NEVELEN VAN VERDRIET

SAMENSTELLING

SHAUN USHER

Nevelen van
verdriet

Brieven van belang over rouw

Uit het Engels vertaald
door Roos van de Wardt

Uitgeverij Podium

Amsterdam

Voor iedereen die verlies heeft moeten verwerken

De vertaler heeft voor deze vertaling een projectwerkbeurs van het Nederlands Letterenfonds ontvangen.

Waar mogelijk hebben we naast de vertaling ook de originele brieven afgedrukt. In de gevallen waarbij dat niet haalbaar was, hebben we de Engelse vertaling geplaatst.

Oorspronkelijke titel: Letters of Note: Grief

Oospronkelijke uitgever: Canongate Books

© 2021 Shaun Usher

© 2023 Nederlandse vertaling Roos van de Wardt /

Uitgeverij Podium

Omslagontwerp Alexandra de Vries

Beeld omslag Matt Palmer / Unsplash

ISBN 978 94 638 1232 0

www.uitgeverijpodium.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met ISBN 978 94 6381 231 3

Inhoud

Inleiding

Verdriet is nu eenmaal verdriet

George Eliot aan lady Lytton

Verdriet is compromisloos

Nick Cave aan Cynthia

Er strekt zich een enorme woestijn voor me uit

Edith Wharton aan John Hugh Smith

Ik heb dit verlies met heel mijn hart gevoeld

Johann Wolfgang von Goethe aan Anna Margaretha Textor

Je ware zelf kent geen leven, geen dood

Briefwisseling tussen Sheldon en Seungsahn Haengwon

Het blijft vreemd

Colette aan Marguerite Moreno

Een man is pas volledig geboren als hij dood is

Benjamin Franklin aan Elizabeth Hubbart

Wat een wereld

Ken Kesey aan zijn vrienden

Ik hield zoveel van haar

Audre Lorde aan Martha Dunham

Besluit dapper te zijn

Rainer Maria Rilke aan Sidonie Nádherny von Borutín

Je vindt me in de bomen

Kathleen Keyes aan de Irish Times

Sta me mijn wanhoopskreet toe

Robert Frost aan Helen Thomas

Hoe kon je me nou voorgaan?

Een weduwe aan haar echtgenoot Eung-Tae Lee

Hij had het recht niet

Een onbekende soldaat, vermoedelijk Basil Rathbone, aan Edgar Rathbone

Nevelen van verdriet

Helen Keller aan Takeo en Keo Iwahashi

Waar rouwt u om bij de dood van een vriend?

Marsilio Ficino aan Bernardo Bembo

De zware hand van de dood

Kahlil Gibran aan Mary Haskell

Hoe voel je je?

Jessica Mitford aan Eva en Bill Mass

Onze dierbaren zijn nooit echt dood

Ernest Hemingway aan Gerald en Sara Murphy

Ik smeek je om je niet in nutteloze rouw te verliezen

Lady Mary Wortley Montagu aan Mary Stuart, gravin van Bute

Het eeuwige nest

’Abdu’l-Bahá aan diepbedroefde ouders

Hoe het je overvalt

Virginia Woolf aan Dora Carrington

Mijn haat krijgen jullie niet

Antoine Leiris aan de moordenaars van zijn vrouw

Ze is als sterveling geboren

Briefwisseling tussen Servius Sulpicius Rufus en Marcus Tullius Cicero

Ontworteld in de bloei van haar leven

Charlotte Brontë aan W.S. Williams

De voorjaarszon laat toch weer nieuw leven ontluiken

Albert Einstein aan koningin Elisabeth van België

Nu voelen wij ons dubbel getroffen

Ethel Bedsow aan Jacqueline Kennedy

We worden door de zaken des levens gemaand nutteloos verdriet achter ons te laten

Samuel Johnson aan James Elphinston

Een bitterzoet gevoel in je hart

Abraham Lincoln aan Fanny McCullough

De grote muur

Thomas Wolfe en Marjorie Kinan Rawlings aan Maxwell E. Perkins

Haar ziel is nu vrij

Ram Dass aan Steve en Anita Isser

Dankwoord

Een brief is een tijdbom, flessenpost, een bezwering, een schreeuw om hulp, een verhaal, een uitdrukking van bezorgdheid, een schep liefde, een manier om contact te maken. Deze eenvoudige en schitterend democratische kunstvorm is nog altijd een krachtig communicatiemiddel. En ongeacht in welke technologische revolutie we ons bevinden, de brief leeft en zal dit net als de literatuur blijven doen.

Inleiding

Het boek dat je in je handen hebt is een zorgvuldig samengestelde bloemlezing van eenendertig brieven – de oudste geschreven in 45 v.Chr., de meest recente in 2019 – ontsproten aan de pen en typemachine van schrijvers, spiritueel leiders, activisten, muzikanten, politici, dichters en gewone mensen, verstuurd vanaf adressen overal ter wereld.

Rouw is hun gemene deler, een emotioneel proces dat ieder van ons zal moeten doormaken terwijl we op de tast door het leven stuntelen – want rouw is onze natuurlijke reactie op verlies. Het is het holle gevoel in de maag wanneer een dierbare ons verlaat, of de verlammende golf van duisternis die komt opzetten zodra iemand overlijdt. Rouw kan pijn en tranen veroorzaken, opmerkelijke troost bieden of overweldigen. Soms allemaal tegelijk. We kunnen rouwen om alles en iedereen die we verliezen, of het nou gaat om een mens, een dier, een baan of een droom – en het is belangrijk om onszelf eraan te herinneren dat de juiste manier niet bestaat. Want hoewel rouw universeel is, ervaart iedereen het verloop ervan anders. Het rouwproces is in de kern vaak een eenzame aangelegenheid. Sommige mensen rouwen in stilte, hetzij bewust, hetzij door omstandigheden. Anderen hebben er behoefte aan hun rouw in woorden te vatten, op de een of andere manier zin te geven aan de ervaring en deze in een herkenbare vorm te gieten. Misschien, heel misschien, helpt het ons als het gevoel op een of andere manier in woorden kan worden uitgedrukt.

In de loop der jaren heb ik een keur aan briefcollecties samengesteld over onderwerpen die uiteenlopen van liefde tot kunst, van muziek tot seks, van oorlog tot honden. Ik overdrijf niet als ik zeg dat het onderzoek voor dit onderwerp, rouw, het meest hartverscheurende, verhelderende, bevredigende en dankbaarste onderwerp is geweest. Het is best een eer om de woorden te mogen lezen van mensen die zoveel zijn kwijtgeraakt, en van degenen die troost proberen te bieden, hoe gering ook, aan degenen die rouwen.

Ik hoop dat Nevelen van verdriet als handvat kan dienen om de pijn te verzachten van degenen onder jullie die verlies ervaren – door je eraan te herinneren dat je niet alleen bent in je verdriet, dat anderen je zijn voorgegaan en er nog anderen zullen volgen. Zij hebben vergelijkbare wegen bewandeld.

Shaun Usher

2020

De brieven

VERDRIET IS NU EENMAAL VERDRIET

George Eliot aan lady Lytton

8 JULI 1870

De meeste mensen kennen Mary Ann Evans alleen als George Eliot, het pseudoniem dat de omslagen siert van haar zeven romans, waarvan de bekendste, Middlemarch, als haar meesterwerk wordt gezien. In juli 1870, een jaar vóór het verschijnen van die roman, schreef Eliot deze brief. Haar vriendin lady Lytton had onlangs het verlies te verwerken gekregen van haar oom George Villiers, de vierde graaf van Clarendon, die jarenlang als een vader voor haar was geweest.

Harrogate

Ik wilde je pas schrijven op het moment dat meneer Lytton me zou berichten dat ik dit zou kunnen doen, aangezien het me aan de intieme kennis ontbrak om een inschatting te kunnen maken van jouw pijn; en het laatste wat ik zou willen is een verkeerd of ongepast woord spreken of schrijven wanneer woorden het enige teken van deelneming en medeleven zijn dat ik te bieden heb. Inmiddels weet ik, door wat jouw dierbare echtgenoot ons heeft verteld, dat je jouw verlies ten diepste ervaart, dat het je vooral heeft geconfronteerd met intens verdriet, waardoor ik regelmatig aan je moet denken. Want van iemand leren houden is alsof je eigendom vergaart – bezorgdheid neemt hierdoor toe en het gaat gepaard met tal van nieuwe angsten over het onheil dat jouw kostbare bezit zou kunnen treffen. Ik merk dat ik dikwijls met dat soort bezittersangst aan jou denk, omdat ik je toewens ongehavend door het leven te gaan, zodat jouw gezicht nooit afgemat zal zijn, noch door stormen geteisterd; en ik je toewens dat jouw echtgenoot in zijn wezen en in zijn handelen de beste is, aangezien minder dan dat een teleurstelling voor je zou kunnen zijn. De laatste tijd ben je des te meer in mijn gedachten omdat de dood ten grondslag ligt aan jouw pijn, en de dood me al bijna een jaar dagelijks voorkomt voor als mijn meest vertrouwde metgezel. Ik vermeng de gedachte eraan met alle andere, niet bedroefd, maar zoals de gedachte aan iemand die in liefde en verbintenis het dichtstbij staat zich met al mijn beweegredenen vermengt. Ik probeer me te verheugen op het geluk dat zich zal aandienen als ik er niet meer mee word geconfronteerd. En ik denk dat je met zo’n onpersoonlijke levenswijze enorme intensiteit kan bereiken – dat wij veel meer onafhankelijkheid kunnen verwerven dan doorgaans wordt aangenomen van het bundeltje feiten waaruit onze eigen persoonlijkheid is opgebouwd. Ik weet niet zo goed waarom ik dit tegen je zeg, behalve dan dat mijn pen babbelt zoals mijn tong zou doen als jij hier was geweest. Wij vrouwen lopen altijd het gevaar om té uitsluitend in affecties te bestaan, en hoewel onze affecties misschien onze grootste deugden zijn, horen we ook deel aan een onafhankelijkere leven te hebben – vreugde te beleven, puur omdat het kan. Het is meelijwekkend om de hulpeloosheid van sommige lieve vrouwen te zien wanneer hun affecties worden teleurgesteld; omdat hun altijd is geleerd dat ze louter voor persoonlijk genoegen enig plezier uit onderwijs kunnen halen. Ze hebben nooit nagedacht over een onafhankelijk plezier in ideeën als een ervaring die ze zouden kunnen opbiechten zonder te worden uitgelachen. Maar vrouwen hebben toch zeker nog meer behoefte aan zulk verweer tegen hartstochtelijke kwelling dan mannen? Al denk ik wel dat er onder de zwaarte van rouw geen troost bestaat. Dat woord komt mij voor als een sluier van onwaarheden. Verdriet is nu eenmaal verdriet, beproeving is nu eenmaal beproeving, totdat verbintenis en liefde ten opzichte van iedereen die overblijft hun rechtmatige plek weer innemen. Daar wordt in jouw leven zoveel aanspraak op gemaakt dat je geen tijd zult hebben om over het onveranderlijke te tobben. Verspil je kostbare tijd nu niet aan het beantwoorden van mijn brief, want het volstaat mij via meneer Lytton over jou te berichten, wanneer hij in de gelegenheid is om meneer Lewes te schrijven.

Ik heb onlangs het voorlezen van Mendelssohns Brieven afgerond. Die hadden we ons al vaak tevergeefs voorgenomen te zullen lezen. Wij vonden ze zeer bemoedigend aangezien ze verbondenheid bieden met een uiterst zuivere en verfijnde aard, met het meest rigoureuze geweten in de kunst. ’s Avonds hebben we altijd een concert om naar te luisteren – een concert met bescheiden pretenties, maar goed genoeg uitgevoerd om te plezieren.

Ik hoop dat deze brief vol gekeuvel je niet op een ongepast moment bereikt. Vergeef me hoe dan ook mijn fouten, aangezien ik je altijd met hoogachting en liefde zal bejegenen.

Harrogate

I did not like to write to you until Mr. Lytton sent word that I might do so, because I had not the intimate knowledge that would have enabled me to measure your trouble; and one dreads, of all things, to speak or write a wrong or unseasonable word when words are the only signs of interest and sympathy that one has to give. I know now, from what your dear husband has told us, that your loss is very keenly felt by you, that it has first made you acquainted with acute grief, and this makes me think of you very much. For learning to love any one is like an increase of property – it increases care, and brings many new fears lest precious things should come to harm. I find myself often thinking of you with that sort of proprietor’s anxiety, wanting you to have gentle weather all through your life, so that your face may never look worn and storm-beaten, and wanting your husband to be and do the very best, lest anything short of that should be disappointment to you. At present the thought of you is all the more with me because your trouble has been brought by death; and for nearly a year death seems to me my most intimate daily companion. I mingle the thought of it with every other, not sadly, but as one mingles the thought of some one who is nearest in love and duty with all one’s motives. I try to delight in the sunshine that will be when I shall never see it any more. And I think it is possible for this sort of impersonal life to attain great intensity – possible for us to gain much more independence than is usually believed of the small bundle of facts that make our own personality. I don’t know why I should say this to you, except that my pen is chatting as my tongue would if you were here. We women are always in danger of living too exclusively in the affections, and though our affections are, perhaps, the best gifts we have, we ought also to have our share of the more independent life – some joy in things for their own sake. It is piteous to see the helplessness of some sweet women when their affections are disappointed; because all their teaching has been that they can only delight in study of any kind for the sake of a personal love. They have never contemplated an independent delight in ideas as an experience which they could confess without being laughed at. Yet surely women need this sort of defence against passionate affliction even more than men. Just under the pressure of grief, I do not believe there is any consolation. The word seems to me to be drapery for falsities. Sorrow must be sorrow, ill must be ill, till duty and love towards all who remain recover their rightful predominance. Your life is so full of those claims that you will not have time for brooding over the unchangeable. Do not spend any of your valuable time now in writing to me, but be satisfied with sending me news of you through Mr. Lytton when he has occasion to write to Mr. Lewes.

I have lately finished reading aloud Mendelssohn’s ‘Letters’, which we had often resolved and failed to read before. They have been quite cheering to us from the sense they give of communion with an eminently pure, refined nature, with the most rigorous conscience in art. In the evening we have always a concert to listen to – a concert of modest pretensions, but well conducted enough to be agreeable.

I hope this letter of chit-chat will not reach you at a wrong moment. In any case, forgive all mistakes on the part of one who is always yours sincerely and affectionately.

VERDRIET IS COMPROMISLOOS

Nick Cave – Brief aan Cynthia

THE RED HAND FILES, OKTOBER 2018

In 1957 zag Nick Cave, zoon van Dawn en Colin Cave, in het Australische stadje Warracknabeal het levenslicht. Hij richtte zijn eerste band op toen hij in een buitenwijk van Melbourne op Caulfield Grammar School zat, en dit was het begin van een decennialange carrière. In de loop der jaren heeft hij in de muziek zijn sporen verdiend, zowel als soloartiest als met zijn band, Nick Cave & the Bad Seeds, op het podium en het witte doek geacteerd, en filmmuziek en -scenario’s geschreven. Cave heeft altijd de tijd genomen voor contact met zijn fans en in 2018 heeft hij The Red Hand Files opgezet. Dit is een online platform waarop fans hem rechtstreeks vragen kunnen stellen en zijn antwoorden voor iedereen te lezen zijn. In 2018 schreef ene Cynthia de volgende brief:

Ik heb de afgelopen jaren de dood van mijn vader, mijn zus en van mijn eerste liefde te verwerken gekregen, en het voelt alsof ik op een bepaalde manier met hen communiceer, vooral in mijn dromen. Ze helpen me. Hebben jij en Susie het gevoel dat jullie zoon Arthur bij jullie is en op de een of andere manier toch met jullie communiceert?

Arthur is Nick Caves overleden zoon. Hij stierf in 2015 op vijftienjarige leeftijd.

Deze brief was het antwoord van Cave.

Beste Cynthia,

Dat is een prachtige vraag en ik ben je dankbaar dat je hem stelt. Ik zie het zo: als we liefhebben, is verdriet onvermijdelijk. Dat is de afspraak. Dat is het pact. Verdriet en liefde zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Verdriet is de afgrijselijke herinnering aan de intensiteit van onze liefde, en verdriet is, net als liefde, compromisloos. Verdriet heeft iets onmetelijks dat onze minuscule persoontjes overweldigt. We zijn trillende clusters van atomen die een onderdeel zijn van de ontzagwekkende aanwezigheid van verdriet. Het vormt de kern van ons wezen en strekt zich via onze vingers uit tot aan de grenzen van het universum. In die kolkende maalstroom zijn allerlei vormen van waanzin te vinden: spoken en geesten en droombezoeken, en al het andere wat we in ons lijden oproepen. Dit zijn waardevolle geschenken die zo echt en krachtig zijn als nodig is. Zij zijn de spirituele gidsen die ons uit het duister leiden.

Ik voel de aanwezigheid van mijn zoon in alles, wat niet wil zeggen dat hij er is. Ik hoor hoe hij tegen me praat, over me moedert, me leidt, wat niet wil zeggen dat hij er is. Hij bezoekt Susie regelmatig in haar slaap, praat tegen haar, troost haar, wat niet wil zeggen dat hij er is. Overweldigende rouw gaat gepaard met een nasleep van heldere geestverschijningen. Deze geesten zijn eigenlijk ideeën. Ze zijn onze ontwakende verbeelding die was verdoofd door het onheil. Net als ideeën hebben deze geesten het over mogelijkheden. Volg je ideeën, want aan de andere kant van het idee liggen verandering en groei en verlossing. Creëer je eigen geesten. Roep ze aan. Breng ze met wilskracht tot leven. Praat me ze. Het zijn hun onwerkelijke, spookachtige handen die ons terugtrekken naar de wereld die ons overboord had gegooid; gelouterd door rouw, maar voor altijd getekend.

Liefs,

Nick

‘ALS WE LIEFHEBBEN, IS VERDRIET ONVERMIJDELIJK. DAT IS DE AFSPRAAK.’

– Nick Cave

Dear Cynthia,

This is a very beautiful question and I am grateful that you have asked it. It seems to me, that if we love, we grieve. That’s the deal. That’s the pact. Grief and love are forever intertwined. Grief is the terrible reminder of the depths of our love and, like love, grief is non-negotiable. There is a vastness to grief that overwhelms our minuscule selves. We are tiny, trembling clusters of atoms subsumed within grief’s awesome presence. It occupies the core of our being and extends through our fingers to the limits of the universe. Within that whirling gyre all manner of madnesses exist: ghosts and spirits and dream visitations, and everything else that we, in our anguish, will into existence. These are precious gifts that are as valid and as real as we need them to be. They are the spirit guides that lead us out of the darkness.

I feel the presence of my son, all around, but he may not be there. I hear him talk to me, parent me, guide me, though he may not be there. He visits Susie in her sleep regularly, speaks to her, comforts her, but he may not be there. Dread grief trails bright phantoms in its wake. These spirits are ideas, essentially. They are our stunned imaginations reawakening after the calamity. Like ideas, these spirits speak of possibility. Follow your ideas, because on the other side of the idea is change and growth and redemption. Create your spirits. Call to them. Will them alive. Speak to them. It is their impossible and ghostly hands that draw us back to the world from which we were jettisoned; better now and unimaginably changed.

With love,

Nick