DIT KOMT NOOIT MEER GOED

Malou Holshuijsen
en Roos Schlikker

DIT KOMT
NOOIT MEER
GOED

Uitgeverij Podium
Amsterdam

© 2024 Malou Holshuijsen en Roos Schlikker

Omslagontwerp Rouwhorst + Van Roon

Auteursfoto Keke Keukelaar

Redactie Willemijn Lindhout

Typografie Sander Pinkse Boekproductie

ISBN 9789463812238

NUR 320

www.uitgeverijpodium.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024, met ISBN 9789463812221

Inhoud

ROOS Wall of shame

MALOU Ik heb moeite met je omschrijving

ROOS Dag mam

MALOU Gisteren nog

MALOU Plastic

ROOS Is dat ook helemaal jouw keuze?

MALOU Ik schaam me wel voor jouw kinderen

ROOS Wist ik veel

MALOU Oertijd

ROOS Onderuit

MALOU De lijmvakantie

ROOS Twee sachte arme

MALOU Drie keer bliksem, vijf keer inslag

ROOS Mijn handen. Haar handen.

ROOS Een rockchick, een rebel, een sexy nimf

MALOU Geen grapje

ROOS Beschadigde waren

MALOU De Slimste Mens

MALOU 0900-NEOKOLONIALISME

ROOS De zaadklamboe

MALOU Missie: vergeten

ROOS Seks, geile shit en zeekomkommers

MALOU De mensen

ROOS Ben ik ook zo?

MALOU De lullo’s zonder Kerstens, Kamphuys en Van Binsbergen

ROOS De druppel en het endoscopiecameraatje

MALOU Guus Meeuwis

ROOS Een oude hond

MALOU Iets magisch

ROOS Even een fotootje

MALOU Of twaalf

ROOS Lieve François,

MALOU Girls

ROOS Ik was erbij

MALOU Leven en laten leven

ROOS Meneertje Snikkel

ROOS Allenig

MALOU Voor als je onder de grond moet

Lieve,

Kluun, Ronald Giphart, Martine Sandifort, Leo Blokhuis, Catherine Keyl, Dolly Bellefleur, Hugo Kennis, Sinan Can, Diggy Dex, Thomas Cammaert, Toine van Peperstraten, Carolien Borgers, Bridget Maasland, Lykele Muus, Alex Ploeg, Stephanie Louwrier, Theodor Holman, Elle van Rijn, Sander de Kramer, Peter Heerschop, Splinter Chabot, Abdelkader Benali, Anne-Marie Rozing, Jesse Klaver, Annemieke Schollaardt, Raoul Heertje, Chris Zegers, Joël de Tombe, Jeroen Woe, Mischa Blok, Frank Evenblij, Daan Van Rijssel, Christine de Boer, Kasper van Kooten, Jasmine Sendar, Barrie Stevens, Olaf Koens, Angela Groothuizen, Eric Corton, Milou Deelen, Eric van Sauers, Mai Verbij, Bram Bakker, Janneke de Bijl, Thijs Launspach, Paul de Leeuw, Renze Klamer, Loes Luca, Daphne Deckers, Julien Althuisius, Tinkebell, Eddy Keur, Willem Treur, Stijn de Vries, Femmetje de Wind, Aldith Hunkar, Eva Posthuma de Boer, Emma de Thouars, Remco Veldhuis, Vanja van der Leeden, Elfie Tromp, Erik van Muiswinkel, Ginny Ranu, Hadassah de Boer, Lucas Hamming, Kiki Schippers, Nienke ’s Gravemade, Rayen Panday, Emmely de Wilt, Gilles van der Loo, Lammert de Bruin, Kirsten van Teijn, Roel Maalderink, Yora Rienstra, Martijn Fischer, Joe Stam, Sander Lantinga, Marcel Musters, Edson da Graça, Barbara van Beukering, Saskia Noort, Henkjan Smits, Wimie Wilhelm, Fernando Halman, Eva Crutzen, Rick Paul van Mulligen, Nina de la Croix, Ricky Koole, Stella Bergsma, Femke Halsema, Pepijn Schoneveld, Marion Pauw, James Worthy, Roos Moggré, Emilio Guzman, Eva Eikhout, Tina Nijkamp, Tanja Jess, Marijn Frank, Martijn Vogel, Dolf Jansen, Kees van Amstel, Viggo Waas, Hasna El Maroudi, Johan Fretz, Ruud Smulders, Yelle Tieleman, Barbara Barend, Rob Jetten, Aimée Kiene, Heleen van Royen, Willem Voogd, Esther Ouwehand, Lex Uiting, Ronald Snijders, Eva Koreman, Tim Kamps, Teun Donders, Daphne Bunskoek, Teun van den Elzen, Martijn Kardol, Margôt Ros, Roos Abelman, Céline Schrama.

Dank voor jullie open, vrolijke, ontroerende, hilarische, openhartige en bloedeerlijke verhalen. Ruim twee jaar lang hingen wij aan jullie lippen in onze podcast ‘Dit komt nooit meer goed’. En hoewel we zo nu en dan best eens iets deelden over onze eigen miserabele levens, vonden we dat we het jullie verplicht zijn zelf ook volledig met de billen bloot te gaan. Want hoe meer mensen verhalen delen die schuren, die beschamen, die laten lachen en een beetje pijn doen, hoe liever het ons is.

ROOS

Wall of shame

‘Jeetje Roos, tijd niet gezien. Hoewel, haha. Ik zie je overal!’

Tegenover me stond een vrouw met kleine spuugvlokjes in haar mondhoeken. Het zou van de opwinding kunnen komen, want haar uitroepen waren nagenoeg extatisch. Ik kende haar uit mijn studententijd, de periode waarin we als aankomende neerlandici jarenlang te horen kregen dat we vooral onze lesbevoegdheid moesten halen, want anders zouden we worden opgeleid tot werkloosheid.

Het was een jaar of vijftien later en we stonden in een hip café. De vrouw stootte kleine kreetjes uit. ‘Echt! Zo leuk! Ik heb het aan iedereen in de buurt verteld. Dat ik jou ken. Dat we samen hebben gestudeerd. Hé, maar vertel eens eerlijk…’ Ze boog samenzweerderig naar me toe. ‘Is Matthijs echt zo klein als ze weleens zeggen?’

Ik haalde mijn schouders op. Ik had geen idee hoe groot of hoe klein Matthijs is. In de studio was ik met van alles bezig behalve met de lengte van Matthijs, ik maakte me vooral enorm druk of ik wel wist wat ik ook alweer kwam doen en of ik niet toch nog even vlak voor de opname in een zakje moest blazen.

Sinds een halfjaar was ik vaste tafeldame bij De Wereld Draait Door. Na een kleine twintig jaar prima mijn brood te hebben verdiend als freelance journalist, zeiden de mensen vanaf dat moment opeens tegen me: ‘Het gaat goed met je carrière, hè!’

Want dat is de GWUT: de Grote Wet Uit Televisieland. Je bent als journalist pas geslaagd als je met je snuit op het scherm verschijnt. Niet alleen kijkers zijn daar vaak van overtuigd, maar ook tv-makers, wat tot allerlei excessen en grensoverschrijdend gedoe heeft geleid, zo bleek later uit schokkende getuigenissen en onderzoeken — maar dit terzijde.

Punt is dat ik op mijn alleronzekerst was in de fase van mijn loopbaan waarin de halve wereld dacht: nu ben je pas écht gelukt. Televisie is geen veilig nest waarin je met open armen wordt ontvangen. Het is een malle wereld vol onduidelijke regels, mensen met beroepen die ik heel lang niet begreep (‘O, dat is de opnameleider? En die is heel belangrijk? Okeeee’), waar weinig wordt gedaan aan evaluatiegesprekken en waar je überhaupt zelden uitleg krijgt over wat er van je wordt verwacht. Het enige wat je almaar hoort is dat je moet ‘leveren’. Wie niet levert, wordt niet meer gevraagd, zo simpel is het.

Blijkbaar leverde ik al een tijdje, want ik mocht elke twee weken aanschuiven. En ik wil helemaal niet ondankbaar klinken, want ik genoot er verschrikkelijk van. Maar dat spuugvlokjesmensen me in cafés de hele tijd om mijn nek vielen, lispelend dat ik het helemaal had gemáákt, stuitte me tegen de borst. Ik had boeken geschreven, theaterstukken, in kranten en bladen gepubliceerd, zo nu en dan zelfs politieke ophef veroorzaakt, maar de halve wereld leek pas echt mentaal klaar te komen toen die hoorde dat ik N.M. mocht zitten (Naast Matthijs).

Na enkele jaren hield dat ineens op. Waar het aan lag, geen idee. Blijkbaar leverde ik niet. Of niet genoeg. Of viel het gesprekje dat ik met een belangrijk redactietype had gevoerd niet helemaal in goede aarde.

‘Fijn hè, Roos, dat je nu bij ons mag aanschuiven!’

‘Ja, ik vind het een heel leuk bijbaantje.’

‘Bijbaantje???? Hoe bedoel jij dat?’

‘Nou ja, ik had al leuk werk voor ik hier kwam. En dat doe ik nog steeds.’

‘Je bedoelt schrijven? Maar lieverd, dat is toch écht van een andere orde.’

Dat is het ook. Het is van míjn orde. Datgene wat ik het liefste doe. Dus toen ik van de ene op de andere dag niet meer werd gebeld en mijn tv-leven zich liet samenvatten tot N.M.N.M. (Niet Meer Naast Matthijs) vond ik dat ook prima.

Want het was top zolang het duurde, maar ook zenuwslopend. Elke keer na de uitzending die twijfel: was ik leuk genoeg? Was ik aanwezig genoeg? Was ik niet té aanwezig? Eerlijk gezegd zat ik de volgende dag vaak enorm opgelucht in mijn pyjama achter mijn laptop wat te tikken. Gewoon rommelen in mijn eigen universum, heerlijk.

In die tijd leerde ik: wat voor de bühne een succes lijkt, voelt daarachter vaak niet prettig. Eigenlijk had ik dat eerder kunnen weten. Ik had namelijk de nieuwe Doutzen kunnen zijn. Oké, dat is een beetje overdreven. Ik heb geen haar tot aan mijn billen, geen benen tot in de hemel en ook geen merkwaardige ideeën over reptielen die de aarde aan het overnemen zijn, maar toch. Er was een tijd in mijn leven dat ik Doutzen-gewijs een minuscuul klein eindje kwam.

Mijn moeder was namelijk mannequin, waardoor ik als kleuter vanzelf het kindermodellensegment in rolde. Ik kon uitstekend lachen op andermans commando. Dat was leuk tot ik vijftien werd en mijn lichaam een rebelse daad stelde: ik kreeg heupen. Een absolute doodzonde in de grungelooktijd. Ik kan me nog een casting herinneren voor het bh-merk Boobs & Bloomers. Een voor een dienden tientallen jonge meisjes in ondergoed langs een tafel met reclamejongens te paraderen. Zelf verdroeg ik amper mijn eigen spiegelbeeld. Borstjes, billen, het voelde nog niet eigen. Juist in die periode keurden tien mannen met streepmonden of ik een beetje aardig uit de vorm was gekomen.

En terwijl buurvrouwen me toeriepen hoe leuk ze het vonden dat ze me een keer in de Tina hadden zien staan, keerde ik die hele modellenbusiness van de ene op de andere dag de rug toe. En de modellenwereld mij. Na twee keer nee zeggen tegen een casting werd ik nooit meer gebeld.

Ach, een gefnuikt modellenbestaan, een DWDD-avontuur dat stokte, uiteindelijk bracht het eerder opluchting dan pijn. Ben ik dan helemaal niet ambitieus? Onzin, dat ben ik wel. Ik wil goed zijn in wat ik doe, want anders lig ik liever de hele dag op de bank Netflix te kijken met een zak Hamka’s op mijn buik.

Ik ben echter een dramatische planner en ook iets te weinig verbeten. Het leven overkomt me nogal. Mensen met weekdoelen, Excelsheets met meerjarenplannen, coachingsessies doorspekt met termen als ‘Droom groot!’ en ‘You can do it, tiger!’: ik kan het lastig serieus nemen. Ik rommel maar wat aan en doorgaans levert dat best iets aardigs op.

Niet dat ik elk product van mijn hand Pulitzer-waardig vind. Een tijdlang deelde ik met een van mijn beste vriendinnen, toen ook freelance journalist, een kantoortje waar we een speciale wall of shame hadden ingericht. Die hing vol stukkies die we bij elkaar hadden getikt en waarvan we zelf ook wel wisten dat we er geen Tegel voor zouden krijgen, laat staan een Pulitzer.

Mijn voornaamste bijdragen waren de interviews die ik maakte voor het blad van de naturistenvereniging: Blootgewoon (ik verzin dit niet). Mijn vraaggesprek met een hobbykok — die op de bijbehorende foto in zijn blote lus met een enorm slagersmes een vleestomaat stond te ontvellen — leidde weliswaar tot enige kantoorophef, maar niet bepaald tot Kamervragen. En toch: gelachen hebben we wel, ik werd prima betaald, het hield me van de straat en ik hoefde niet in een zakje te blazen. Al met al best een succesvol moment in mijn carrière.

Trouwens, een paar maanden geleden kwam ik de spuugvlokjesmevrouw weer tegen. ‘Zoooooo zeg, het gaat góéd hè, met jou!’ kirde ze.

Ik keek haar vragend aan. Zou ze zowaar een boekje van me hebben gelezen? Of een stukkie in de krant? Samenzweerderig boog ze zich naar me toe: ‘Zo fijn voor je, dat je op tijd weg was bij dat televisieprogramma…’

Ik wilde mijn hoofd schudden, ik wilde zeggen dat ik het daar altijd best naar mijn zin heb gehad, maar dat tv niet zaligmakend is, dat ik godzijdank niet meer zo onzeker ben als tijdens mijn eerste tv-dagen maar dat ik nog steeds het allerliefst in mijn pyjama achter mijn laptop zit, dat ik slechts een schrijver ben die af en toe iets in de publieke ruimte toetert, dat dat verder niets zegt over mij of over succes, dat ik nooit plan, dat alles me maar een beetje overkomt. Maar ik slikte het in en glimlachte.

MALOU

Ik heb moeite met je omschrijving

‘Sorry dat ik zo laat nog bel. Ik heb een beetje moeite met je omschrijving.’ De interviewer klinkt gestrest. Normaal gesproken belt hij nooit zo laat, dát wil hij me op het hart drukken. Maar hij heeft een dringende kwestie na het interview dat hij een paar dagen eerder met mij had, en de deadline voor de krant is morgenochtend. Zijn probleem — moeite met mijn omschrijving — gaat over hoe hij mij, Malou Holshuijsen, schrijver van een roman, in de krant moet duiden. ‘Hoe ik je zal noemen, zeg maar,’ vult hij aan. Het interview dat hij met me had gaat over de inhoud van het boek. Ik besluit hem te helpen: ‘Wat dacht je van auteur, of schrijver?’ opper ik.

Een paar dagen voor het interview ontving ik een email van hem. In het onderwerp stond enkel het woord ‘kennis’, wat ik in eerste instantie opvatte als een vriendelijk en geruststellend gebaar. Ik schreef een nogal persoonlijk boek, met veel mitsen en maren met betrekking tot de onderwerpen waar ik wel of niet in de media over wilde praten. Het plot, een traumatisch en dodelijk ongeluk, zou onbesproken blijven. Niet alleen omdat het fijn is als de ontknoping van een boek voor de lezer verborgen blijft, maar ook uit zelfbescherming, en de weloverwogen keuze om details van de feitelijke gebeurtenis privé te houden.

Ik was zenuwachtig voor het interview, dat moet hij hebben aangevoeld. Dacht ik.

‘Ha Malou, misschien leuk om kennis van te nemen… Hartelijke groet!’ schreef hij. Gevolgd door een opsomming van veren, niet voor in mijn, maar voor in zijn eigen reet.

‘Ontroerend en openhartig.’ Haarlems Dagblad

‘Schitterend boek. Een even compassievolle als meedogenloze pen.’ Trouw

Een blurb is een mooie uitspraak of een citaat uit een recensie over een boek door een bekend persoon of een vooraanstaand vakgenoot. Waarom de interviewer wilde dat ik kennisnam van de aanbevelingen over zijn eigen boek mocht Joost weten. Maar Joost was waarschijnlijk net een andere vrouw even iets aan het uitleggen.

Een paar dagen later ontmoetten we elkaar op de uitgeverij. Hij in een fleurig overhemd en met in zijn hand een wit plastic tasje met daarin een appeltaart van de Albert Heijn. ‘Mag ik je een stuk aanbieden? Hij is nog warm. Of heb jij soms moeite met nee zeggen in verband met de coronakilo’s?’ vroeg hij met een allervriendelijkste glimlach op zijn gezicht.

Ik antwoordde dat elke andere taart welkom was, maar dat ik simpelweg niet van warm appelgebak hield. Sterker nog, ik gruw van gerechten met warm fruit erin. Daarover had ik geschreven in het boek waarover hij me zou interviewen.

Ik vroeg hem wat hij bedoelde met ‘in verband met de coronakilo’s’ en hij legde uit dat veel vrouwen op hun lijn willen letten — maar simpelweg geen weerstand kunnen bieden als hij ze een punt van zijn warme appeltaart aanbiedt. Ik stelde voor om gauw te beginnen met het interview.

We namen plaats in een rustige ruimte, waar hij zowel mijn roman als zijn eigen boek tevoorschijn toverde. Daar lagen we, op het midden van de tafel. Mijn aanbevelingen kwamen van de hoofdredacteur van Lilith Magazine Hasna El Maroudi én collega-schrijver Ronald Giphart. Zijn verzameling lofzang kende ik inmiddels al.

‘Laat ik bij het begin beginnen,’ zei de interviewer. Dat leek me inderdaad wel handig.

‘Je hebt een boek geschreven.’

‘Klopt,’ antwoordde ik.

‘Knap gedaan.’

‘Bedankt.’

Er viel een stilte. Hij wreef met zijn vinger over de letters van de titel op het omslag. ‘Je leest er veel in terug. Nogmaals, knap gedaan. Je kunt wel merken dat Giphart je heeft gecoacht.’

‘Giphart?’

‘Ronald Giphart. Ik lees hem terug in jouw werk. Hij heeft je begeleid, nietwaar?’

‘Dat is inderdaad niet waar.’

‘Wel waar, toch?’

‘Niet waar. Hij heeft het gelezen en een aanbeveling gegeven.’

‘Dus jij noemt het toeval?’

‘Wat?’

‘Dat ik veel Giphart erin teruglees.’

‘Ja.’

‘Ja?’

‘Ja.’

‘Wat ik al zei, knap gedaan Malou. Zeg, toch even een vraagje. Waarom heb je het niet laten klappen tussen de hoofdpersoon en haar psychiater?’

‘Hoe bedoel je?’

‘Nou, een affaire of zo? Hun relatie blijft strikt professioneel.’

‘Omdat die strikt professioneel was. Ik wilde het dicht bij de werkelijkheid houden.’ De interviewer lachte, zette zijn bril recht en keek me aan.

‘Regels van de roman! Regels van de roman, Malou! Heb je daar weleens van gehoord?’

Ik haalde mijn schouders op. Ja, daar had ik van gehoord. Maar dat was de vraag toch helemaal niet? — dacht ik. Maar dat zei ik niet.

Hij schraapte zijn keel.’Je boek gaat over humor…’

‘Onder andere.’

‘Voornamelijk.’

‘Deels. Zwarte humor, het is een overlevingsstrategie. Hét afweermechanisme binnen mijn familie. In mijn boek heb ik een personage gebaseerd op mijn oma. Ik…’

‘In mijn boek komt ook veel humor voor,’ onderbrak de interviewer me abrupt.

‘O ja?’ mompelde ik.

‘Jazeker! En ik ontving het grootste compliment van een Duitse lezer. Ja, dat is wat je wil als schrijver…’ Ik had geen idee waar hij het over had.

‘Wat wil ik als schrijver?’ vroeg ik.

‘Een vertaling naar het Duits.’ Hij stak zijn hand op. Vijf vingers in een houding die me herinnerde aan toen ik er als kleuter Nibbit-ringchips omheen reeg. Dat was een tijd geleden, Nibbit-ringchips.

‘Vijf cijfers,’ fluisterde hij.

‘Vijf cijfers?’ herhaalde ik.

‘Een bedrag van vijf cijfers. Dát wil jij als schrijver.’

‘O ja?’

‘Ja!’

‘Ja, er zijn inderdaad veel Duitsers.’

‘En een daarvan gaf mij het grootste compliment dat je maar kunt krijgen. Al gaat mijn boek over de dofste ellende… De Tweede Wereldoorlog…’

Ik zweeg.

‘De Holocaust…’

O jezus, hij begint over de Holocaust, dacht ik.

‘Die Duitser zei dat ik de humor weer heb teruggebracht… In de Holocaust…’

‘In de Holocaust?’ herhaalde ik verbaasd.

‘Ja, zwarte humor was een overlevingsstrategie, zie je. Ik heb bijvoorbeeld een grap over een Joodse man… wacht even…’ De interviewer pakte zijn boek, bladerde naar het desbetreffende hoofdstuk en droeg voor uit eigen werk. Hij kon het niet laten te grinniken toen hij het enkele minuten later dichtklapte.

‘Kijk, dát is zwarte humor. Het is ook een dekmantel, zie je?’

Dat zei ik toch net, droplul — dacht ik. Ik knikte.

‘Goed, ik dwaal misschien een beetje af. Het boek is een autobiografische roman…’

‘Ja.’

‘Autofictie. Enorm populair bij beginnende auteurs. Wist je dat?’

‘Nee.’

Hij vouwde zijn handen ineen, leunde een beetje naar voren en keek me indringend aan. ‘Nou, vertel maar. Die ochtend van het ongeluk…’ Het bleef even stil.

‘Het plot van mijn roman?’ vroeg ik verbaasd.

Zijn ogen werden groter. ‘Ja precies. Het dodelijk ongeluk onderweg naar school… Vertel…’

‘Vertel?’

‘Ja. Vertel!’

Even schoot het door mijn hoofd. Stel dat ik iemand anders was? Arnon Grunberg, man wat lees ik veel Gerard Reve in jou. Even over het einde: een vader die verliefd wordt op zijn eigen dochter? Vertel!

Maar ook dat zei ik niet. Dat durfde ik niet.

Een paar dagen later, op de dag van het verschijnen van mijn boek, valt de krant op de mat. Ik denk aan het belletje van de avond voor de deadline: ‘Wat dacht je van auteur, of schrijver?’ Ik hoor het mezelf weer zeggen. Gespannen blader ik naar de rubriek van de man die de humor in de Holocaust terugbracht. De journalist die afwist van gevoeligheden en leek te begrijpen dat ik niet wilde spreken over hetgeen waar in mijn boek over wordt gezwegen. Nee, geen Holocaust. Maar een geheim. Mijn geheim. De interviewer met-moeite-met-mijn-omschrijving heeft zijn omschrijving gevonden. Daar staat het, in dikke zwarte koeienletters: PRESENTATOR MALOU HOLSHUIJSEN. Daarna de eerste alinea, waarin hij de ontknoping van mijn roman tot in detail heeft prijsgegeven.

ROOS

Dag mam

‘Hé, jij. Hé, jij daar. Meisje van me.’

‘Dag mam.’

‘Ik dacht: ik kom eens kijken.’

‘Lang geleden wel.’

‘Vind je?’

‘Ja. Je blijft steeds langer weg.’

‘O. Ja. Sorry.’

‘Is niet erg, hoor.’

‘Echt niet?’

‘Nee joh. Je bent heel lang zo dichtbij geweest.’

Wanneer wist ik dat mijn moeder anders was? Het is me vaak gevraagd, maar ik kan er de vinger niet op leggen. Het was geen aha-erlebnis, geen lampje dat plots boven mijn hoofd begon te branden. Ik denk dat het een onbewust weten is geweest, een onbewust weten dat er iets niet klopte. Dat ik diende op te letten. En dat ik ervoor moest zorgen dat alles goed zou gaan.

‘Ik lijk niet op mijn moeder’ — ze heeft het haar hele leven gezegd. Mijn oma die een bipolaire stoornis had, die geregeld krijsend door het huis dwaalde, die losse handen had, die ruim honderd kilo woog en achter de gordijnen de chocolaatjes van haar negen kinderen naar binnen schranste.

Ze leek inderdaad niet op haar.

Maar net als mijn oma had mijn moeder een hoofd dat vaak ontregeld raakte. Een kop waarin manies werden afgewisseld door depressies. Gedurende haar manies was mijn moeder heerlijk. Ze was enthousiast, fladderend; een tikje hyper, maar niets was te dol. Als kind mocht ik met vriendinnetjes op kussens van onze hoge, steile trap stuiteren, ze gaf me geregeld een pakje boter wanneer ik me verveelde (‘Hier, ga maar wat kleien’), en als mijn vader ’s avonds moest werken, trakteerde ze zichzelf en mij op een glaasje advocaat (dat daar 14 procent alcohol in zat, joh, kniesoor die erop lette). Het huis vulde zich met haar geschater, gekwebbel en gezang.

Maar tijdens de depressies werd het stil. Ontelbaar veel keren kwam ik tussen de middag uit school en hoorde ik niets. Ik stommelde naar boven. Voorzichtig zei ik: ‘Mama? Mam. Ik ben er.’ ‘Goed, schat,’ klonk het benepen. Ik opende de slaapkamerdeur niet. Ik wist dat dat niet kon. Die had ze op slot gedraaid. Ik slenterde naar beneden en smeerde mijn boterhammetjes. Om ze alleen op te eten. Want mama was onbereikbaar.

Zo veraf als ze toen voelde, zo dicht naderde ze me later. Mijn moeder werd niet goed oud. De depressies namen toe. Als het echt mis was, kregen ze psychotische randjes. Ik drong er bij mijn ouders op aan om psychische hulp te zoeken. Mijn vader, de grootste optimist van het westelijk halfrond, vond dat onzin. ‘Volgende week gaan we op vakantie. Zul je zien, dan is het zo over.’ En mijn moeder was als de dood voor elk woord dat begon met de letters psych. Want zij leek niet op haar moeder. Haar moeder die geregeld opgenomen was geweest, die shocktherapie had ondergaan, die daarna nog altijd zo gek als een ui was. Die persoon, dat was mijn moeder niet.

Maar ze was wel de persoon met wie ik op een dag de crisisdienst binnenschuifelde. Zestig jaar inmiddels, oma van mijn zoon. Ze zag voortdurend muizen lopen. Die er niet waren. Ze kon niet meer. Het kon niet meer. Dus uiteindelijk stemde ze toe: ze had hulp nodig.

‘Denkt u weleens aan de dood?’ vroeg de nogal formeel overkomende psychiater haar toen we in een klein kamertje tegenover hem zaten. Ik schrok me kapot van het antwoord.

‘Dat spijt me nog steeds, lieverd.’

‘Het geeft niet, mama. Ik wist het alleen niet.’

‘Nee. Ik wist het ook niet.’

‘Onzin. Je wist het wel.’

‘Ja. Maar ik wilde het niet.’

‘Je had pilletjes opgespaard.’

‘Ja.’

‘Maar je hebt ze niet genomen.’

‘Ik heb ze niet genomen.’

Het duurde een jaar totdat er eindelijk een diagnose kwam. Een jaar van crisisdiensten, GGZ-instellingen voor ouderen, huisartsbezoek, psychiater na psychiater na psychiater. Met almaar dezelfde vraag: ‘Denkt u weleens aan de dood?’ Het antwoord veranderde niet. Toch stonden we telkens binnen een half uur weer buiten. Mijn moeder, ik, en onze wanhoop, zomaar op de stoep gekeild. ‘Hier zijn antidepressiva. Over drie weken hebt u weer een afspraak.’

Pas toen ik Bram Bakker, een rebelse heilige huisjes omverschoppende psychiater die ik ooit had geïnterviewd, mailde met de vraag of hij eens naar mijn moeder wilde kijken, kwam er schot in de zaak. De diagnose lag binnen een uur op tafel: kneiterbipolair.

Natuurlijk dachten mijn vader en ik toen dat de verlichting binnen handbereik was. Gewoon goede therapie, een pilletje erin, en klaar (ja, het optimisme heb ik van mijn vader). En uiteraard was dat niet hoe het ging. Want hoewel praten en pillen heus iets deden, bleef mijn moeder depressies houden. Op het laatst zo’n tien per jaar. Soms duurden ze week, soms veel langer. Ontelbare keren heb ik in haar kleine keuken gezeten, haar magere lijf — meer geraamte dan lichaam — voorzichtig tegen me aan getrokken, haar vogelkopje op mijn sleutelbeen. Het waren middagen om me schrap voor te zetten, om me sterk te houden, om me te wapenen tegen haar zwaarte. Om wit te stellen tegenover het zwart. Het waren middagen waarna ik thuiskwam, terug bij man en kleine kinderen, waarbij ik verzuchtte hoe verdrietig het allemaal was. Hoe erg. Hoe duister. Maar het waren ook middagen die thuis waren. Zo dichtbij als ze was. Onze lijven haast versmolten.

‘Sorry dat ik zo moet huilen.’

‘Het geeft niet, mama.’

Het gaf niet. Het gaf niet dat ik voor haar zorgde in plaats van andersom. Ik heb nooit anders gekend.

‘Soms droom ik je nog, mama.’

‘Echt? Zie ik er dan wel een beetje mooi uit?’

‘Haha, jij zag er altijd mooi uit. Iedereen vermoedde een stylist in jou. Je zou je doodlachen als je zag in wat voor lompen ik vaak stukjes zit te tikken.’

‘Jij bent altijd mooi, lieverd. Ik vind jou altijd mooi.’

‘Toen je net dood was, stond je op een nacht voor me in de tuin. Ik zag je naar me toe lopen. Zo levensecht.

De sproetjes die als hagelslag rond je neus gestrooid waren. De dunne perkamenten huid op je handen. Ik zie de huid van mijn eigen handen ook steeds meer verdunnen, net als de jouwe. Je roodbruin geverfde haar. Je was het, mam. Je was er. Levensecht. Pas toen ik zag dat je me een pan soep kwam brengen, wist ik dat ik droomde.’

‘Hoezo dat nou weer?’

‘Jij? Een pan soep brengen?’

Mijn moeder bracht geen soep. En boterhammen? Die smeerde ik zelf. Een leven lang. Maar door de laatste jaren werd dat minder erg. Want die diagnose bracht misschien geen oplossing, maar wel opluchting.

Eindelijk wist ik waar het vandaan kwam. Mijn onbewuste weten. Mijn onverklaarbare begrijpen dat er iets niet klopte. Dat ik diende op te letten. En dat ik ervoor moest zorgen dat alles goed zou gaan.

Dat laatste is natuurlijk niet waar. Toen mijn moeder zeven jaar geleden van de trap viel, boven op haar veel te volle getroebleerde hoofd, ze drie weken in coma lag, en we uiteindelijk besloten haar te laten gaan, pas toen, of eigenlijk pas jaren daarna, ging ik in therapie en leerde ik dat levenslang voor een ouder zorgen een naam heeft: parentificatie. Als Tetrisblokjes viel alles op zijn plek. Mijn overdreven verantwoordelijkheidsgevoel, mijn regelneverigheid, mijn altijd maar proberen in te tunen op een ander, mijn moeite om voor me te laten zorgen, mijn zelfstandigheid, mijn doorzetterigheid, mijn grenzeloosheid. Het algehele gevoel om altijd aan te moeten staan. Want als ik niet oplet, gebeurt er vast iets verschrikkelijks.

‘Ik heb me daar vaak zorgen over gemaakt.’

‘Echt, mam?’

‘Ja. Je kon als kind al zo ernstig zijn. En ook heel lollig trouwens. Dat heb je van papa.’

‘Jij kan ook heel geestig wezen.’

‘Ik had mijn momenten.’

‘Mam… ik denk dat ik heel misschien iets vaker uit sta tegenwoordig.’

‘Dat is fijn, lieverd. Of zeg je dat alleen om mij gerust te stellen?’

‘Een beetje.’

‘Mam. Ik mis ze.’

‘Wat?’

‘De middagen in de keuken. Jouw hoofdje tegen mijn sleutelbeen. Destijds dacht ik dat die uren de zwaarste waren. De uren dat ik jou moest troosten. Maar nu ze er nooit meer zijn, die middagen, die uren, het gewicht van jouw lijfje tegen het mijne, nu jij voor eeuwig gewichtloos bent. Nu mis ik het. Meer dan alles.’

Er wordt vaak nogal zorgelijk naar me gekeken wanneer ik vertel over mijn moeder. ‘Dat zal vast geen makkelijke jeugd zijn geweest’, vullen mensen in. Ik weet niet of ik dat bevestigen moet. Want het was domweg míjn jeugd. Die was anders, zoveel is waar, maar anders is niet altijd slecht. Ik ken veel mensen die uit keurige standaardgezinnen komen zonder vuiltjes aan luchten, maar die hun ouders sinds ze volwassen zijn weinig zien. En als ze elkaar treffen, gaan de gesprekken over het weer, een nieuwe auto, de belastingverhogingen.

Met mijn moeder praatte ik daar nooit over. Met mijn vader trouwens ook niet. We vormden met z’n drieën een eiland, een eiland vol donkerte en licht, een eiland met nauwelijks grijstinten. Ze was complex, de relatie met mijn moeder, en daardoor is de relatie met mezelf nu soms nog complex. Maar er was diepgang, er was liefde. Ik heb als geen ander leren troosten, en juist dat biedt, nu mijn moeder zo jong overleed, mij weer troost.

‘Ik kom steeds minder vaak, hè.’

‘De dood is een radicale motherfucker.’

‘Zeg dat wel.’

‘Ik droom je minder. Ik denk je minder. Je blijft almaar langer weg.’

‘Sorry.’

‘Is niet erg, hoor.’

‘Echt niet?’

‘Nee, joh. Je bent heel lang zo dichtbij geweest.’