ vond, kon mijn dag helemaal niet meer stuk. Hij citeerde zelfs een paar zinnen uit een stukje over, zo bleek, een gemeenschappelijke kennis, een charismatische acteur.

Zelf was hij officier van justitie geweest. Ik op mijn beurt kon het niet laten te melden dat mijn man ooit advocaat was.

Deze bekentenis ontlokte hem de verrukkelijke woorden: ‘Die advocaten gaan er ook altijd met de leukste vrouwen vandoor!’ En of ik zin had in een kopje koffie na de gymnastiek.

Even aarzelde ik want tijd was geld, maar, weg met al dat calvinisme, weg met al die mantelzorgelijkheid. Eindelijk weer een ‘sterke’, vrije vrouw!

Volgde een geanimeerd gesprek, onder andere over die bekende acteur.

‘Jammer,’ zei ik, ‘dat hij van de herenliefde is.’

Verbeeldde ik het me of zag ik iets verschieten in die masculiene blik? En zo viel me plotseling op: sprak mijn nieuwe kennis niet wat overgearticuleerd? Nou ja, een jurist, vast in het corps gezeten…

Maar terwijl hij, met ironisch stoere motoriek, vertelde hoeveel baat hij had bij zijn dagelijkse (!) sportschoolbezoek, bekroop me een angstig voorgevoel. Niet alleen die atletische gestalte was een lust voor het oog, ook de rest, nu van dichtbij, was wel erg in orde: huid, haar, wimpers…

‘Ben je getrouwd?’ hoorde ik mezelf er uitflappen.

‘Nee,’ luidde het eenvoudige antwoord en hij noemde de naam van de in Nederland wereldberoemde gemeenschappelijke kennis, ‘... is mijn vriend.’

Toen ik, eenmaal thuis, mijn man opbiechtte wat me was overkomen, barstte hij in hartelijk lachen uit.

Zoals gezegd, soms heb ik schoon genoeg van het mantelzorgen. Maar niet van mijn man en dat is nu precies het probleem.

Hoe ik ook word beknot in mijn bewegingsvrijheid, hoe al die huishoudelijke, organisatorische en financiële beslommeringen me ook mijn strot uitkomen, ik kan het niet over mijn hart verkrijgen hem naar een verpleeghuis te laten verkassen.

‘Je moet anticiperen!’ wordt me op datzelfde hart gedrukt. ‘Straks breek je zelf een heup en wat dan? Steek in ieder geval je licht ’ns op!’

Maar de zoektocht waartoe ik me op aanraden van vrienden en kennissen heb gezet valt me nog zwaarder dan de mantelzorg zelf. Niet alleen omdat ik mijn man en zijn familie en niet te vergeten mezelf heb beloofd hem zo lang mogelijk thuis te houden, maar ook omdat de meeste verpleeginrichtingen zulke desolate oorden zijn. Het maakt niet eens zoveel verschil of het een gemeente-instelling dan wel een particulier verpleegparadijs betreft.

Want of de patiënten, ‘bewoners’, zoals een rondleidster mij glimlachend verbeterde, zich nu voortbewegen in een rolstoel, op apegapen in een hoek zitten of achter een rollator aan strompelen, overal bieden ze dezelfde aanblik. En de verpleegkundigen op hun beurt doen overal hun zelfde best.

Zoals in het revalidatiehuis waaruit mijn man, inmiddels drie jaar geleden, werd ontslagen. Daar werd geen onderscheid gemaakt tussen rang, stand, herkomst of ziektebeeld.

Het enige verschil met een rijkeluis-instelling is dat deze laatste over meer personeel beschikt, een professioneel koffieapparaat paraat heeft staan, er klassieke concerten worden gegeven, de bewoners duurdere kleren dragen en men er, voor zover hun monden nog coherente zinnen weten te produceren, netter Nederlands wordt gesproken.

Onlangs hebben we er, mijn man in de rolstoel, ik op soepel schoeisel, een kijkje genomen. Het grachtenpand is op een steenworp afstand van het onze. Tot mijn schrik was het eerste wat ik zag een stenen trap die, net als bij ons, via zes treden naar de voordeur leidt.

Ik wilde, de ARBO gedachtig, al rechtsomkeert maken, maar er bleek een — voor een bijna tachtigjarige mantelzorgster moeilijk begaanbare — plank naar een lagergelegen ingangetje te zijn geïmproviseerd.

In de krappe hal ging de tussendeur naar binnen open, zodat deze sta-in-de-weg met beleid (been en bil) moest worden tegenhouden om de rolstoel door de nauwe entree te kunnen manoeuvreren. Daarbij botste een wiel tegen, ik weet niet meer waartegen. Godverdegodver, maar nog maar al te goed herinner ik me het zinnetje waarmee mijn man me buiten mezelf van woede weet te maken: ‘Dat doe je nou altijd!’ Waarmee hij even op zijn vroegere zelf lijkt.

Maar de snerpende tekst waarmee ik hem in rooskleuriger omstandigheden om zijn oren zou hebben geslagen, slikte ik in. Arme jongen. Hij had niet gevraagd om deze barre tocht, eerst over de ongelijke stoeptegeltjes, en daarna het gestuntel bij de benedeningang van dit riante grachtenpand waarin, dat voelde hij aan zijn water, het verblijf duizenden euro’s per maand zou kosten.

In ‘gewone’ verpleeghuizen opent Sesam zich vanzelf, maar wie haar man in een peperduur grachtenpand wil dumpen, moet niet zeuren en alle haar onwelgevallige opmerkingen voor lief nemen.

Dus ook niet de pest in krijgen als het even, wat zeg ik, een kwartier duurt voor het liftje arriveert. Is één piepkleine lift niet een beetje weinig voor zoveel wieltjesverkeer-op-stand?

Boven bleek het inderdaad een komen en gaan van rolstoelen en rollators. Na enig geslalom bereikten wij de smaakvol ingerichte ‘huiskamer’ met, her en der verspreid, suffende bewoners.

Ook zat er, ineengedoken in een stoel, een ex-confrère van mijn man, ooit een intelligente, hardwerkende vent. Passeerden we zijn woning aan de Prinsengracht, dan zagen we hem steevast in zijn werkkamer zitten, gebogen over ongetwijfeld gewichtige paperassen.

Toen we hem in zijn nieuwe onderkomen probeerden te begroeten, bleef hij hardnekkig in het niets zitten staren. Hij herkende ons niet!

Snel duwde ik mijn man verderop de recreatieruimte in, een en al weelderige gordijnen, cretonne banken, neo-antiek meubilair. Met onwelwillende blik keek hij er al het moois vanaf. ‘Chic, hè,’ zei ik ten overvloede.

‘Hmm,’ luidde het summiere commentaar.

De kamers boven mochten we ook bezichtigen. De allerduurste op de eerste etage konden ermee door en daar is ook alles mee gezegd. Maar de een fractie goedkopere, hoger gelegen, nou ja, gewoon zolderkamers, hadden schuine muren. De ramen ertegen boden uitzicht op het Amsterdamse wolkendek: de eindbestemming van de bewoner. Thuis kijkt mijn man tenminste uit op een gracht.

‘Ik bel nog,’ beloofde ik bij ons afscheid. Maar aan het gezicht van de rondleidster zag ik dat zij aan het mijne zag dat dit een loze kreet was. Ik wist niet hoe gauw we de terugtocht moesten aanvaarden.

‘Heerlijk naar huis,’ zei ik tegen mijn mans kruin. Maar hij was in slaap gevallen.

‘Nou, lieve schat, als er iemand is die aan vakantie toe is, ben jij het wel!’

Bijna had ik geschreven; ‘riepen mijn vriendinnen in koor’, maar mijn leven is geen meisjesboek en mijn vriendinnen praten op normale toonhoogte.

Ook een enkele vriend knikte meelevend: ‘Kind, kom jij maar eens heerlijk tot jezelf; misschien ontmoet je wel een lekkere kerel!’

Die vriend is gay, dus iets complimenteuzer dan de meeste hetero’s die me de laatste jaren behandelen als een ouwe taart. Als dit mensensoort bij mijn man op bezoek komt, komt het bij mijn mán op bezoek en wacht het geduldig tot het van consumpties is voorzien.

Ja, ik zat er even ‘doorheen’, moest er nodig eens uit. Maar waarom kostte het me dan de grootste moeite huis en haard te verlaten? Ik wist toch precies waar ik terecht zou komen?! Steevast op hetzelfde mediterrane eiland bij het gezin van mijn oudste zoon waar ik, over het jaar verspreid, een paar dagen met veel plezier verblijf.

Dit keer zou ik maar liefst een hele week gaan! O, o, o, wat zou ik daarvan bijkomen. Vooral doordat mijn man in goede handen zou zijn. En het huis ook. Dit dankzij de stichting ‘Handen in Huis’. Veertien dagen per jaar mag een mantelzorgster onbezorgd de bloemetjes buiten zetten. Want dan ontfermt zich een vrijwilligster over haar hele hebben en houen en over de patiënt in het bijzonder. Geen centje pijn, want de verzekering draait voor dit akkefietje op.

Alleen niet voor de eerste reis van de desbetreffende kracht. Ter kennismaking! Dus nooit iemand uit Limburg of Groningen laten komen, Mokumse mede-mantelzorgers.

Meestal is het eiland zonovergoten, maar nu waren dankzij regen en wind de lantaarns ’s avonds rondom de baai de enige lichtpuntjes. En natuurlijk mijn lieve, zorgzame zoon, dito schoondochter en allerliefste kleinkinderen.

Oma was zo gelukkig als een oma maar kan zijn. Maar als vrouw en als mens voelde ik me niet alleen ontheemd, maar vooral onthand. En daardoor beduidend ouder dan tijdens de laatste jaren mantelzorg. Ook al maakte ik deel uit van het gezinsleven en van alles wat daarbij komt kijken, toch hoorde ik er dit keer niet bij, stond ik met één been nog in Nederland, waar ik geen oma, maar een voortvarende vrouw was. Voortdurend zag ik in gedachten mijn man in zijn stoel waaruit hij niet kan opstaan. En in zijn bed met dat hekje eromheen.

Voor een geliefde zorgen schijnt de dopamine te doen stijgen. Tijdens mijn ‘vakantie’ was dit gelukstofje tot een dieptepunt gedaald. Hier was ik de oudste, thuis de jongste.

Maar zie: sinds een paar dagen heb ik mijn eigen handen weer in huis en voilà: één bonk energie.

Gisteren was ik zelfs weer even naar de fitness. Toen ik na afloop moe maar voldaan de kleedruimte betrad, stond een leeftijdgenote te hannesen met de sleutel van haar kluisje: ‘Weet ú misschien hoe dat moet?’ En, na mijn helpende hand: ‘Ik had effe last van een eh,’ — met wijsvingers als komma’s op oorhoogte — ‘Senior Momentje.’

Haha. Ik lekker niet. Wie in staat is haar handen te laten wapperen ten gunste van een ander, voelt zich leeftijdsloos.

Corona c.s. hebben ons land, ja, de hele wereld in hun greep.

Op de radio hoorde ik een vrouw — op niet eens klaaglijke, maar wel dodelijk vermoeide toon — vertellen dat ze vanwege sluiting van de desbetreffende instelling haar autistische zoontje weer over de vloer had gekregen. Letterlijk, want op die vloer strekte hij zich — als moeder even aandacht moest geven aan haar andere kroost (!) — luid schreeuwend uit.

Ook ramde hij geregeld met zijn knuisten op de piano om die hinderlijke broertjes, zusjes en de eigen ongerichte wanhoop te overstemmen.

Je moet er toch niet aan denken, ook zonder een kind met een beperking, dat je gevangenzit, in quarantaine in een beperkte ruimte, omringd door zeurende peuters, rondrennende kleuters en/of grübelende pubers. Nog met een toeziend voogd, in de vorm van de heer des huizes, erbij ook! — al of niet gewelddadig.

Ooit had ik al de grootste moeite, ik durf het in dit verband haast niet op te rakelen, met de Grote Vakantie, weliswaar in een ruimer dan ruim buitenhuis, maar overgeleverd aan mijn toenmalige gezin. Mijn drie cipiers (overaanwezige ex-man en dito zoontjes) hadden de wind eronder. Tijdens die weken (het leken er wel honderd) kon je als moeder de vrouw geen kant op. De hele dag, en te vaak naar mijn smaak ook ’s nachts, werd je geacht te stralen van gezinsgeluk. En zo niet, dan stak schuldgevoel zijn kopje op: wat ben ik toch een ondankbare luxepop. Ik zou mijn zegeningen moeten tellen. Een man, kinderen, geld, een buitenhuis…

Grote Vakantie. Iedere dag naar het strand. Mijn ex-man slapend onder een parasol, ik gemelijk zonnend in bikini om veel te bruin te worden. De kinderen…

‘O jee, waar zijn ze, toch niet te ver in zee?’

‘Ach, die komen wel weer boven water.’

‘Boven water! Wat een lullige opmerking! Ga jij ze nou eens een keer zoeken. Maar nee, jij ligt alleen maar te slapen, denkt alleen maar aan jezelf.’

‘Hoor wie het zegt! Alleen maar met je uiterlijk in de weer!’ Et cetera. Ook destijds pot en ketel, maar over andere onderwerpen.

Of met z’n allen-met z’n allen-met z’n allen naar een speeltuin. O, die spiegelgladde glijbanen, levensgevaarlijke klimrekken, neerbonkende wippen als mijn oudste die natuurlijk zwaarder was dan zijn broertje er onverhoeds af sprong.

Maar het was vakantie. Geen oorlog, waar gezinnen moeten schuilen of niet meer kunnen schuilen voor bombardementen, of zomaar op straat worden neergeschoten.

En ook was er destijds geen sprake van een rondwarend, dodelijk virus.

Inmiddels ouder, wijzer en altruïstischer gebleken dan ik ooit had durven dromen, tel ik wel degelijk mijn zegeningen. En niet alleen in retrospect.

Diezelfde zonen bellen me bijna iedere dag: ’Mam, gaat het een beetje?’

Ja hoor, geen vuiltje aan de (strakblauwe) lucht. Omgekeerde wereld, want regen op het eiland, hier een hittegolf.

Door de thuiszorg — want die komt nog steeds, hun lachende monden gemuilkorfd door kapjes — wordt mijn man per traplift naar boven getransporteerd tot vlak bij het dakterras. Tegen drieën open ik, zodra de zon naar binnen schijnt, wagenwijd het raam. En verschuif van tijd tot tijd met schier bovenmenselijke kracht de zware sta-op-stoel, opdat mijn mans gezicht, althans als hij opkijkt van zijn krant, zo veel mogelijk zonnestralen meepikt.

Kleine vakantie.

Ja, hoe ouder je wordt, hoe meer je hecht aan kleinschaligheid.

Droomde ik er vroeger van op een kruk aan Harry’s bar in Venetië te recipiëren, met een laag rugdecolleté en een hoog kapsel, peinzend rook uitblazend uit een sigarettenpijpje en omringd door vier (of vijf) mannen in shantung pak, nu ben ik al opgetogen als één buurman in vrijetijdsplunje mijn man van de buitentrap af helpt.

Zat ik ooit met een verwend gezicht oesters te smullen in een fancy restaurant, nu ben ik innig tevreden met de driehoekige uitsparinkjes in Bolletjes beschuiten. O, wat laten die zich tegenwoordig in een wip uit de beschuitbus lichten!

Vooral als ze van pas komen doordat de thuiszorg sanitaire inconveniënten meldt die ik allang heb geroken maar lafhartig genegeerd, want daarvoor sluit ik liever mijn neus. Maar graag offreer ik, in plaats van een laxerend bord havermout, een beschuitje-met-niks dat hij kan soppen in zijn thee.

Hierover gesproken, ook zielsgelukkig ben ik met billendoekjes in de aanbieding, zoals bij de Etos waar het tweede pak voor de helft van de prijs over de toonbank gaat, hup, de fietstassen in.

En o o o, wat was ik laatst opgelucht toen ik na het afscheuren van de tweede vuilniszakrol toch nog die witte geplastificeerde ijzerdraadjes ontdekte! Een beetje huisvrouw legt moeiteloos een knoop in zo’n loodzware zak maar daarvoor zijn mijn handen met het vorderen der jaren te teer gebouwd. Artrose? Ik vrees van wel…

Ook in mijn nopjes was ik toen er een Nespresso-apparaat bleek te bestaan met de melkschuimer eraan vast. Zo geniet een hele capuccinofamilie van slechts één stekker. En dat komt goed uit nu sinds die hittegolf mijn man definitief is verhuisd naar zijn voormalige werkkamer bij het dakterras waar weinig stopcontacten zijn.

Verder ben ik blij dat mijn neus van voren zit en niet opzij, maar ook met de schaarse momenten waarop de chauffeur van Transvision een hulpvaardige kerel blijkt te zijn in plaats van een grofbesnaarde klootzak die geen poot uitsteekt. Zo-een die veel te hard over de bobbels in het wegennet rijdt en het bedrag voor het ritje durft op te eisen, lang voor de plaats van bestemming is bereikt.

Wie schetste daarentegen mijn dankbaarheid toen de mannen van de Vegro zonder morren het hoog-laag-bed dat van beneden naar die werkkamer moest worden verhuisd, uit elkaar haalden en het in delen de trap op sjorden.

‘Heren, u kunt ook de traplift gebruiken, hoor!’

‘Dankuwel, mevrouw, maar we zijn er aan gewend…’

Om het boven onder gemoppentap en luid gelach weer in elkaar zetten.

Maar het allergelukkigst word ik van de merel ’s avonds op dat dakterras met zijn persistent gefluit. Als ik mijn man erop attendeer, lacht hij vaag: ‘Een nachtegaal?’

‘Het is toch nog niet donker? In de namiddag/vooravond…’ voeg ik er op afwachtende onderwijzeressentoon aan toe: ‘… fluit de Me…?

‘Mees?’

Hij doet het expres om me aan het lachen te maken.

‘Nee, gekkie, de merel.’

‘O ja. Weer wat bijgeleerd! Als ik jou niet had.’

En we hebben nog steeds geen boekje over vogels.

Na vijf tropenjaren — de laatste zomer letterlijk vanwege de on-Nederlands hitte — is mijn man het huis uit.

Nu ben ik mantelzorgster af. Wel zal ik hem binnenkort op de voet volgen.

‘Loslaten’ — modieus werkwoord dat met dunne ellen dient te worden uitgesproken — blijkt niet mijn sterkste eigenschap te zijn.

Omdat ik hem onder geen beding in een afzonderlijke zorginstelling wil wegstoppen, heb ik net zo lang gezocht en ons beiden op wachtlijsten laten plaatsen tot we in hetzelfde gebouw komen te wonen. Zo kan ik mijn licht nog enigszins over hem laten schijnen.

Hij was op zijn wachtlijst het eerst aan de beurt en verblijft in dit seniorengevaarte op de zorgafdeling, ook wel ‘zorghotel’ genoemd. Zijn kamer is gelegen op de eerste etage met uitzicht op een voormalig kindertheater en binnenkort betrek ik de vijfde met hetzelfde uitzicht, maar dan over het baksteenrood, negentiende-eeuws bouwwerk heen.

Zodra het huis waarin we twintig jaar lief, lust, onlust en leed hebben gedeeld, is verkocht, verkas ook ik naar mijn seniorenappartement en kom weer bij mezelf in de kost.

Beide onderkomens zijn beduidend kleiner dan onze meubels, kleren, boeken en schilderijen gewend zijn. Om maar te zwijgen van alle prullaria. Ook hier is loslaten de boodschap.

Niet alleen is dit briljante idee — ik kan er nog steeds niet over uit hoe briljant — aan mijn eigen brein ontsproten, maar na aanhoudend heen-en-weer getelefoneer met onwillige instanties nog realiteit geworden ook. Zo ben ik zo dicht mogelijk bij hem en kan ik hem per rolstoel mee naar boven en naar buiten nemen.

Wat genoot ik van mijn eigen kloeke besluit het nuttige met het onbaatzuchtige te hebben verenigd. Hoeveel vrouwen lieten hun zieke man niet wegkwijnen in een instelling om zich zo snel mogelijk naar de Zara te kunnen spoeden!

Deze heldendaad vertel ik aan iedereen die het maar wil horen en ook als niemand het wil horen en er alleen uit beleefdheid naar informeert.

Maar laatst kwam ik van een koude kermis thuis. ‘Een seniorenflat?’ informeerde een jongen van mijn leeftijd op verontruste toon. Te midden van generatiegenoten koesterden we ons in de avondzon op een terras waar ik, mijn man onder de pannen, zo lang kon blijven zitten als ik wou. God, wat genoot ik van mijn vrijheid. En van het ‘onder de mensen zijn’, al moesten we vanwege corona nog wel anderhalve meter afstand bewaren.

‘Dat moet je niet doen!’ Zelf bewoont mijn gesprekspartner in zijn eentje een villa met tuin, terwijl zijn vrouw al even comfortabel aan de overkant verblijft: ‘Dat houdt de relatie levendig.’ Wat hoorde mijn geërgerd oor? ‘Als je oud bent moet je er juist op vooruit gaan met veel ruimte om je heen.’

Wij gáán juist vooruit, dacht ik, maar gaf, afgebluft als ik was, geen antwoord. En liet — het ventje zat alweer over zichzelf te praten — mijn gedachten de vrije loop. Veel belangrijker is de ruimte in mijn hoofd. Wat is er fijner dan in de laatste fase van je leven in een overzichtelijk gelijkvloers onderkomen je veilig, vrij en zo vrolijk mogelijk te voelen?

Geen onwillige chauffeurs van de Transvision meer. Geen buren, kennissen en zoon meer die bijeen moesten worden getelefoneerd om helpende handen te bieden en uitvoerig te worden bedankt.

Nu ben ik zelf in staat hem naar boven, beneden en naar buiten te rollen, kan hij bij mij boven voor de openslaande ramen van het balkon zitten of op het balkon zelf vanwaar je de hele stad kunt zien.

En in zijn eigen kamer kan hij tot vlak bij het Franse balkonnetje worden gerold, zijn gezicht in de zon.

Voor de verhuizing zocht ik hem iedere dag op en ook belden we heel wat af, althans voor zover zijn speciale bejaardentelefoontje binnen zijn bereik lag. Helaas, meestal drukte hij op de verkeerde knoppen of op allemaal tegelijk en kreeg ik hem om de haverklap aan de lijn. Ook zijn zoons belaagde hij meerdere malen per dag met telefoontjes.

Soms als ik erbij was en zag hoe ongericht zijn vingers het doodeenvoudige apparaat bepotelden, verloor ik mijn geduld, rukte het telefoontje uit zijn hand en riep: ‘Hou nóú op!’ O, zijn onthutste gezicht! En voor de zoveelste maal in retrospect schaam ik me diep voor mijn gebrek aan zelfbeheersing. Bij dergelijke herinneringen staat het huilen me nader dan het lachen. En dan troost ik me maar met de gedachte dat hij veel, zo niet alles weer vergat.

Ook ergerde ik me meer dan goed voor ons was aan de ondoorgrondelijke televisieafstandsbedieningen (waarom verdomme twee?!), waarvoor nog steeds geen oudjesvriendelijke oplossing is gevonden.

Ik, door de telefoon, ongerust of hij wel naar de televisie kon kijken: ‘Maar waar liggen die dingen dan?’

Mijn man: ‘Op dat tafeltje. Ik kan er niet bij. O, daar komt iemand van de verpleging binnen.’

‘Geef haar mij maar even. Hallo, zoudt u mijn man alstublieft even met de televisie willen helpen?’

‘Ja, maar ik heb het erg druk, mevrouw. Er zijn ook nog andere patiënten.’

Ik naar beneden naar die zorgafdeling waar ik na eindeloos bellen (geen eigen sleutel vanwege de corona) via onwillige stemmen ultra-langzaam door diverse deuren werd geloodst, om eenmaal ter plekke te stuiten op een potige verpleger, die mijn man veel te vroeg in bed had ‘geholpen’.

‘Kunt u ons even uitleggen hoe die afstandsbedieningen werken?’

‘Nee, sorry, ik ben hier alleen om de heer in bed te helpen. Nu moet ik naar de kamer hiernaast.’

Toen pas viel het me op dat mijn mans hoofd beneden het hoofdkussen lag. De verpleegkundige was al bijna de deur uit. ’Wacht alstublieft nog even. Moet u kijken. Zo zitten zijn voeten bijna klem tegen het voeteneind. En dan krijgt hij wondjes op zijn hielen. Wilt u hem alstublieft een eindje naar boven schuiven?’

‘Mevrouw, ik heb het aan mijn rug.’

En onmiddellijk nam ik het heft in handen en stak ze onder mijn mans oksels: ‘Pak jij even die papegaai,’ (zo heet dat hangend handvat dat doet denken aan een galg): ‘hupsakee, daar ga je.’ Met een ongetwijfeld geïrriteerde uitdrukking op mijn gezicht en een te harde stem: ‘Nu nog een extra kussen onder je hoofd. Dan ga ik met die televisie in de weer.’

Wie jarenlang voor verpleegster heeft gespeeld, is mede-gehospitaliseerd.

In het begin van zijn verblijf in deze nieuwe omgeving kon ik het niet aanzien hoe hij zijn lot lijdzaam onderging, weliswaar gewoontegetrouw kranten lezend, maar als een kat in een vreemd pakhuis: ‘Waar ben ik? Hoe ben ik hier gekomen? Wat doe ik hier?’

En nog steeds heb ik er moeite mee. Afgezien van zijn reguliere natje en droogje ontbeert hij de aandacht waaraan hij gewend is.

Ach, laat ik mijn kop houden; er is te weinig personeel. Die mensen doen hun best.

Ik had maar één patiënt. En als ik binnenkort hierboven woon, nog maar een halve.

Een luizenleven wacht ons. Want nadat mijn man is gepamperd door professionelere handen dan de mijne, haal ik hem op en gaan we de bloemetjes buitenzetten. Wel de lusten, niet de lasten.

Loslaten? Een beetje.

Partir c’est mourir un peu.

Maar verhuizen valt ook niet mee. Verhuizen is één groot afscheid nemen. Van de leuke buren, van oude en jonge mensen en van dingen die voorbijgaan, die voorbij zijn. Het oude huis is verkocht en moet worden ontruimd. Al heb ik nooit het gevoel gehad dat het van mij was, toch, vergeef me het cliché, is het alsof ik een deel van mezelf achterlaat, de laatste loodjes van een onevenwichtig verleden. Vooral de laatste jaren hebben er ingehakt, de jaren die ik me het best zal herinneren.

Eerdere verledens waren al zo’n beetje uit mijn systeem. Na verwarrende kinderjaren, nu eens bij toneelspelende ouders, dan weer bij pleeggezinnen en op kostscholen, leidde ik jarenlang een solitair bestaan, weliswaar doorkruist door verhoudingen, huwelijken en moederschap, maar steeds weer eindigend ‘op me eige’.

Tot deze laatste, langste verbintenis. Twintig jaar waarvan vijf met mijn zieke man.

En nu nadert alweer de herfst en staat alles in het teken van de verhuizing.

Vandaag moet ik, weliswaar gesteund door goedmoedige en vooral sterke mannen, wederom in mijn up, onze gezamenlijke omgeving, hebben en houen vaarwel zeggen.

Vooral dat hardnekkige ‘houen’ doet me meer dan eens de das om. O, die dassen in zijn oude klerenkast, die pakken, broeken en jasjes die hij nooit meer zal dragen, schoenen waarop hij nooit meer zal lopen…

Voor ons huis opnieuw zal worden betrokken, is het nog geruime tijd vogelvrij, en tsjesus, wat biedt het een onttakelde aanblik. Overbodige bezittingen staan, hangen en liggen er, her en der verspreid, ontzield bij. Overbodig, maar blijkbaar te dierbaar voor vuilniszak of kringloop.

Dit in tegenstelling tot mijn nieuwe onderkomen, dat uitpuilt van het hebben en helaas houen. Tegen het advies van iedereen in heb ik veel te veel meegenomen, met als gevolg dat ik door de dozen het appartementje niet meer kan zien.

Wie een bepaalde leeftijd heeft bereikt, betrekt geen kast van een villa met ruime kamers, gigantische kasten, kelders en zolders, maar een seniorenflat.

Wat is het lang geleden dat mijn man en ik, beiden op leeftijd maar nog een en al jeugdig élan en goede moed gingen samenwonen in zijn grachtenpand.

Maar nu we zijn verhuisd, lijkt het plotseling een veel kortere spanne tijds waarin we in vogelvlucht alle stadia van een verhouding hebben doorlopen, hebben doorstaan, in voor- en, de laatste jaren, in tegenspoed. Voorbij.

Maar we zijn er nog, we zijn er nog net, dus toch maar weer een nieuwe toekomst tegemoet.

De laatste fase, zul je bedoelen!

Het is even wennen, voor hem helemaal. En voor mij? Ik ben weer terug naar af, op me eige, maar met mijn geliefde binnen liftbereik.

Hoewel af en toe, eigenlijk nogal vaak, geplaagd door schuldgevoel dat hij op een ziekenkamer zit/ligt en ik een goed geoutilleerd appartement in en uit loop, voel ik me zo vrij als een vogel met uitzicht op de lucht.

En ik heb kinderen en kleinkinderen die ik kan zien wanneer ik wil.

Hij niet. De eerste weken dat hij de verpleegkamer heeft betrokken moet die arme man in quarantaine en mag hij geen bezoek. Laatst was hij nog jarig ook: eenentachtig.

Zijn tennisvrienden, zoon en kleindochtertjes hebben hem toegezongen vanaf de straat. De andere familie in het buitenland door de telefoon.

De jarige zat in de rolstoel vlak voor zijn Franse balkonnetje en wuifde: een wazige Sinterklaas met een sigaar.

In de kamer heeft een verpleegkundige de door mij verstrekte letters met HARTELIJK GEFELICITEERD opgehangen. Deze versiering is er blijven hangen tot… Laat ik niet op die laatste verhuizing vooruitlopen.

Sinds hij op de eerste etage in het ‘Zorghotel’ verblijft en ik het appartementje boven heb betrokken, ben ik weliswaar vrij om te gaan en staan waar ik wil, maar ik doe het niet. Niet vaak genoeg.

‘Probeer nou eens een beetje te genieten!’ manen hoofdschuddende kennissen, vriendinnen en zonen. ‘Hij wordt daar goed verzorgd en jij kunt eindelijk je gang gaan!’

‘Ja, maar als ik er niet ben, zit hij daar zo zielig in zijn eentje.’

‘Niks zielig. Hij zit gewoon lekker de krant te lezen en krijgt intussen wat hij nodig heeft.’

Blijkbaar komt deze goedbedoelde tekst niet bij mij aan. ’s Ochtends weet ik niet hoe gauw ik de lift naar beneden moet nemen voor ons koffie-uurtje. Op de namaakpalissander tafel staat ons eigen espressoapparaat en in de ijskast ligt een eenzaam pakje melk. De muur hangt vol foto’s van zijn kinderen en kleinkinderen, schilderijen en die feestelijke verjaardagsletters, maar vooralsnog is gezelligheid ver te zoeken. Ik schaam me dat ik een mooi appartementje heb betrokken terwijl hij zit opgesloten in een pijpenla.

De hele dag moet hij in een aan zijn postuur aangepaste rolstoel blijven zitten want van de elektrische sta-op-stoel die ik door de verhuizers mee hebben laten zeulen, mag hij geen gebruikmaken.

‘Ze’ zeggen dat als de heer de knoppen voor de diverse standen zelf zou bedienen, hij uit de stoel zou kunnen vallen. In mijn oneindige vindingrijkheid heb ik geopperd de stekker uit het stopcontact te trekken en hem in één houding te laten zitten/liggen, maar dat mag niet van de autoriteiten omdat hij dan van zijn eigen wil zou worden beroofd, zoals hij ’s nachts ook geen omheining om zijn bed krijgt. Mocht hij eruit vallen, dan ligt er een mat voor hem klaar. Een dunne mat van harde makelij op een harde vloer.

Heb je het ooit zo zout gegeten?! Daar zit weer een of andere instantie achter! Die ARBO zeker weer!

Hij is dan ook een keer uit zijn bed gedonderd, met een blauwe wang en pijnlijke ledematen tot gevolg.

Toen ik, gek van woede, mijn beklag kwam doen bij de overkoepelend arts, schudde deze begrijpend zijn hoofd maar zei ook zuchtend dat hij zich aan de regels moest houden. ‘Uw echtgenoot verblijft op een somatische afdeling en wordt geacht zijn hersens bij elkaar te hebben. Hier heeft de patiënt een eigen wil die moet worden gerespecteerd. Dus mag hij niet in zo’n stoel zonder elektrische handbediening zitten en moet hij in een “gewoon” bed liggen. Anders had u hem op de gesloten afdeling moeten laten plaatsen aan de andere kant van het gebouw.’

Maar na een kijkje in deze hel vol patiënten-op-apegapen wist ik indertijd niet hoe gauw ik rechtsomkeert moest maken. Dankzij onze inmiddels bevriende geriater kreeg mijn man een andere indicatie, waarvoor eerst een groot aantal telefoontjes moesten worden gepleegd en formulieren ingevuld, maar al doende leert men.

Op deze somatische afdeling verblijven weliswaar officieel wilsbekwame maar veelal suffende medebewoners. Hun hersens bij elkaar? Dat is ze niet aan te zien. Hij heeft dan ook met niemand contact.

Behalve voor het ontbijt, omdat ik om die tijd nog niet beneden ben, maakt hij zo weinig mogelijk gebruik van de ‘eetkamer’.

O, zoals ik hem ’s ochtends aantrof, in die doodstille ruimte, alleen aan een tafeltje, want zo laat mogelijk, zijn gezicht naar het geblindeerde raam, zijn berustende rug, die opveerde zodra hij mijn stem in de verte hoorde. Ik mocht niet naar binnen vanwege corona. Dan werd hij in de rolstoel naar de gang gereden en kuste ik hem op zijn monnikskruin.

Opgelucht dronken we koffie op zijn kamer, tegen de klippen op rokend, het laatste restje autonomie. En daar bleef ik tot de lunch, voerde hem zijn soep en boterhammen, vaak iets te bazig. Anders morste hij maar en zo wist ik tenminste zeker dat het ‘erin zat’. Niemand anders deed het. Geen tijd.

Vaak las hij gewoon door in een van zijn kranten. Een door mij aangestoken sigaartje erbij. Viel de kegel eraf, dan stond ik paraat met de kruimeldief; maakte hij een vlek, kijk, daar was mama met een doekje.

Daarna mocht ik van mezelf ‘iets voor mezelf’ doen. Tot vier uur: theetijd.

Vervolgens ging ik weer even mijns weegs om hem tegen de avond mee naar boven te nemen voor het eten. Niet om te onderstrepen dat ik zo’n lieve schat ben, niet om mezelf op de borst te slaan, maar anders zat hij daar beneden al om vijf uur (5!) met een onappetijtelijke magnetronhap voor zijn neus. Niet voor niets hebben de verzorgers eigen boterhammen mee. Het voedsel komt ‘van buiten’. In gamellen.

Maar verder wemelde het in ons nieuwe onderkomen van de verworvenheden, zoals het comfortabele liftenbestand! Ook de openzwiepende deuren vervulden mij en de rolstoel met diepe dankbaarheid.

Maar… Al had ik deze deksels handige LAT-relatie in het leven weten te roepen, ik bleef me verantwoordelijk voelen voor zijn wel en wee. Steeds vroeg ik me af of ik wel juist had gehandeld en we niet gewoon in het grachtenhuis hadden moeten blijven. Vooral omdat hij nu helemaal niet meer begreep waar hij was: ‘Waarom wonen we niet samen? Waar ga je toch steeds naartoe en waar kom je nu weer vandaan?’

Na het avondeten in het appartementje boven, waarbij hij meer dan eens in slaap sukkelde bij de televisie, bracht ik hem naar beneden; daar was het om tien uur bedtijd. Inmiddels was hij, opgeschrikt door het helle licht in de lift, weer wakker.

Eenmaal op zijn kamer poetste ik zijn tanden, een heidens karwei want voor wie ‘van zich af’ poetst is andermans gebit een doolhof. Voor dat soort akkefietjes hadden de verpleegkundigen geen tijd. Zodra er ten slotte een was verschenen, maakte ik me zo snel mogelijk uit de voeten. Voor je het wist kreeg ik weer zo’n ingrijpende vraag naar mijn getergde hoofd…

‘Nou, welterusten.’

En ja hoor: ’Waar ga je naartoe?’

‘Naar boven, naar bed.’

’Waarom mag ik niet bij je slapen?’

Ik wist niet wat ik moest antwoorden. Ik kon moeilijk zeggen dat ik geen zin had in een incontinente huisgenoot en nog minder in de bijbehorende sanitaire voorzieningen, de ongezellige apparaten, dat ik schoon genoeg had van die thuiszorg op ongewisse tijden en de tennis-en advocatenvrienden over de vloer.

‘Nee, dat kan niet, liefje.’

‘Waarom niet?’

‘Omdat dit nu je kamer is en je hier goed wordt verzorgd.’

Krom van ellende sjokte ik naar de lift om boven langer naar de televisie te kijken dan goed voor me was.

Vanochtend kwam op mijn verzoek de geriater die hem in ons vorige leven heeft bijgestaan, even bij hem op visite. Wij haalden herinneringen op aan nog slechtere tijden.

Hij vond dat mijn man er goed uitzag. ‘De mantelzorgster minder,’ voegde hij er tot mijn verbazing aan toe.

Ik had toevallig nog niet in de spiegel gekeken, maar later zag ik dat hij gelijk had.

Op het kaartje dat hij me gaf, stond de naam van een psycholoog. Specialisatie: mantelzorgers-schuldgevoel.

‘’t Is weer voorbij, die mooie zomer.’ Wat schalde dat lied lang geleden door de ouderwetse radio. Sterker, wat is het lang geleden: bijna vijftig jaar!

Voorbij voorbij: wat is het koud en wat ben ik oud.

Dit sta ik te overdenken op een miezerige morgen, diep gedeprimeerd op het Leidseplein. Bij een bankgebouw.

De toegangsdeur is ver weg; er zijn nog minstens tien wachtenden voor mij. Vanwege die corona is het gebouw van mijn gading een onneembare vesting. Ik sta te huiveren op mijn grondvesten.

Het houdt op met zachtjes regenen. Er wordt me een paraplu aangeboden. God, wat staat er een harde wind. Stel dat die paraplu onverhoeds omklapt en ik word opgenomen, hemelwaarts: Mary Poppins in haar nadagen.

‘Koud hè, mevrouw, komt u maar hier staan, onder het afdak.’

Nog steeds schrik ik me een hoedje (had ik er maar een op) als ik met mevrouw word aangesproken, terwijl ik, als ik per ongeluk mijn beeltenis in de ruit weerspiegeld zie, er wel degelijk een ben.

Die ruit maakt deel uit van een van de ABN-en die de stad rijk is en waar ik als gemachtigde van mijn zieke man zaken regel waarvan ik steeds meer verstand blijk te hebben.

Waarom moet dat zo nodig vandaag?

Omdat ik een calvinist pur sang ben. Vanochtend had ik vanwege de regen en een verkeerd been uit bed geen zin in een bezoek aan zijn pijpenla in het Zorghotel. Daarom heb ik de afdeling gebeld dat ik helaas een dag verstek moest laten gaan: ‘Verkouden, stel dat ik iemand aansteek.’ Het was geen smoes, maar het leek er veel op.

Dus nu heb ik straf. Geen frivole afspraak of een dure winkel in, maar in de regen op bankbezoek. Om toch nog een welverdiende verkoudheid op te lopen.

Binnen onafzienbare tijd zal ik worden ontboden om op een leren stoel wederom geruime tijd voor me uit te mogen kijken… Krant vergeten. Ten slotte zal een bankbediende — of hoe heet zo’n pecuniaire deskundige tegenwoordig? — me weer begroeten met mevrouw.

En daarna loop ik toch maar weer zo snel als mijn beentjes me kunnen dragen naar het Zorghotel. Wat zal ik meenemen? Een haring? Broodje paling? Allebei. Wat zal hij blij zijn.

Ooit konden we onbekommerd met elkaar lachen, ook om hem, die rare snijboon. Ook zij vonden hun vader vaak een lastige kerel met gebruiksaanwijzing, die hen meer dan eens in de kou had laten staan want lang niet altijd blijkgaf van onvoorwaardelijke (groot)vaderliefde. Dat ook ik grapjes over deze plagerige corpsstudent-op-leeftijd maakte, was geen punt — integendeel.

Ooit waren we gelijkwaardig, speelde verschil in generatie geen rol, aten, kookten, rookten en dronken we erop los, gingen gezamenlijk met vakantie, maar de laatste jaren was de klad gekomen in die vrijblijvende saamhorigheid. En niet zo’n beetje ook.

Stief is niet lief, maar vlak stiefkinderen ook niet uit. De laatste jaren waren de zonen en ik niet al te aardig tegen elkaar.

Hoewel hun moeder allang is overleden en ik twintig jaar aan hun vaders zijde vertoef, behandelden ze me, althans, zo onderging ik het, steeds meer als een indringster. Voor mijn gevoel ontwikkelde dit onverkwikkelijks zich sinds hun vader me officieel tot de zijne had gemaakt. En tijdens zijn ziekte stoorden we ons steeds vaker aan elkaar.

Natuurlijk was iedereen gespannen vanwege de zorgen om de patiënt, maar die zorgen werden emotioneel steeds minder met elkaar gedeeld.

Daaronder leed ik, voor zover ik er tijd voor had. En ook zij hadden het er moeilijk mee. Het leek wel of ze zelf verbaasd waren over de onheuse gevoelens die ze me opeens toedroegen, alsof het sterker was dan henzelf, alsof de onheilstijding hun oren van hogerhand werd ingeblazen; ‘Pas op voor die vrouw. Ze zorgt wel goed voor jullie pa, maar eigenlijk is ze op zijn centen uit.’

Zodra er financieel belang in het geding is, steekt wantrouwen zijn kop op, komt het lelijkste in de mens boven, zoals dat maar al te vaak voorkomt tussen wederhelften en nazaten. Opeens beseft iedereen dat het leven van een patiënt weleens eindig zou kunnen zijn. En dat er dan iets met de erfenis gaat gebeuren. In wiens (wier) voordeel? Eigen hachie eerst.

Je hoeft Netflix maar aan te zetten of je stuit op een serie die over testamenten en vechtend nageslacht gaat, zelfs onder wél naaste familieleden.

En o wee als er dan zo’n peperduur geklede en opgemaakte stiefmoeder opdoemt, die de pater familias om haar vinger windt en alles naar haar hand zet.

Vervelend voor kinderen uit het eerste huwelijk, maar de tweede echtgenote wordt, eenmaal weduwe, beschermd door de wet. Zij mag, ook als er geen sprake is van gemeenschap van goederen, tot haar dood over het vruchtgebruik beschikken.

Staat zo’n mevrouwtje op haar strepen, dan zou ze, in plaats van jarenlang als een koekoek op het nest met de al dan niet gouden eieren te blijven zitten (‘Nee hoor, dat geld bewaar ik voor zíjn kinderen!’) er weleens rücksichtslos met de hele poet vandoor kunnen gaan! Het geld verbrassen in het casino, cruises maken met eigen kinderen en kleinkinderen, Chanel leegkopen en/of er drie minnaars op na- en onderhouden.

Die arme kinderen uit pa’s eerste huwelijk die handenwringend zaten te wachten tot ook stief de pijp uit zou gaan, hebben het nakijken. De poen is op!

In eerste instantie had mijn man de boel niet goed geregeld, uit slordigheid en — ook mannen hebben er weleens last van — schuldgevoel.

Daarom hebben hij en ik op een goed moment, toen hij nog enigszins bij de les was, een notaris erbij, besloten het derde deel dat, afgezien van dat van mij, ieder van zijn zonen toekomt, meteen na zijn overlijden uit te betalen.

Daarnaast heb ik hun vader beloofd om hem als het moment daar is, dicht bij de Duitse grens te laten begraven. Achter (of voor) het vijftiende-eeuwse kasteel waarvan zijn schoonvader, opa van de jongens, rentmeester was.

Op die kleine idyllische begraafplaats ligt zij die dezelfde voornaam, maar met een streepje ertussen, droeg als ik. En hij voegt zich erbij. Ik weet zeker dat ik haar lief had gevonden. Ze mag hem hebben.

En verder ben ik van mening dat niet alleen Carthago verwoest moet worden, maar er niet te lang dient te worden uitgeweid over geld, ziekte en dood.

Hoewel, om dat laatste inconveniënt kan ik moeilijk heen. Ooit verzuchtte Woody Allen: ‘I’m strongly against it.’ Ik ben het roerend met hem eens.

Helaas, ooit moeten we er allemaal aan geloven.

Vroeger noemden ze oude mensen die aan dementie, alzheimer of een andere ouderdomskwaal leden, kinds. In mijn vertederd geestesoog zie ik mijn man in zo’n ouderwetse houten kinderstoel zitten met een slabbetje voor. Ik voer hem havermout en speel bij iedere hap vliegtuigje met de lepel. Zelf ben ik inmiddels ook gaga, nog zo’n woord dat je nooit meer hoort.

Maar snel verwerp ik deze gedachte want hij is vaak nog best in staat een gesprek te voeren, al doet hij er steeds minder moeite voor. Ach, hij heeft het wel gezien; het zal zijn tijd wel uitduren, geef zijn portie maar aan fikkie…

Wel leest hij de laatste tijd opeens voor uit de krant. De meest onbenullige berichten waar hij vroeger overheen zou hebben gelezen. Het zijn willekeurige wetenswaardigheden over oninteressante onderwerpen en zijn stem klinkt weinig bevlogen. Wel luid en op die monotone plichtmatige toon van jongens vroeger op school op wiens rapport een 6– voor lezen kwam te staan. Of ik luister naar zijn voordracht interesseert hem schijnbaar niet, want hij kijkt geen enkele keer mijn richting uit. Zou hij zijn vergeten dat er nóg iemand in zijn kamer zit?

Zijn uiterlijk kan hem ook steeds minder schelen. Ik vraag hem weleens of hij in de spiegel wil kijken, maar daar moet hij niets van hebben: alsof ik hem een oneerbaar voorstel doe.

Zijn haar is te lang, zodat hij op een oude rocker lijkt: een van de Rolling Stones voor wie hij zich zo heeft beijverd. Ooit was hij hun Nederlandse advocaat.

Naar de kapper wil hij niet meer, terwijl er notabene beneden in het gebouw een knappe kapsalon is gevestigd. De enige die zijn haar mag knippen is Rob, zijn lijfkapper uit Oostzaan, die ook de pruiken voor zijn overleden vrouw verzorgde. Maar die is niet altijd beschikbaar en bovendien is mijn man vergeten dat hij vroeger een ijdel ventje was dat zichzelf ‘oppimpte’ met dure pakken, dassen en schoenen. In de uitverkoop.

Nee, hij maalt niet meer om uiterlijk vertoon. Wel verzocht hij me laatst opeens met klem om op mijn voorgenomen strooptocht door de stad naar ‘zo’n linnen lichtbeige pak’ te zoeken want ‘die hebben ze afgeprijsd bij de Bijenkorf’. Dat klopt, door de jaren heen heeft hij er wel twee gekocht. Je zag bijna geen verschil. Misschien lag dementie toen al op de loer.

Die pakken hangen nu tussen de deerniswekkende rij ondraagbare kleren want in een rolstoel hult een mens zich niet in een verre van kreukvrij linnen zomerpak. Zeker niet in de winter.

Toch kijk ik, eenmaal in de Bijenkorf, niet naar zo’n pak, want hij is toch vergeten dat hij ernaar vroeg, maar naar een geruit jasje dat niet kreukt, met wijde mouwen en in een iets te grote maat, zodat het gemakkelijk is aan en uit te trekken. Niets lastiger dan iemand in een rolstoel in kleren hijsen. Ik heb geleerd dat je eerst de mouwen achterstevoren in de armen moet steken en dan de rest over het hoofd halen, maar ik zou nu al niet meer weten hoe dat moet.

Ik heb dat jasje gekocht, omdat ik wist dat hij er blij mee zou zijn. Al was het alleen maar omdat ik aan hem had gedacht. Geruite jasjes zijn weer in de mode en soms herinnert hij zich opeens dat hij ooit een ijdeltuit was, nou ja, een jongen die geen hoge pet van zichzelf op had en die zich daarom een zo dandyachtig mogelijk uiterlijk aanmat. Het jasje heeft geen schoudervullingen, waardoor het wat hangerig oudemannenachtig oogt. Als ik naar hem kijk, word ik bijna misselijk van medelijden.

In dat jasje, een shawl om zijn hals en met een pet op van de Rolling Stones (met die vervaarlijke rode tong erop) wordt mijn man uitgelaten. En ik erbij, of liever gezegd: achter de rolstoel. Midden in de coronatijd.

Daar doemt de Leidsestraat voor ons op. Ik ken die straat op mijn duimpje, want toen ik op mijn veertiende bij mijn moeder mocht wonen (‘op die leeftijd heeft een meisje haar moeder nodig’, vond ze) moest ik erdoorheen om het gymnasium te bereiken. Nou ja, moest… Via de Spiegelstraat was de school dichterbij, maar de Leidse was spannender. Daar kon je Ramses Shaffy tegenkomen.

Hoe vaak ik er niet vervuld van deze hartewens doorheen ben gestiefeld. Op hoge hakken, de gestalte gevat in een strak truitje en een kokerrok.

Toch kwam ik verrassend snel vooruit. Niks geen dromerig geslenter. Te ongeduldig. Te nieuwsgierig. Te belust op het lonkende leven.

Dus op een ontmoeting met Ramses, die destijds op de Prinsengracht/hoek Leidsestraat woonde. Zo’n acteur moest natuurlijk weleens de deur uit voor een repetitie in de schouwburg of ‘het land in’ met de toneelbus. Dus de kans dat ik hem tegen het lange begeerlijke lijf zou lopen was groot. Zoals menigeen adoreerde ik de toenmalige prins van Amsterdam. Hij was mijn eerste liefde.

Dat kwam zo: op 1 januari 1956 had hij mij op mijn eerste kus getrakteerd (ik heb hier al eens eerder over opgeschept), tijdens de nieuwjaarsreceptie van het toenmalige stadstoneelgezelschap waarvan mijn vader directeur was. Vanaf dat moment had je de vlinders aan het dansen.

Eén keer daarna zijn wij elkaar tegengekomen. Maar toen was de betovering al enigszins verbroken. Want, zo had zojuist iemand uit de toneelwereld me toevertrouwd: Ramses ‘had iets’ met Joop Admiraal, een aantrekkelijke blondino.

Ik kon mijn oren niet geloven. Twee mannen die… Hoe kon dat nou?! Al was ik een toneelspelerstelg, ik wist van niks.

Waarschijnlijk vertederd door mijn uitsloverige verschijning troonde mijn idool me mee naar een uitgewoonde huurkamer, inderdaad gelegen aan de Prinsengracht.

Daar offreerde hij me geen kus, maar, midden op de dag (!) een glas zure wijn. Intussen liet hij me het eerste nummer van een grammofoonplaat horen: ‘You don’t know what love is.’ Nou, híj wist het wel!

Na een tweede glas gooide ik alle remmen los: was het waar wat er over hem werd rondverteld? Blijkbaar trok ik zo’n ongerust gezicht dat hij in geamuseerd lachen uitbarstte: ‘Maar liefje, mijn vader was een Egyptenaar!’

Ik weet niet meer hoe ik op deze onduidelijke verklaring heb gereageerd. Wel dat ik, even later weer op straat, lichtelijk aangeschoten, diep en diep ongelukkig was.

In die tijd zag de Leidsestraat er nog overzichtelijk uit. In mijn herinnering steevast in zwartwit en met nauwelijks een voorbijganger.

Af en toe reed er een Volkswagen of een DAF. Of mijn vaders Chevrolet. En je mocht er nog fietsen.

Ook nu weer lopen er nauwelijks mensen en rijden er (nagenoeg lege) trams. Vanwege dat virus.

Je waant je in de jaren vijftig, in een zwartwit, uitgestorven Amsterdam.

Alleen loop ik nu op platte schoenen. Niet meer ongeduldig, niet meer nieuwsgierig, niet meer belust op wat dan ook.

Ramses is dood. Joop ook.

Ik leef nog en inmiddels weet ik wel wat liefde is. Achter de rolstoel van mijn levensgezel en gek genoeg lang niet zo ongelukkig en eenzaam als vijfenzestig jaar geleden.

Hij is mijn laatste liefde.

Als ik op een ochtend na het ontbijt vanaf mijn etage naar beneden kom, tref ik hem onbeweeglijk aan bij het raam. Zonder krant. Hoewel ik zijn gezicht niet kan zien, is er iets aan de stand van zijn hoofd dat me niet bevalt. Ik draai me naar hem toe om hem een kus te geven en weet niet wat ik zie. Zijn rechter mondhoek hangt naar beneden.

Hij probeert iets te zeggen; van het gebrabbel in een onbekend taaltje schrik ik bijna nog meer dan van die scheve mondhoek.

Ik ren naar de ‘huiskamer’ om een verpleegkundige aan haar staart te trekken. Vanwege personeelstekort valt dat niet altijd mee. Soms lijkt het wel of de staf zich en bloc heeft verstopt.

Na lang gezoek door de gangen vind ik goddank de aardige, ras-Amsterdamse verpleegkundige die ‘over hem gaat’: Alice.

‘Ach gut!’ zegt ze als ze zijn mond ziet.

‘Hebben de meisjes die hem hebben gewassen dan niks gezien?!’ roep ik verontwaardigd uit, zoals de meeste partners van patiënten maar al te bereid verpleegkundigen op hun falen te wijzen. Vaak is dat terecht, maar ook vaak niet omdat die arme vrouwen en meisjes tijd noch ruimte hebben om zich individueel in de patiënten te verdiepen. Maar het blijft gek dat ze, terwijl ze iemand wassen, niet zien dat zo’n mond er scheef bij hangt…

Als een duveltje uit een doosje komt Alice in actie. Binnen de kortste keren wordt mijn man naar het ziekenhuis getransporteerd om diezelfde avond nog te worden teruggebracht. Ja, hij is getroffen door een tia en waarschijnlijk is dit niet de eerste keer, maar het is te laat voor de specialisten om er nog iets aan te kunnen doen.

In de loop van de week trekt zijn mond wat bij, maar vanaf dat moment gaat de patiënt op alle fronten zienderogen achteruit. En hoorderoren.

Op een middag hoorde ik het al op de gang. Dat verontrustende gerochel.

Met de deur van zijn kamer ertussen leek het met een beetje goede wil nog op hoesten. Maar van dichtbij niet. Het geluid deed me denken aan dat van de roeimachine in de fitnessruimte van het seniorengebouw. Bij iedere trap op de pedalen borrelt water op.

Die dag stond de zon in zijn ziekenkamer. ’s Ochtends hadden Alice en ik het bed naar het midden van de kamer gerold zodat zijn gezicht de stralen op kon vangen. Hij had zelfs al een beetje kleur.

De afdelingsarts die net bleek te zijn geweest had hem aan een infuus laten leggen en ook hing er een katheter aan zijn bed, maar die, zag ik tot mijn schrik, bleef nagenoeg leeg. Kennelijk functioneerde mijn mans blaas waarmee het de afgelopen dagen toch al niet goed ging, nog nauwelijks. En ook met de darmen ging het bergafwaarts, zoals ik even later hoorde. Vandaar die dikke buik natuurlijk. Al had ik er geen verstand van, ik voelde hoezeer die bolte die totaal niet bij zijn slanke gestalte paste, in combinatie met zijn benauwdheid weinig goeds voorspelde.

Hij klaagde voortdurend over dorst en dolgraag had ik hem wat te drinken gegeven — iedere handeling ten faveure van de patiënt is er een — maar dat mocht niet, omdat het vocht zich geen weg meer naar buiten kon banen.

Arme buik, arm, veelgeplaagd, oud lijf.

In arren moede praatte ik maar wat tegen hem, waarover weet ik niet meer, op het moment zelf al niet meer, maar hij reageerde niet, zo druk had hij het met weerstand bieden.

Na enige tijd kwam de dokter weer. Hij legde me uit waarom mijn man het zo benauwd had. Zijn blaas en darmen lagen stil. ‘Ileus’ noemen ze dat in medische kringen. In plaats van naar de benedenuitgangen baant de boel zich een weg naar boven met gerochel tot gevolg.

Op het veel definitievere woord ‘gereutel’ kwam ik op dat moment helemaal niet, terwijl ik hetzelfde geluid vroeger bij mijn wegkwijnende pleegmoeder heb gehoord.

En later die avond in het ziekenhuis dacht ik er gek genoeg ook niet aan. Nu pas. Een mens verzet zich nu eenmaal zo lang mogelijk tegen onheil, al nadert het nog zo evident.

‘Wij hebben hier op de zorgafdeling niet de juiste apparatuur,’ verzuchtte de arts. ‘Als we deze situatie laten voortduren, gaat uw man geheid…’

Hoe hij het ultieme vonnis formuleerde weet ik ook niet meer. Wel dat hij er gepast betrokken bij keek, een gelaatsuitdrukking die een dokter in deze contreien dagelijks paraat moest hebben. Zijn gezicht stond gewoon zo.

‘Misschien dat ze er in het ziekenhuis, daar hebben ze die apparatuur wel, nog iets aan kunnen doen. Niet dat ik u dit kan garanderen. Maar aan u de beslissing.’

‘En aan zijn zonen,’ zei ik. Want hoewel ik weinig fiducie had in dit uitputtende en hoogstwaarschijnlijk nutteloze transport: van bed naar brancard, in en uit de ambulance, van brancard naar ziekenhuisbed, moesten ook zij over het lot van hun vader beslissen. Stel dat er in het ziekenhuis met de juiste apparatuur (welke eigenlijk? Ik geloofde er niks van) toch nog iets aan kon worden gedaan. Stel dat als ik geen toestemming gaf, me dat later zou worden nagedragen.

Even later zaten de arts en ik tegenover elkaar in een kamer waar mijn man, zo hij al in staat was geweest te luisteren, het gesprek niet kon horen.

Mijn ogen waren droog, maar eenmaal aan de respectieve telefoons met zijn half huilende nageslacht kwamen ook bij mij de tranen.

Zoals verwacht vonden beiden dat hun vader een laatste kans moest krijgen. Dus op naar het OLVG. Althans hij. Vanwege corona mocht ik niet mee in de ziekenauto.

Nog net op tijd kwam de oudste zoon naar boven hollen om zijn vader uitgeleide te doen. Of mijn man, die voor hij werd vervoerd een morfine-injectie had gekregen, zijn eerstgeborene nog bewust heeft gezien, weet niemand.

Ik nam, vanwege bevende ledematen, een Uber.

De laatste keer dat ik hem zag, was in het OLVG. Het was avond, donker en natuurlijk regende het. In plaats van bij de hoofdingang liet ik me door de Uberchauffeur afzetten bij een achterafdeur die blijkbaar naar de afdeling leidde die me was opgegeven. Ik ben de naam vergeten.

Wel herinner ik me dat ik een capuchon (een hoodie heet dat tegenwoordig) droeg tegen de regen. Als een dief in de nacht, zo’n overvaller die, betrapt door een verborgen camera, over het televisiescherm spookt, sloop ik naar binnen. Maar de enige die zichzelf zag, die zichzelf betrapte, was ik zelf weer. ‘Idioot, wie heeft er in een ziekenhuis nou oog voor nat of geen nat haar?!’

Een ernstig kijkende conciërge — wist hij ervan? — verwees me door naar een afdeling verderop, ook op de begane grond.

In mijn herinnering liep ik door ellenlange onwezenlijk stille catacomben. Ook nog toen uit alle hoeken en gaten al even ernstig kijkende verpleegkundigen opdoemden. Niemand groette. Als in een griezelfilm of een televisieserie à la The Singing Detective.

De kamer waarin ze mijn man hadden opgeborgen, bleek aan het eind van een van die lange gangen te liggen. Nog steeds was het donker.

Maar binnen brandde licht zodat ik mijn geliefdes gezicht in één oogopslag kon zien. Hij lag, enigszins opgestut door een kussen, uit alle macht te zwoegen. Maar nu helemaal op werktuiglijke wijze. Alsof het rochelgeluid van buitenaf kwam, hij er zelf niet helemaal bij was. Helemaal niet; hij zat onder de morfine. Het was zijn lichaam dat het druk had, hij zelf al niet meer.

Zijn ogen waren halfopen, maar hij keek niet. Zag ook niks. Zag mij niet, al hoopte ik tegen beter weten in van wel.

Hij was in andere sferen. Geen hogere. Was het maar waar. Hij worstelde in tussenland.

Ik pakte zijn hand en prevelde maar wat door mijn tranen heen. In kindertaal zoals vroeger als een van mijn zoontjes hoge koorts had.

Zijn doodstrijd was kort en helemaal niet hevig. Integendeel, hij ebde langzaam weg. Bescheiden, zonder gewag van zichzelf te maken, zoals tijdens zijn leven.

Geleidelijk ontspande zijn gezicht. Ik streelde zijn haar. Het was zijdezacht en van een onbestemde kleur. Niks verf.

De artisjok had al zijn schillen afgeworpen.

Hij leek op de foto die op mijn nachtkastje staat: als achtjarige.

Ach, die zachtaardige oogopslag. Ach, dat aarzelende lachje.

Sinds zijn ziekte is mijn man weer de jongen geworden die hij ooit moet zijn geweest.

Zet stil die klokken, telefoon eraf,

En geef de hond een kluif, in godsnaam geen geblaf.

Sluit nu de piano’s, draag met gedempte trom,

De kist naar buiten voor het laatste straatje om.

Laat vliegtuigen los als een noodlotsvloot,

De lucht vervuilen met de boodschap: Hij is Dood.

Doe duiven kraagjes om; dompel ze in de rouw,

Speld wijkagenten zwarte banden op hun mouw.

Hij was mijn Noord, mijn Zuid, mijn Oost, mijn West,

Dag in dag uit was hij mijn thuis, mijn best,

Mijn ochtendgloren, avondrood, mijn huid en haar;

Voor altijd, dacht ik, maar dat is niet waar.

Liever geen sterren nu, doof ze uit één voor één;

Weg met de maan; ik wou dat ook de zon verdween;

Laat leeglopen de zee, steek de bossen in brand;

Van nu af aan woon ik in niemandsland.

‘Funeral Blues’, W.H. Auden,

vertaald door Annemarie O.