LEVEN DOET HOPEN

Van Roanne van Voorst verscheen bij Uitgeverij Podium

Ooit aten we dieren

Met z’n zessen in bed

Roanne van Voorst

Leven doet hopen

Ouders over de toekomst van hun kinderen

Uitgeverij Podium
Amsterdam

© 2023 Roanne van Voorst

Omslagontwerp Bloemendaal & Dekkers

Typografie Ar Nederhof

Foto auteur Jeannette Huisman

ISBN 978 94 638 1202 3

www.uitgeverijpodium.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met ISBN 978 94 6381 201 6

‘To hope is to give yourself to the future –
and that commitment to the future is
what makes the present inhabitable.’

Rebecca Solnit, Hope in the dark

Voor mijn vader en voor Azar, twee mensen die het mij mogelijk maken om boeken als dit te schrijven, wetende dat mijn dochter bij hen net zo veilig en gelukkig is als wanneer ze bij mij zou zijn;

voor Michael, die met mij het avontuur van het ouderschap durfde aan te gaan;

en voor Yeva, die mij bezorgder én hoopvoller dan ooit maakte.

Inhoud

Inleiding

Rutger Bregman

Marjolijn van Heemstra

Henk van Straten

Brecht De Backer

Arie Boomsma

Fidan Ekiz

Julien Althuisius

Lucy Woesthoff

Arnon Grunberg

Asha ten Broeke

Jan Drost

Art Rooijakkers

Roanne van Voorst

Nawoord

5 vragen om zelf in te vullen

Inleiding: het ultieme bewijs van hoop

Toen ik hoogzwanger was en als antropoloog geregeld lezingen gaf over de toekomst, haalde ik af en toe een trucje uit waarvan ik wist dat het gegarandeerd zou leiden tot tranen die van wangen werden weggeveegd of tot zakdoeken waarin werd gesnoten.

Die truc werkte als volgt: eerst gaf ik een analyse van de uitdagingen die ons te wachten staan – klimaatverandering, biochemische wapens, de invloed van algoritmes, aan bedreigingen geen gebrek – en dan, maar altijd pas nádat er ongemakkelijk heen en weer werd geschoven op de stoelen, legde ik mijn handen op mijn bolle buik. ‘Veel van wat ik u vertelde maakt bezorgd,’ zei ik dan, ‘en dat is terecht. Maar wellicht stelt dit u gerust: ondanks alle problemen die ik zie aankomen in de komende jaren, ben ik absoluut hoopvol over de toekomst. Ik geloof dat wij samen, en met name de nieuwe generatie, de meeste van die problemen kunnen en zullen oplossen. Het ultieme bewijs van die hoop is dit groeiende mensje in mijn buik.’

Ik loog. Niet tegen het publiek, maar tegen mezelf. Ik was en ben namelijk helemaal niet onverdeeld hoopvol over wat ons, en met name de generaties na ons, te wachten staat. Ik doe al veertien jaar onderzoek naar de toekomst van onze samenleving. Veel van wat ik lees of hoor tijdens interviews is niet vrolijk stemmend, en dat is een understatement. Natuurlijk zijn er ook dingen die beter gaan dan voorheen: de wereldwijde armoede is sterk afgenomen, we zijn gezonder dan voorheen en worden ouder dan ooit. Maar we hebben ook te maken met humanitaire, klimatologische en individuele, mentale crises die onomkeerbaar lijken. Er zijn volgens sociologen nog nooit zoveel mensen zo eenzaam en ongelukkig geweest; de luchtvervuiling maakt ons ziek, de verarmde landbouwgrond is niet langer in staat ons te voeden, de rijksten worden rijker, en de armsten zijn weliswaar niet zo arm meer als vroeger, maar de verhouding tussen hen en de groep die het véél beter heeft, wordt steeds schever.

Ik ben sceptisch over het idee dat we die enorme ophoping van moderne problemen allemaal nét op tijd gaan oplossen, zoals je tech-optimisten vaak hoort beweren. Daarvoor zijn die problemen te complex, en te verweven. En daar komt nog bij dat hoewel in nieuwe generaties ongetwijfeld briljante, activistische geesten zullen opstaan, veel jonge mensen van nu me soms eerder doen denken aan passieve consumenten dan aan actieve wereldverbeteraars.¹ Net als ik, trouwens, en de meeste mensen om me heen.

Die (ernstige) twijfel was lange tijd zelfs mijn belangrijkste reden om kinderloos te blijven. Wie wil er nu kinderen op een wereld zetten die naar de kloten gaat?

Ik dus, zo bleek, toen ik de liefde van mijn leven ontmoette. Hij maakte iets in me los dat ik tot mijn laat-dertiger jaren nooit had gevoeld: een kinderwens. Om zwanger te kunnen worden van onze dochter moesten twee dingen wijken – anticonceptie én mijn zorgen om de toekomst (op mijn verzoek legde mijn geliefde me exact dezelfde vragen voor als die ik aan de andere ouders stelde, mijn antwoorden staan in het laatste hoofdstuk van dit boek).

Nu zie ik dat mijn lezingen en artikelen veranderden vanaf het moment dat ik zwanger werd. Angst verdween naar de achtergrond en maakte plaats voor hoop. Het was niet zo dat ik bewust feiten wegliet uit mijn verhalen, het was eerder alsof ik mezelf ándere verhalen ging vertellen. En die vertelde ik door aan mijn publiek, zoals toen ik hoogzwanger op het podium stond en wees naar mijn dikke buik: ‘Ondanks alle problemen die ik nog zie aankomen in de komende jaren, ben ik absoluut hoopvol over de toekomst. Dit is het ultieme bewijs van die hoop.’

Alsof mijn brein mij in die periode wilde beschermen tegen zorgen maken, nu het besluit om dit kind te dragen toch al genomen was; alsof ik niet aan mezelf toe kon geven dat dit kind in haar toekomstige leven problemen zou ondervinden, puur omdat ík haar zo graag wilde hebben. Leven betekent lijden, dat besefte ik dankzij mijn werk en eigen ervaringen al geruime tijd; maar pas toen ik zwanger werd, leerde ik dat nieuw leven ook nog iets anders teweegbrengt: hoop.

Inmiddels loopt die vrucht uit mijn buik zelfstandig rond in de wereld. Yeva is nu twee jaar: op het moment van schrijven is ze met mij mee op antropologisch veldwerk, samen met haar vader. Als ik naar haar kijk moet ik vaak lachen, of ben ik vertederd. Maar daarnaast ben ik steeds vaker bezorgd – die gevoelens staken weer de kop op na haar geboorte, alsof ze nooit weg waren geweest, en groeiden mee met mijn dochter. Ik maak me zorgen over de toekomst die ze tegemoet gaat, en met haar de rest van de mensheid. Ik maak me zorgen over polarisatie, over stijgende zeespiegels, over mensen op de vlucht en over andere mensen die daar weer bang voor zijn. Zelfs als ik mezelf toesta te geloven dat de meest dystopische scenario’s nog een paar generaties langer op zich laten wachten dan experts nu beweren, maak ik me zorgen over de toekomst van mijn dochter. Ze zal lijden. Alle mensen, waar ook ter wereld, kennen verlies, en de pijn die dat met zich meebrengt: het is een van de dingen die onze soort bindt. We krijgen te maken met dagelijkse teleurstellingen en met grote historische trauma’s; ze herinneren ons aan de fragiliteit en onvoorspelbaarheid van het menselijk bestaan.

Ik ben uiteraard niet de enige ouder die zich zorgen maakt over de toekomstige, pijnlijke ervaringen van zijn of haar kind. Ik ben ook niet de enige geweest die géén kinderen wilde vanwege dergelijke zorgen. In 2021 bleek bijvoorbeeld uit een analyse van het consultancybedrijf Morgan Stanley dat mensen steeds vaker besluiten om kinderloos te blijven vanwege angst voor klimaatverandering: volgens een woordvoerder heeft dat meer impact op vruchtbaarheidscijfers dan welke maatschappelijke trend in het verleden ook.

En toch. Bij de meeste mensen overstemt de kinderwens hun zorgen – al is het maar voor even. De verwekking van een nieuwe wereldburger brengt niet alleen een noodzaak tot hoop met zich mee, zoals ik merkte tijdens mijn zwangerschap, maar zelfs een verantwoordelijkheid tot hopen. We móéten wel, omdat scepsis leidt tot passiviteit en daarmee tot het zonder meer uitkomen van de slechtst mogelijk denkbare scenario’s: als ik er nu al van uitga dat de wereld ten onder gaat, waarom zou ik dan mijn best doen om geen vlees te eten of plastic te vermijden? Met die instelling is verbetering inderdaad niet mogelijk.

Maar hoop is geen strategie. Om hoopvolle gedachten om te zetten in oplossingen is actie nodig. Motiverende gesprekken, open geesten, informatie-uitwisseling, innovatie, samenwerking, de moed om radicale verandering door te voeren. Als het waar is dat vrijwel alle problemen waar we nu voor staan worden gecreëerd door de destructieve en ongelijke structuur van onze samenleving, dan moeten we actief veranderingen doorvoeren zodat onze kinderen in een ándere structuur opgroeien.

Hoe doen we dat in vredesnaam, vraag ik me vrijwel doorlopend af. Zouden andere ouders zich evenveel zorgen maken als ik, of zijn ze oprecht hoopvol gestemd, wellicht omdat zij allang manieren hebben gevonden om hun kind op te voeden tot toekomstige probleemoplosser? Kunnen we dat samen doen, of hebben we daarvoor hulp nodig van scholen, en hoe moeten die scholen onze kinderen dan onderwijzen?

Mijn zorgen en vragen leidden tot gesprekken met twaalf denkers, schrijvers, kunstenaars, filosofen en wetenschappers – ik kan ook gewoon zeggen: met twaalf ouders, die ik selecteerde omdat ik hun ideeën interessant vond. Het werden eerlijke gesprekken, soms emotioneel, vaak verrassend, steevast beginnend of eindigend met het uitwisselen van foto’s van onze kinderen.

Al die ouders bleken bezorgd; allemaal bleken ze ook hoopvol. Maar hoe we uiting geven aan die hoop, daarin bleken we behoorlijk te verschillen. Veel ouders proberen hun kinderen het goede voorbeeld te geven in hun dagelijks leven: cultuurfilosoof Jan Drost en zijn vrouw leven veganistisch sinds ze ouders zijn; Arie Boomsma ging met zijn gezin op een boerderij wonen om samen te leren waar ons voedsel vandaan komt, en hoe belangrijk het is voor je lichaam en geest om in de buitenlucht te bewegen; Lucy Woesthoff herinnert zichzelf en haar kinderen er zo vaak mogelijk aan dat andere mensen vriendelijk behandeld dienen te worden, zelfs als je daar echt even niet het geduld voor hebt.

Andere ouders zoeken het meer in een activistische insteek: wetenschapsjournalist Asha ten Broeke steunt haar dochters actief als die willen protesteren tegen onrechtvaardigheid, om ze te leren dat je nooit volledig machteloos hoeft te staan tegenover ongewenste situaties; historicus Rutger Bregman wil zijn dochter doen inzien dat het de wereld écht een stukje vooruit kan helpen als je je inzet voor een goede zaak, en dat dat het waard is, ook als dat leidt tot persoonlijk ongemak.

Weer andere ouders dragen een meer filosofische bespiegeling aan hun kinderen over: theatermaker en dichter Marjolijn van Heemstra, die zich inmiddels ongemakkelijk voelt bij onze gewoonte om per vliegtuig te reizen, onderzoekt met haar kinderen wat er te ontdekken is in de wereld dicht bij huis (veel, legt ze gepassioneerd uit, waaronder glimwormen in het donkere, Nederlandse bos).

Tegelijkertijd willen alle ouders hun kinderen niet te veel belasten met zorg, wensen ze hun toe dat ze een gelukkig leven leiden in wat de toekomst ook brengen mag: journalist Fidan Ekiz wil vooral zo graag dat haar zoon zich omringd voelt door mensen die van hem houden, schrijver Arnon Grunberg, die zijn zoon omschrijft als een bron van licht en geluk in zijn eigen leven, hoopt maar dat zijn zoon zelf ook wat geluk zal hebben in zijn bestaan, of in elk geval niet te veel pech.

De gemene deler in al die verhalen is de koppige, ja, wellicht soms wat naïeve hoop: het geloof dat het geschonken leven het waard zal blijken. De diepe wens dat onze kinderen zullen genieten van het leven, zoals wij dat ook hebben mogen doen. We moeten die hoop koesteren, denk ik. Niet alleen omdat het onze opvoedingstaak een stuk prettiger maakt, maar vooral omdat het de enige wijze is waarop de volgende generatie kans maakt op wat wij die allemaal gunnen.

December 2022, Asunción, Paraguay

1 Doen denken, inderdaad: mijn nogal sceptische beeld klopt namelijk niet, zeggen onderzoekers als Rudy van Belkom. Lees zijn boek Alive and Clicking (2022, Uitgeverij Bot) er maar eens op na. Daarin staat overtuigend beschreven dat veel jonge mensen van nu wel dégelijk politiek geëngageerd zijn. Ze uiten hun activisme alleen niet via traditionele wegen, zoals stemmen op een politieke partij, maar bijvoorbeeld eerder via ‘click activisme’. Even wennen voor ons, de generatie boven hen, maar wel de toekomst van wat Van Belkom de ‘digitale democratie’ noemt.

‘Wat ik mijn dochter wil leren is dat het moderne ideaal van met jezelf in het reine komen, gelukkig en blijmoedig worden, wellicht niet het hoogste ideaal is. Heel veel mensen die ik bewonder hebben tot het eind van hun leven gestrest, getandenknarst; ze hebben gestreden en misschien zelfs geleden, maar ze hebben ook een rijk, betekenisvol leven geleid.’

RUTGER BREGMAN (1988) is schrijver, historicus en opiniemaker. Hij schrijft voor De Correspondent en bracht verschillende boeken uit, waaronder Gratis geld voor iedereen en De meeste mensen deugen – beide boeken werden internationale bestsellers. Rutger is getrouwd en heeft met zijn vrouw een dochtertje van een jaar.

Ze hebben geen havermelk in het café waar ik met Rutger heb afgesproken. Dat verbaast me een beetje, omdat we een persoonlijke geschiedenis delen waar het ons veganisme aangaat. In mijn boek Ooit aten we dieren onderzocht ik de toekomst van voedsel en concludeerde ik dat onze manier van consumeren noch duurzaam noch ethisch is, en daarmee wat mij betreft achterhaald. Rutger was in die periode ook met dat thema bezig, hij las onder andere mijn boek en kondigde vervolgens aan veganist te worden tijdens een opname van zijn eigen podcast, waarin ik te gast was.² Anderhalf jaar later kwamen we elkaar weer tegen bij een televisieshow waarin we alle twee werden geïnterviewd. Backstage bleek de lunch te bestaan uit broodjes vlees, vis en roombrie; Rutger en ik aten gebroederlijk een plantaardige proteïnereep die ik uit voorzorg had meegenomen. En nu drinken we zwarte koffie, aan een tafeltje in de zon van een café in zijn woonplaats. Rutger: ‘Havermelk? Nee joh, dit is Houten, hè, niet de hippe Randstad. Het is hier trouwens ook helemaal autoluw, is je dat opgevallen? Deze woonplek is niet geschikt voor auto’s, zo is hij gebouwd.’

En daarmee juist wel geschikt voor kinderen, stel ik me zo voor. Wilde je altijd al kinderen?

Er is nooit een bewust moment geweest waarop ik ineens een kinderwens voelde ontstaan. Het was eerder, eigenlijk al zolang ik me kan herinneren, een soort vanzelfsprekendheid. Ik kom zelf uit een gelukkig gezin, met twee geweldige ouders en twee geweldige zussen. Met alle vier heb ik een heel goede band, aan mijn jeugd bewaar ik vrijwel alleen maar mooie herinneringen. In mijn hoofd hoort ‘het hebben van kinderen’ daardoor bij ‘het hebben van een goed leven’.

Mijn vader vroeg me vlak voor ik zelf vader werd wat ik van plan was, of ik al wist hoe ik mijn dochter zou willen opvoeden. Toen zei ik: ‘Nou pap, zoals jullie dat hebben gedaan, maar met een iets relaxtere seksuele opvoeding. Verder zou ik het precies hetzelfde willen aanpakken.’ En dat meen ik. Ik ben een extreem geprivilegieerd persoon als het gaat om de ouders die ik heb gekregen, en dat is ook gelijk het belangrijkste advies dat ik iedere nieuwe aardbewoner zou willen geven voor een succesvol leven: de juiste ouders kiezen. Dat is natuurlijk niet mogelijk, maar laat ik het zo zeggen: uit de lessen uit de geschiedenis en sociologie is bekend dat je met fijne opvoeders en een omgeving waarin je kansen krijgt als kind 1-0 voorstaat op het grootste deel van de wereld. En dat stond ik als kind zeker.

Heb je je ooit zorgen gemaakt over de wereld waarin jouw kind geboren zou worden?

Nee, echt totaal niet! Sterker nog, als mensen met dromen en idealen die de wereld als een iets betere plek willen achterlaten, geen kinderen meer durven te krijgen omdat ze zich zo’n zorgen maken over de toekomstige wereld, dan zijn we in mijn optiek nergens meer. Wat mij betreft moet het type mensen dat zichzelf de vraag stelt of het wel verstandig is om in deze tijd en wereld kinderen te krijgen voorál kinderen krijgen. Anders krijgen namelijk alleen de mensen die zichzelf deze vraag nooit stellen nog kinderen!

Laatst had Kaat, mijn dochtertje, een dubbele oorontsteking. Dat zijn momenten waarop ik me weer bewust word van de statistieken van vroeger: dat twee op de vijf kinderen overleden voor het vijfde levensjaar. Hygiëne was een enorm probleem, antibiotica bestond nog niet. Ik stond ervan versteld hoe snel ze daarvan opknapte: na een week vol ellende was ze binnen een paar dagen weer beter. Praise the Lord voor de moderne wetenschap, denk ik dan. Eigenlijk is het bijna arrogant als Nederlanders zichzelf de vraag stellen of het wel verstandig is om nu kinderen op de wereld te zetten. We zijn historisch gezien zo vreselijk rijk, het gaat relatief zo goed met ons. In de afgelopen twee eeuwen hebben we een immense vooruitgang geboekt. Er is een afname van kindersterfte, we zijn veel gezonder dan we zijn geweest…

Maar diezelfde moderniteit creëerde toch ook weer nieuwe problemen? Neem de klimaatcrisis.

Klopt, en de vraag of we nu dansen op de top van de vulkaan is legitiem: blijft het zo goed gaan, of wordt het vanaf nu weer slechter? Daarbij is het wel belangrijk om ons bewust te zijn van statistieken over slachtoffers van natuurrampen. Dat is namelijk echt een heel steile grafiek. Het aantal slachtoffers is daarbij gedaald, en dat komt niet doordat we minder natuurrampen hebben maar doordat we als mensheid minder kwetsbaar zijn geworden. Oftewel: onze toegenomen rijkdom beschermt ons. Het is niet zo dat de zeespiegel lager is geworden sinds 1953, maar de dijken zijn wel hoger en we kunnen ons daardoor beter beschermen. Dat betekent dat áls we straks met ernstige klimaatveranderingen te stellen krijgen, wij westerlingen ons daar van alle mensen wereldwijd het beste tegen kunnen beschermen, omdat we ons dat in dit deel van de wereld financieel kunnen permitteren en er de juiste technische expertise voor hebben ontwikkeld. Kijk, als je nou in Sub-Sahara-Afrika leeft, waar de kindersterfte nog heel hoog is, dán is het logisch dat je bang bent om kinderen te krijgen. De vraag die mensen zich hier, in het rijke Westen, zouden moeten stellen is: gezien alles wat op ons afkomt, wat is onze plicht? En mijns insziens is het niet zozeer onze plicht om ‘geen impact’ te hebben, maar om een heel positieve impact te hebben.

Wat ik heel tragisch vind aan veel modern idealisme is dat het de lat zo laag legt. Dat het hoogst haalbare ideaal is dat jij zo min mogelijk kwaad doet. Dat jij je handen schoonhoudt, dat jij niet vliegt, dat jij geen vlees eet, dat jouw ecologische voetafdruk klein blijft; met andere woorden, dat jij, als mens, vooral maar geen blijvende schade veroorzaakt. Ik vind die wens zo ambitieloos! Als je zo redeneert, stel je in feite dat het hoogst haalbare is dat je als mens aan het eind van je leven net zo goed niet had kunnen bestaan. Ik hoop op veel meer: dat ik iets bijdraag. Dat als ik op mijn sterfbed uiteindelijk de balans opmaak, ik mag concluderen dat ik veel meer heb bijgedragen dan kwaad heb gedaan. Natuurlijk moeten we discussies over vliegen en vlees eten niet uit de weg gaan, want ik geloof oprecht dat je daarmee een verschil kunt maken, maar uiteindelijk hoop ik dat ik door de dingen die ik doe – door mijn vrijgevigheid, door de dingen die ik schrijf, die ik zeg; door dat wat ik voor andere mensen beteken – netto ruimschoots compenseer wat ik verkeerd deed.

Als ik jou zo hoor, valt het allemaal wel mee met de toekomstige doemscenario’s waarover veel mensen zich zorgen maken. Denkt iedere generatie dat ze in een gevaarlijke tijd leeft, en dat haar kinderen het moeilijk zullen krijgen?

Mijn antwoord op die vraag is ambivalent. In het grootste deel van de geschiedenis hebben mensen inderdaad altijd gedacht dat ze aan het eind der tijden leefden. Men had ook een beeld dat de geschiedenis circulair verliep, dat het leven opkomt en weer vervalt. In de afgelopen twee, drie eeuwen zijn we aan een heel ander besef van tijd gewend geraakt. Het idee van vooruitgang ontstond, dat we beter kunnen worden, dat iedere generatie het iets beter heeft dan de vorige. Maar of, hoe, en vooral wanneer die vooruitgang een keer ophoudt, dat weten we niet. Dus ik denk dat je enerzijds kunt betogen dat deze eeuw het beste moment is om geboren te worden, en anderzijds kunt u zeggen dat het de gevaarlijkste eeuw is in de geschiedenis van de mensheid.

Daaruit maak ik op dat je je wel degelijk zorgen maakt over de toekomst van je dochter. Wat zijn die zorgen?

Mijn grootste zorg gaat nog niet eens over klimaatveranderingen, maar over synthetische biologie. Het risico van virussen die in het lab kunnen worden ontworpen, en die kunnen ontsnappen. Covid heeft ons daarin al een beetje wakker geschud: dat was waarschijnlijk een natuurlijk virus, maar door het onderzoek eromheen werd ook duidelijk hoe goedkoop het tegenwoordig is om virussen te ontwikkelen. Je hebt maar één bad actor nodig om het fors mis te laten gaan. Wat als Bin Laden toegang had gehad tot de atoombom, wat had hij dan gedaan? Wat als zijn toekomstige opvolgers toegang krijgen tot een lab, tot virussen?

Een andere zorg, die ik persoonlijk iets minder in mijn botten voel maar die slimme mensen die ik lees wel vaak met urgentie bespreken, is artificiële intelligentie. We weten niet hoe dichtbij het scenario is dat AI zo slim wordt dat ze het menselijk brein qua intelligentie gaat benaderen: sommigen zeggen dat het in 2030 al zover is, anderen mikken op 2060 – ik geloof dat dat de mediane voorspelling is, dat het in 2060 gaat gebeuren. Dat betekent dat ik dat misschien niet meer ga meemaken, maar onze Kaat wél. Je hoeft geen PhD in wiskunde te hebben om te begrijpen dat dat veel schade kan aanrichten, we zagen bij Facebook al hoe algoritmes de verkiezingen negatief beïnvloedden.

Geloof je dat je straks iets kunt doen of iets kunt zeggen tegen je dochter, wat kan helpen om latere problemen tegen te gaan?

Zeker. Ik geloof dat zij, zoals ieder mens, een verschil kan maken, of dat nu middels activisme is of middels grondige journalistiek, en dat mijn taak daarbij is om haar een goed voorbeeld te geven. Daarbij gaat het echt om wat je doet en niet zozeer om wat je zegt. Daar zit namelijk nogal eens een verschil in. Mensen vinden het massaal zielig als een kat mishandeld wordt en laten die verontwaardiging dan luid horen, maar tegelijkertijd eten we ons eigen lichaamsgewicht in dierenvlees. Dus als dierenleed je als ouder aan het hart gaat, maakt het niet uit wat je daarover zegt, maar wat je eet.

Niet dat je als opvoeder nou zo’n enorme impact hebt op het karakter van je kind, hoe voorbeeldig je je ook gedraagt. Uit allerlei onderzoek weten we inmiddels dat veel dingen helemaal niet zo makkelijk overdraagbaar zijn – denk maar aan de beroemde tweelingstudies die lieten zien dat kinderen met identiek DNA zich heel vergelijkbaar ontwikkelen, ook als ze in twee totaal verschillende omgevingen opgroeien.³ Maar we weten óók dat je wel degelijk waardevolle invloed op je kinderen kunt hebben, door ze goede voorbeelden mee te geven. Iets als religie bijvoorbeeld: dat krijg je mee als kind, en het zal zeker niet bepalen wat voor iemand je wordt, maar het heeft wél effect op wat je beschouwt als rechtvaardig of juist. Ik merkte dat in mijn eigen leven. Mijn vader is dominee en mijn moeder, lerares, gelooft ook in God. Ik ga zelf niet naar de kerk en ik bid niet voor het eten – in die zin ben ik niet gelovig. Maar hoe ouder ik word, hoe meer ik besef dat ik die religieuze kern uit ons ouderlijk huis wel degelijk heb meegenomen. En dan heb ik het niet alleen over universele waarden, zoals dat het goed is om aardig voor anderen te zijn, maar echt specifiek over christelijke waarden.

Ik geef je een voorbeeld: de afgelopen tijd ben ik bezig geweest met onderzoek doen naar de slavernij, en dan met name naar de abolitionisten, bij wie quakers een enorme rol speelden. Zij geloofden heel sterk in de gelijkheid van ieder mens, mannen en vrouwen, jong en oud, zwart en wit. Met elk boek dat ik erover las, vond ik het opvallender, en daarmee fascinerend, dat een beweging tegen de slavernij en voor radicale gelijkheid zo door en door christelijk was. Natuurlijk, de apologeten van de slavernij waren doorgaans evengoed hartstikke christelijk en er was de traditionele Kerk van Engeland die juist veel slavernij faciliteerde, maar toch: deze radicale christelijke sekte heeft enorm de hand gehad in het beëindigen van de slavernij. Waar kwam dat door, vroeg ik me af. Ik kwam uit op zaken die de quakers moeten hebben gedreven: een geloof in gelijkheid, een heel sterk geloof in dat je moet doen wat je zegt: practice what you preach.

Dat zijn dingen die ik herken van vroeger, die ik van huis uit heb meegekregen. En er stond meer in die boeken dat ik ten diepste herken: een besef hebben van je geweten, het idee koesteren dat je iets moet achterlaten, en het besef dat je naar je leven moet kijken vanuit het perspectief van iets groters – of dat nou God is of de historici van de toekomst, dat er naast je eigen huisjeboompje-beestje meer om je heen bestaat, waar je ook zorg voor moet dragen… Mijn ouders zouden dit misschien iets anders formuleren dan ik nu doe, maar uiteindelijk hebben we het over dezelfde christelijke waarden, die ik via hun manier van leven heb meegekregen en die me nu nog sterk drijven in mijn werk, mijn schrijven, mijn gedrag.

Hoe uitten die waarden zich dan bij hen, en nu bij jou?

Mijn ouders gaven een substantieel deel van hun inkomen aan goede doelen. Als kind was ik me daar natuurlijk van bewust, en dat maakte dat ik, toen ik succes had met mijn boeken, mezelf de vraag ging stellen wat ik met die royalties moest doen. Alles houden voelde niet juist, niet logisch. Het tegenovergestelde was juist aan de hand: ik vroeg me af hoeveel van het verdiende bedrag ik überhaupt zelf mocht houden. De rest ben ik aan goede doelen gaan geven.

Die beslissing kwam niet voort uit wat mijn ouders daarover zouden hebben kunnen zeggen in mijn jeugd, want in mijn herinnering werd er niet veel gesproken over hun financiën. Mijn beslissing kwam voort uit een soort eergevoel dat ik van hen heb geërfd. Eer heeft tegenwoordig een wat negatief imago, het woord doet mensen denken aan eerwraak en andere vreselijkheden. Maar het kan ook positieve effecten hebben: veel abolitionisten werden bijvoorbeeld gedreven door een eergevoel. Die vonden dat slavernij de waarden van hun geloof en natie besmeurde. Natuurlijk werden veel van die mensen weggehoond door een groot deel van de samenleving, maar ze werden hooggeacht onder elkaar. Dat is denk ik belangrijk bij morele vooruitgang en stelt ons in staat om moedige dingen te doen: dat je mensen om je heen verzamelt die belangrijk voor je zijn, en die jouw idealisme ondersteunen. Dat is volgens mij ook een rol die je als ouders kunt spelen, waarbij je kunt helpen om je kind dat eergevoel mee te geven.

Voor mij heeft eer te maken met goedkeuring krijgen van de mensen die belangrijk voor je zijn. Als ik er nu zo hardop over nadenk, denk ik dat ik dat ook met mijn eigen ouders heb: hun oordeel is heel belangrijk voor mij. Voor hen wil ik het juiste doen. Het zou me niet verbazen als ik die wens zelfs nog heb als ze er op een gegeven moment niet meer zijn, dat ik het toch blijf voelen alsof ze over mijn schouder meekijken en ik wil dat ze trots op me zijn. Zo werd ik ook veganist door de invloed van mijn moeder: zij werd het eerst, op haar vijfenzestigste, en ik schreef allerlei kritische artikelen over klimaatverandering en at nog kaas. Zij veroordeelde me niet, maar bemerkte het wel, en haar voorbeeld was voor mij het laatste zetje – jij was getuige van mijn beslissing [lacht].

Wat zijn andere vaardigheden die de nieuwe generatie nodig heeft om zich goed te voelen, of om goed te zijn?

Misschien ga ik op dat vlak een beetje tegen de tijdgeest in, want ik weet niet of het grootste doel in dit leven moet zijn om gelukkig en blij te zijn. Enkele jaren terug werd er een boeddhistische monnik in een scanner gelegd, waarover werd geconcludeerd dat hij de gelukkigste mens ter wereld moest zijn.⁴ Volgens de wetenschappers zag zijn brein er ‘prachtig’ uit. En dat had de man bereikt door vijftigduizend uur te mediteren. Ik las over dat onderzoek en ik dacht over die monnik: wat ben jij een ontzettende lul. Want als ik dat vergelijk met mensen die ik echt bewonder, dan had hij met al die uren zoveel meer kunnen bijdragen aan de wereld!

Vergelijk dat eens met het leven van Thomas Clarkson, een van de belangrijkste abolitionisten. In zijn memoires staat te lezen dat hij zich op zijn vijfentwintigste committeerde aan het vechten tegen de slavernij. Zeven jaar later was hij helemaal kapot. Totaal opgebrand, zijn hele lijf trilde, hij viel de hele tijd, hij kwam de trap niet meer op, hij zweette hevig, was een wrak. Toen ik dat las, dacht ik: wat nu als je deze man in de breinscanner had gelegd? Had de wetenschap zijn brein als ‘lelijk’ bestempeld, vol angst en ellende? Als ik dan nadenk over wie ik meer bewonder, en over wie ik zou willen vertellen aan mijn kind, dan is dat Thomas Clarkson.

Natuurlijk wil ik haar niet leren dat ze zich kapot moet werken voor een ideaal, noch dat je per se een burn-out moet hebben om iets belangrijks te bereiken in het leven – sterker nog, een van de tragedies van de huidige tijd is dat we zoveel burn-outs hebben terwijl we helemaal niks belangrijks aan het doen zijn. Maar ik wil haar wél leren dat het moderne ideaal van met jezelf in het reine komen, gelukkig en blijmoedig worden, wellicht niet het hoogste ideaal is. Heel veel mensen die ik bewonder hebben tot het eind van hun leven gestrest, getandenknarst; ze hebben gestreden en misschien zelfs geleden, maar ze hebben ook een rijk, betekenisvol leven geleid.

Wat is het belangrijkste dat je Kaat wilt meegeven?

Ik ben eigenlijk een beetje sceptisch over het hele idee dat je kinderen dingen kunt ‘meegeven’. Is dat niet ouderlijke hoogmoed? Ik geloof dat vooral gegoede ouders zich veel te druk maken over hun kroost, door ze op allerlei sportlesjes en muzieklessen en bijlessen te zetten. Bedenk: je hebt een uniek individu op de wereld gezet, en jij vormt als opvoeder maar een van de vele, kleine factoren die bepalen wat voor mens dat individu wordt en wat voor leven het zal leiden. Zolang je je eigen rol overschat, onderschat je het voordeel dat je je kinderen allang bood, namelijk de levensomstandigheden waarin je ze ter wereld liet komen. Ouders die al die muziek, school en andere persoonlijke-ontwikkelingslessen voor hun kinderen kunnen betalen zijn natuurlijk relatief rijk, en dat maakt veel uit in het leven van hun kroost, want het biedt ze kansen en mogelijkheden. Laat ze daarom liever spelen in plaats van dat je ze steeds vertelt wat ze moeten leren, laat kinderen hun eigen weg kiezen. En verder kun je beter aan jezelf werken dan aan je kind. Probeer eerst maar eens jezelf te veranderen en het goede voorbeeld te geven – dat is lastig genoeg.

Daarnaast wil ik Kaat misschien nog iets anders meegeven, maar dat is wellicht geen passend antwoord op deze vraag, want het heeft evenveel te maken met wat goed is voor haar, als met wat goed is voor mij. Mijn indruk is dat we kinderen soms veel te veel op een voetstuk zetten. Dan zie ik ouders zo dertig procent van hun eigen comfort opofferen om hun kind vijf procent gelukkiger te maken. Daar ga ik echt niet aan beginnen. Soms heb ik gewoon even geen zin om met haar te spelen en lees ik liever de krant. Dan is Kaat misschien ongelukkig, maar ja, papa is ook weleens ongelukkig [lacht]. Dat hoort ook bij het leven!

Daarmee komen we terug bij wat je eerder deelde, dat je gelooft dat gelukkig zijn in het leven niet het hoogst haalbare mag zijn; wellicht wil je – naast dat je soms gewoon even tijd wilt hebben om de krant te lezen – dat je dochter op dat soort momenten al een heel klein beetje oefent met de tegenslagen in het leven, zodat ze later makkelijker kan bijdragen?

Ja, ik denk dat dat wel klopt. En daar hoort ook bij dat wij, en zij dus ook, een bepaald vooruitgangsoptimisme nodig hebben. Stel je voor dat we in 1920 of zo waren gestopt met ons vooruitgangsdenken. Dat we met de technologie van toen waren blijven zitten. Dan hadden we dus voor altijd fossiele energie gehad. Die was opgeraakt, en dan waren de klimaatveranderingen nog veel meer uit de hand gelopen. Dus ja, iedere nieuwe oplossing creëert nieuwe problemen, maar we moeten wel blijven geloven dat het beter kán, en ons ervoor inzetten om de wereld beter te maken.

2 De Rudi & Freddie podcast. De aflevering waarin hij zijn aankondiging doet, werd opgenomen in maart 2021 en is nog steeds terug te luisteren: https://on.soundcloud.com/Yu4oq

3 Rutger haalt deze kennis onder andere uit het boek Selfish Reasons to Have More Kids, van Bryan Caplan.

4 Rutger refereert aan Matthieu Ricard.