DE HACKERS DIE NEDERLAND VERANDERDEN

MAARTEN REIJNDERS

DE HACKERS
DIE NEDERLAND
VERANDERDEN

De spannende geschiedenis van XS4ALL

Uitgeverij Podium

Amsterdam

Dit boek is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van
het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten

www.fondsbjp.nl

© 2023 Maarten Reijnders

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Moker Ontwerp

Foto omslag Bas ’t Hoen

Foto auteur Anne van Gelder

ISBN 978 94 638 1234 4

www.uitgeverijpodium.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met ISBN 978 94 638 1233 7

Inhoud

Even voorstellen, de hoofdpersonen

Woord vooraf

DEEL 1 – COMPUTERKRAKERS

Roomtaart

Piraten

Joshua en Dr. Falken

Hang-out voor hackers

Meisjesnamen

De Nederlandse Hackers Club

Het geheime telefoonnummer van Ruud Lubbers

Kunst en schoonheid

Gratis bellen met het buitenland

Fraude op de drafbaan

Een lastige pottenkijker

Het Internet

Truffelzoekende varkens

Hardliners en softies

DEEL 2 – HACK-TIC

Een klein clubje machtige heren

Opleiding tot telecommunist

Spioneren voor de KGB

Vrijheid van informatie

Öffentliche Daten nützen, private Daten schützen

Free cheese for all

Glasnost

Strafbaar / staatsgevaarlijk / stout

Operatie Sun Devil

Franse literaire salons

Touwtje door de brievenbus

Opsporing Verzocht

Dr. Popp is vergiftigd

De moeder aller oorlogen

Zwartgelakte informatie

Een vrijhaven voor hackers

De revolutionaire commandoraad

Er is over gebeld

Gomorra

Utopia

Barbiepoppen elektrocuteren

Datareizigers

Mij pakken ze nooit

Hé, wat doe jij met mijn zusje?

Systeemondermijnende software

Op heterdaad betrapt

Power to the people

DEEL 3 – INTERNET VOOR IEDEREEN

Een werelddeel dat nog van niemand is

Televisie met afstandsbediening

Woodstock voor hackers

Marine Inlichtingendienst

Anders dan de architect het heeft bedoeld

Het cybernetische luchtruim

Anoniem digitaal geld

Reddende engel

Hack-Tic Netwerk wordt XS4ALL

Free Kevin

I’m the great Cornholio

Ik ga zo foxtrot achter zulu

Uitgeputte reuzen van vlees en staal

Eeuwig september

Geen boodschap aan de boodschap

Infiltratie en intimidatie

Never defend, always attack

Digibeten

Satanische teksten

Analogieën-race

Terroristische propaganda

Er wordt getapt

De Zandvoortse zedenzaak

Leugenaar

Geen Hans Wiegel

Schokgolf

Nawoord

Verantwoording en dank

Personenregister

Even voorstellen, de hoofdpersonen

Cor Bosman

Techneut en medeoprichter van XS4ALL.

Paul Dinnissen

Nijmeegse hacker die Rop Gonggrijp in de begindagen hielp bij Hack-Tic.

Hans Franken

Architect van de Wet computercriminaliteit.

Rop Gonggrijp

Bekendste Nederlandse hacker van de jaren tachtig en negentig. Richtte in 1989 het tijdschrift Hack-Tic op. Stond aan de basis van XS4ALL.

Arthur de Groot

Forensisch accountant bij de Centrale Recherche Informatiedienst (CRI) die zich bezighield met computercriminaliteit.

Bob Herschberg

Hoogleraar aan de Technische Hogeschool Delft. Kettingrokende beschermheer van de Nederlandse hackers.

Paul Jongsma

Uit Groningen afkomstige medeoprichter van XS4ALL.

Jaco Lockhorst

Boekhouder die de administratie van XS4ALL op orde bracht en de deurwaarders op afstand hield.

Harry Onderwater

Agent met een grote belangstelling voor hackers. Probeerde computerkrakers op het rechte pad te houden.

Ronald Oostveen

Eerste Nederlandse hacker die werd vervolgd onder de Wet computercriminaliteit. Bevriend met de bekende Amerikaanse hacker Kevin Mitnick.

Tom de Regt

Hacker. Student van Bob Herschberg. Brak samen met Rop Gonggrijp en Onno Tijdgat in bij het RIVM.

Felipe Rodriquez.

Erfde op jonge leeftijd een restaurant op de Amsterdamse Wallen. Beheerder van het bulletin board Utopia. Werd in 1994 de eerste directeur van XS4ALL.

Marleen Stikker

Bedenker en eerste burgemeester van De Digitale Stad.

Onno Tijdgat

Hacker die er samen met Tom de Regt in slaagde om de PTT-computer met alle Nederlandse telefoonnummers binnen te dringen.

Hanneke Vermeulen

XS4ALL-medewerker van het eerste uur. Was onder meer verantwoordelijk voor personeelszaken.

Woord vooraf

Toen begin 2019 bekend werd dat XS4ALL zou gaan verdwijnen, leidde dat tot een opstand onder de abonnees van de internetaanbieder. ‘Met XS4ALL verdwijnt een deel van de Nederlandse internetgeschiedenis,’ schreef Laurens Verhagen in de Volkskrant. In de Waag in Amsterdam vond een discussieavond plaats waar sympathisanten, medewerkers van het eerste uur en deskundigen spraken over mogelijkheden om XS4ALL te redden. Er werden plannen gesmeed voor een nieuwe internetaanbieder met dezelfde idealen. Die provider, Freedom Internet, kwam er. XS4ALL is inmiddels een lege huls. De naam en de website bestaan nog, maar achter die façade trekt eigenaar KPN nu volledig aan de touwtjes. Daar kon ook een petitie van oud-XS4ALL-medewerker Kirsten Verdel niets aan veranderen. Tot verdriet van de ruim 55.000 mensen die hun naam onder de oproep zetten.

Een van de ondertekenaars was ik. Toen ik in 1994 online ging, was een abonnement bij XS4ALL een voor de hand liggende keuze. Het anarchistische imago van de provider, die was voortgekomen uit de hackersscene, sprak me aan. Dat gold ook voor de politieke opstelling van het bedrijf. De internetaanbieder maakte zich sterk voor de rechten van internetgebruikers en dat was hard nodig in een tijd dat e-mail nog niet onder het briefgeheim viel en politici weinig van internet leken te begrijpen. Ook stond XS4ALL op de bres voor de vrijheid van meningsuiting. Toen de Servische autoriteiten eind 1996 het onafhankelijke radiostation b92 uit de lucht haalden, zorgde de provider ervoor dat het station via internet toch kon uitzenden. Zo bleef B92 in staat om verslag te doen van de studentenprotesten tegen president Slobodan Milošević. Ook voerde XS4ALL een jarenlange strijd met Scientology, een sekte die alles op alles zette om criticasters op internet de mond te snoeren. Samen met publiciste Karin Spaink boekte de internetaanbieder de ene juridische overwinning na de andere.

XS4ALL was een internetbedrijf, maar wees nadrukkelijk op de keerzijden van alle nieuwe mogelijkheden. ‘Als je een techniek bouwt, moet je wel overdenken wat de gevolgen ervan kunnen zijn,’ zei XS4ALL-medeoprichter Rop Gonggrijp in 2005, toen ik hem interviewde voor Webwereld. Kort daarvoor was aan het licht gekomen dat kleurenprinters van Hewlett-Packard (HP) op elke pagina een minuscuul serienummer afdrukten. Zo kon de politie makkelijk achterhalen wie verantwoordelijk was voor het vervalsen van treinkaartjes. ‘Heel mooi,’ zei Gonggrijp cynisch. ‘In China verkoopt HP vast ook heel veel printers. En je maakt mij niet wijs dat HP de Chinese autoriteiten niet helpt als die willen weten wie verantwoordelijk is voor een bepaald geschrift. En als dat zo is, dan is dat medeplichtigheid aan moord. Erich Mielke, de chef van de Oost-Duitse Stasi, droomde van zo’n systeem. Nu is het er. En vast en zeker met dezelfde slechte toepassingen: het opsporen en oppakken van dissidenten.’

Deze kritische manier van denken zat in het DNA van XS4ALL. De provider was voortdurend alert op aantasting van de privacy van internetgebruikers. Om die reden verzette XS4ALL zich begin deze eeuw onder meer tegen de bewaarplicht. Daarbij werden de internet- en telefoniegegevens van alle burgers bewaard. Volgens opsporings- en inlichtingendiensten was zo’n databank onmisbaar bij de bestrijding van terrorisme en zware criminaliteit. Tegenstanders beschouwden de bewaarplicht als een ongekende inbreuk op de privacy van burgers. Waarom moet de overheid zoveel informatie verzamelen over mensen die nergens van verdacht worden? Het Europese Hof van Justitie gaf de tegenstanders uiteindelijk gelijk: de bewaarplicht werd afgeschaft. In zekere zin was XS4ALL een schitterend ongeluk, het resultaat van een toevallige samenloop van omstandigheden. Gonggrijp, hacker van het eerste uur, omschreef de oprichting van de internetaanbieder eens als ‘een initiatief om niet in de gevangenis te belanden’. Op 1 maart 1993 werd het in Nederland illegaal om in te breken op computers. Precies twee maanden later, op 1 mei 1993, ging XS4ALL officieel van start. Hackers die gewend waren via clandestiene wegen internet op te gaan, hadden nu een legaal alternatief.

Dit boek gaat over de eerste jaren van XS4ALL, maar ook over de gebeurtenissen die daaraan voorafgingen. Want de oprichting van Hack-Tic Netwerk, zoals de provider aanvankelijk heette, kende een lange aanloop. Kennis van die voorgeschiedenis is onontbeerlijk voor wie wil begrijpen waar het idealisme van XS4ALL vandaan kwam.

Ik begin mijn verhaal in het midden van de jaren tachtig, toen de eerste Nederlandse computerkrakers van zich lieten horen. Aangespoord door een kettingrokende professor voerden ze hacks uit die geregeld de kranten en het Journaal haalden. De Nederlandse hackers haalden hun inspiratie deels uit het buitenland. Aanvankelijk vooral door wat er gebeurde in de Verenigde Staten, de bakermat van het hacken. Vanaf eind jaren tachtig begon ook de Duitse Chaos Computer Club het Nederlandse denken te beïnvloeden. Zo kwam Gonggrijp op het idee voor een hackerscongres in Amsterdam na een bezoek aan een vergelijkbare bijeenkomst in Hamburg.

Het tweede deel van het boek begint in 1989, met de oprichting van Hack-Tic. Dat ‘tijdschrift voor techno-anarchisten’ publiceerde de ene na de andere truc om gratis te bellen. Want hacken ging al lang niet meer alléén om computers. Het draaide inmiddels om het creatief omgaan met allerlei vormen van techniek. Of zoals Reinhard Schrutzki schreef in Das Chaos Computer Buch: ‘Een hacker is iemand die kritisch en creatief bezig is met dingen die zijn belangstelling opwekken. Einstein was een hacker. Bach was een hacker.’ Hacken was ook politiek. De redactie van Hack-Tic bemoeide zich nadrukkelijk met de maatschappelijke gevolgen van de informatiemaatschappij. De hackers vonden dat publieke informatie voor iedereen toegankelijk moest zijn, terwijl privégegevens juist beter moesten worden beschermd. De redacteuren zochten contact met Tweede Kamerleden om de plannen voor een hackverbod te beïnvloeden.

Met de komst van een eigen provider – het onderwerp van het derde en laatste deel van dit boek – werd deze politieke lijn doorgezet. De oprichters van XS4ALL (‘access for all’) maakten zich hard voor toegang voor iedereen. Niet alleen tot internet, maar ook tot informatie. Dankzij internet zouden mensen zich beter kunnen informeren, was het idee. Over hun favoriete computersysteem, over wat er in de Tweede Kamer werd besproken, maar bijvoorbeeld ook over Scientology. De openstelling van internet, dat voorheen het exclusieve domein was van militairen en academici, ging gepaard met allerhande nieuwe dilemma’s. Wat te doen met internetgebruikers die zich racistisch uiten? Hoe om te gaan met beelden van kindermisbruik? En: hoe bescherm je de privacy van internetgebruikers nu overheden en bedrijven zoveel informatie over hen kunnen verzamelen?

Mede door de inspanningen van XS4ALL brak internet in Nederland eerder door dan in landen als België, Duitsland of Frankrijk. Internet had hier ook een ander karakter dan elders. Terwijl internettoegang voor particulieren in de meeste landen louter een commerciële dienst was, werd in Nederland benadrukt dat internet een publieke ruimte was. Je kwam er niet alleen maar om iets te halen, je werd als internetgebruiker ook geacht het net mede vorm te geven. Dat idee was wijdverspreid en werd zelfs omarmd door commerciële partijen. Planet Internet, de internetaanbieder van de PTT, nam bijvoorbeeld redacteuren in dienst om nieuwsbrieven te maken waarop ook niet-abonnees een gratis abonnement konden nemen.

Nu een paar grote bedrijven online de dienst uitmaken en sociale media door menigeen verantwoordelijk worden gehouden voor de versplintering van de maatschappij, kan het inzichtelijk zijn om te lezen over de jaren dat internet nog een grote belofte in zich droeg. Waar kwam de gemeenschapszin van destijds vandaan? Waardoor werden de Nederlandse internetpioniers gedreven? En wat is er misgegaan? Voor antwoorden moeten we terug in de tijd. Om te beginnen naar 1985, kort nadat de dertiende Elfstedentocht werd verreden.

DEEL 1

COMPUTERKRAKERS

Roomtaart

Maart 1985. Paniek bij het RIVM. Niet vanwege een virusuitbraak, maar omdat er is ingebroken. Hackers blijken wekenlang ongemerkt te hebben rondgestruind op een computer van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieuhygiëne. De indringers zijn op vertrouwelijke informatie gestuit: brieven van de directie, notulen van commissievergaderingen, het personeelsbestand. Echt verontrustend is dat de hackers ook patiëntgegevens hebben kunnen inzien.

Artsen zijn verplicht gevaarlijke ziektes te melden bij het RIVM. Het instituut in Bilthoven verzamelt de verslagen van medisch onderzoek in een database. Inclusief naam en geboortedatum van de patiënt. Zo kunnen de hackers lezen dat bij een Nederlander een uiterst zeldzame lintworm is aangetroffen. Ook stuiten de indringers op een studie naar de geruchtmakende garnalenaffaire, waarvoor een jaar eerder veel media-aandacht is geweest. Nadat een Utrechts bejaardentehuis zijn bewoners met Kerst een garnalencocktail had voorgeschoteld, werden tientallen ouderen doodziek. Veertien mensen zijn aan de bacteriële infectie overleden.

Een van de hackers besluit een boodschap achter te laten op de RIVM-computer. De jongen belooft de systeembeheerders een roomtaart als ze de computerinbraak ontdekken. Dat gebeurt pas als Jan Jacobs, een ambitieuze 27-jarige freelance journalist, de hack op het spoor komt. Jacobs is goed thuis in de prille Nederlandse hackersscene. De journalist is al van kinds af aan geïnteresseerd in techniek. Hij repareert radio’s en televisies, en als in de jaren zeventig de eerste microprocessor op de markt komt, gaat hij er samen met een vriendje meteen mee aan de slag. Begin jaren tachtig begint Jacobs te schrijven voor de eerste computerbladen. Als duidelijk wordt dat de thuiscomputer een blijvertje is, raakt ook de Volkskrant geïnteresseerd. Daar krijgt Jacobs een wekelijkse rubriek. De journalist schrijft onder meer enthousiast over bulletin board systems (bbs), een soort elektronische prikborden. ‘Met een modem – een apparaat dat computertekens omzet in pieptonen – kun je met een microcomputer via een normale telefoonlijn gegevens uitwisselen met een andere computer,’ legt Jacobs uit in de Volkskrant. ‘In Amerika zijn bbs’en al sinds jaar en dag een bekend verschijnsel. Via de computer en zo’n prikbord worden tweedehands auto’s verkocht, programma’s uitgewisseld, en tips over bepaalde computers aan de hand gedaan.’

Zelf is Jacobs vaak te vinden op Nederlands Eerste Algemene Bulletin Board System (NEABBS). Daar verzamelen zich ook de eerste Nederlandse computerkrakers – het woord ‘hacker’ wordt nog niet of nauwelijks gebruikt. Jacobs weet hun vertrouwen te winnen. Wat daarbij helpt, is dat de journalist zelf ook regelmatig hackt. Kort voor de RIVM-inbraak heeft hij nog ingebroken bij de computers van het vermaarde Natuurkundig Laboratorium (NatLab) van Philips. Daarbij heeft Jacobs zonder al te veel moeite de wachtwoorden van alle gebruikers buitgemaakt.

Op 12 maart zet de Volkskrant het nieuws over de inbraak bij het RIVM op de voorpagina. Jacobs noemt het ‘ronduit schandalig dat een overheidsinstelling zo met haar gegevens omspringt, zeker als daarbij de privacy van derden wordt geschonden’. Het bericht in de Volkskrant komt voor velen als een verrassing. Ook voor de computerkrakers die in de computer van het RIVM zitten. Een van hen, de Delftse informaticastudent Tom de Regt, stuit bij toeval op het artikel als hij die ochtend zijn studentenhuis verlaat om eten te gaan halen. Hij heeft de hele nacht met zijn maatje Onno Tijdgat zitten hacken.

De Regt en Tijdgat hebben allebei op het Erasmiaans Gymnasium in Rotterdam gezeten, maar zijn pas in hun studietijd in Delft bevriend geraakt. Het studentenhuis van De Regt is hun rovershol. Daar spreken ze af om te kijken bij welke computers ze kunnen binnenkomen. Het hacken gebeurt bij voorkeur ’s avonds en ’s nachts. Als je buiten kantooruren inbreekt op een computer is de kans op ongewenste pottenkijkers het kleinst. Maar minstens zo belangrijk is dat het na zeven uur ’s avonds een stuk goedkoper is om te bellen. De twee maken dankbaar gebruik van de faciliteiten van hun opleiding, de Technische Hogeschool (TH) in Delft. Op een universiteitscomputer installeert Tijdgat een clandestien bulletin board speciaal voor hackers.

De twee studenten zijn niet blij met de publicatie van Jacobs. De journalist heeft hen niet ingelicht. Een paar dagen eerder nog heeft Tijdgat aan Jacobs verteld dat hij denkt dat hij de status van beheerder kan bemachtigen op de RIVM-computer. Dat kan hij nu wel vergeten.

De teleurstelling van De Regt en Tijdgat valt echter in het niet bij de ontgoocheling bij het RIVM. Hans Cohen, microbioloog en directeur-generaal van het instituut, is zichtbaar ontdaan als hij na Jacobs’ onthulling met de journalist om de tafel zit. Hij noemt het ‘volstrekt onacceptabel’ wat er is gebeurd. ‘Het medisch beroepsgeheim moet een arts bij wijze van spreken met zijn leven beschermen,’ zegt Cohen. ‘Toch zijn er medewerkers bij ons die zo stom zijn om hun gebruikersnaam als wachtwoord te gebruiken.’ De directeur van het RIVM, Joost Ruitenberg, die ook is aangeschoven, wil de werknemers niet de schuld geven. ‘Ik ben verantwoordelijk,’ zegt hij tegen Jacobs. ‘Maar ik kan verzekeren dat vanaf nu ons systeem potdicht zal zijn. Ik betaal u uit eigen zak duizend gulden wanneer u nog een keer binnenkomt.’ Om de kans op een nieuwe hack te verkleinen, heeft het RIVM de telefoonlijnen die toegang geven tot de computer, voorlopig buiten werkuren afgesloten.

Ook politiek Den Haag neemt de hack hoog op, al hebben Kamerleden en ministers moeite om te doorgronden wat er precies is gebeurd. Zij hebben geen idee wat ze zich moeten voorstellen bij een bbs. Zo kan het gebeuren dat minister van Justitie Frits Korthals Altes (VVD) en PvdA-Kamerlid Aad Kosto in de veronderstelling verkeren dat Jacobs het telefoonnummer van de computer van het RIVM en het wachtwoord om binnen te komen, heeft gevonden op ‘een prikbord aan de wand van een openbaar gebouw’. De minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur, de CDA’er Elco Brinkman, belooft de Kamerleden dat medewerkers van het RIVM voortaan niet meer hun eigen wachtwoord mogen kiezen. Korthals Altes kondigt aan dat hij het inbreken op computers strafbaar wil gaan stellen.

In een paginagroot artikel in de Volkskrant maakt Jacobs enkele dagen later gehakt van de plannen voor een hackverbod. Hij verwijt de minister ‘een lachwekkend onbegrip van wat er werkelijk aan de hand is’. Volgens de hackexpert ligt het meer voor de hand om systeembeheerders verantwoordelijk te maken voor een adequate beveiliging van vertrouwelijke informatie. ‘Het zijn de slordigheid, eigenwijsheid en onwetendheid van systeembeveiligers en hun superieuren die verantwoordelijk zijn voor lekken in computersystemen.’

De Volkskrant ruimt verreweg de meeste kolommen in voor de hack bij het RIVM, maar ook andere media besteden aandacht aan de zaak. Met name de berichtgeving in De Telegraaf valt op. De krant blijkt opmerkelijk goed geïnformeerd. De medisch redacteur van de krant, Frits Gonggrijp, laat een van de computerkrakers aan het woord. Het gaat om de jongen die de systeembeheerders van het RIVM een taart in het vooruitzicht heeft gesteld. Hij vertelt vol bravoure hoe de RIVM-medewerkers ‘drie dagen als paarden hebben gewerkt’ om de hackers uit het systeem te krijgen. ‘Ik heb met een systeembeheerder in Delft onder mijn krakersschuilnaam Marcel van Dijk via de telefoon heel gezellig en uitvoerig gepraat, toen hij ons na weken van verstoppertje spelen eindelijk goed op het spoor was,’ vertelt de hacker.

Gonggrijp omschrijft de computerkraker als ‘een zeventienjarige middelbare scholier, die hier op wens van zijn vader anoniem blijft’. De Telegraaf-journalist laat onvermeld dat hij zelf de vader is die liever niet heeft dat zijn zoon onder eigen naam in de publiciteit treedt. Zijn zoon Rop heeft met een computer en modem van de krant ingebroken bij het RIVM. Ruitenberg, de directeur van het RIVM, is een van de belangrijkste journalistieke contacten van Frits Gonggrijp.

In de jaren die volgen zal Rop Gonggrijp uitgroeien tot de bekendste hacker van het land. Hij zal een grote rol spelen in de doorbraak van het publiek toegankelijke internet in Nederland. En met een groepje medestanders zal hij een belangrijk stempel drukken op de discussies over onderwerpen als privacy, toegang tot informatie en de gevaren van nieuwe technologieën.

Piraten

Hackers zijn gebiologeerd door wat er technisch mogelijk is. Ook, of misschien wel juist, als het niet is toegestaan. De uitdaging is om de autoriteiten telkens net te slim af te zijn. Bij Rop Gonggrijp zit die instelling er al vroeg in.

Rop – die eigenlijk Robbert heet, maar daarover later meer – wordt op 14 februari 1968 geboren. Als hij in de jaren zeventig naar de lagere school gaat, zijn computers nog grote, logge apparaten die alleen bij bedrijven en universiteiten zijn te vinden. IBM, de belangrijkste computerproducent, kan zich niet voorstellen dat mensen zo’n machine in huis zouden willen hebben. Gonggrijp gaat daarom aanvankelijk met andere apparaten aan de slag. Als elfjarige bouwt hij in het ouderlijk huis in Wormer met een vriendje een radiozender. Ze hebben een mengpaneel en een radiocassetterecorder en zenden muziek uit.

Ze zijn bepaald niet de enigen. Eind jaren zeventig, begin jaren tachtig duikt in Nederland de ene na de andere radiopiraat op. De motieven van de mensen die een zender bouwen en zonder vergunning uitzenden via de ether zijn divers. De een vindt dat de omroepen in Hilversum te weinig Nederlandstalige muziek uitzenden. De ander is het een doorn in het oog dat er geen podium is voor compromisloze punk. Aanstormende diskjockeys hopen met hun uitzendingen een naam op te bouwen. De piratenzenders zijn van eenlingen die af en toe een uurtje de lucht in gaan, of van grote groepen die de hele dag uitzenden. In een stad als Den Haag vullen vrije jongens hun zakken met commerciële radio die flitsender en moderner klinkt dan wat de verzuilde publieke omroepen aanbieden. In Amsterdam wordt er uitgezonden vanuit kraakpanden. Bij ontruimingen en demonstraties lopen krakers en activisten met een transistorradiootje rond om op de hoogte te blijven van de bewegingen van de mobiele eenheid. De piraten zijn in een voortdurend kat-en-muisspel verwikkeld met de controleurs van de Radio Controle Dienst. Opsporingsambtenaren rijden rond om illegale radiostations op te sporen. De sport is om na een inval zo snel mogelijk weer in de lucht te zijn.

Gonggrijp voelt zich, zoals wel meer jongens van zijn leeftijd, aangetrokken door het illegale karakter van de radiopiraterij. ‘Het was vooral leuk omdat het niet mocht,’ vertelt hij er enkele jaren later over in NRC Handelsblad. ‘Op tijd de lucht uitgaan en elkaar waarschuwen. Enorm spannend.’ In een interview met weekblad De Tijd vertelt hij dat de mentaliteit van hackers en zendpiraten op elkaar lijkt. ‘Ze vinden het leuk de politie te treiteren.’

Ook op de middelbare school tart Gonggrijp de autoriteiten. Hij heeft het geregeld aan de stok met de rector. Hij moet een keer voor straf met een stel andere leerlingen naar school komen als de rest van de school vrij is. De docenten hebben die dag een lerarenvergadering. De leerlingen met strafwerk zetten keihard ‘Another Brick in the Wall’ van Pink Floyd op. ‘We don’t need no education’.

‘Hij was recalcitrant,’ zo herinnert Remi Blokker zich jaren later. Blokker is een jaar ouder dan Gonggrijp en leert hem kennen via de schoolcomputer, een TRS-80. Het apparaat wordt onder meer gebruikt voor het maken van de roosters. Op een dag ontdekt Blokker dat er nog een tweede exemplaar is, voor het geval de eerste computer kapotgaat. De scholier die geïnteresseerd is in computers, trekt de stoute schoenen aan en gaat naar de rector. Mag hij misschien gebruikmaken van die tweede computer? De rector stemt in en Blokker gaat aan de slag. Als hij een computerspel heeft geprogrammeerd, duikt er opeens een brugklassertje achter hem op. ‘Zo, zo,’ zegt die. Het is Gonggrijp. De twee blijken hun fascinatie voor computers te delen en trekken veel samen op.

In de tweede klas van het vwo raakt Gonggrijp bevriend met Koen Hottentot. De twee vallen er een beetje buiten in de klas. ‘Geen heel erge buitenbeentjes, maar wel de lulletjes die bij gym als laatsten worden gekozen,’ vertelt Hottentot later. In een interview met de Volkskrant zegt Gonggrijp over die tijd: ‘Als kind kon ik al goed uit mijn woorden komen. Ik voelde niet de dringende behoefte om bij een groep te horen, maar had wel de neiging om te zeggen wat ik dacht – en dat deed ik tamelijk intelligent en welbespraakt. Dan ben je al snel een wijsneus. En wijsneuzen worden gepest. Jongetjes die langsrijden en de schooltas van je fiets trappen, dat soort dingen. Die pesterijen waren geen rode draad in mijn jeugd, maar ik reageerde wel zo van: hoepel maar op. Dat gaf vervreemding. Maar geen isolement.’

Gonggrijp en Hottentot belanden in de redactie van de schoolkrant. Een van hun mederedacteuren is de ruim drie jaar oudere Martin Bosma, die zich later zal ontwikkelen tot de ideoloog van de PVV van Geert Wilders. Begin jaren tachtig is Bosma nog links en draagt hij een palestinasjaal. Gonggrijp en Hottentot maken een strip voor de schoolkrant. Rop schrijft de teksten, Koen tekent. In de strip wordt hun scholengemeenschap Rooswijk een republiek, met de rector als dictator. Alle docenten aan wie ze een hekel hebben, sterven een vreselijke dood.

Aan het einde van de derde klas besluit Gonggrijp de lerarenvergadering af te luisteren. Zo hoopt hij te horen wat ze over alle leerlingen te zeggen hebben. Boven een tegel in het systeemplafond van het tekenlokaal verstopt hij een microfoon. In een naastgelegen klas neemt hij het overleg op met een recorder. Als Gonggrijp en Hottentot de bandjes later afluisteren, blijken de gesprekken grotendeels onverstaanbaar. En net voordat de leraren Hottentot behandelen, stopt de opname omdat het bandje moest worden verwisseld. Zo duurt het iets langer voordat hij erachter komt dat hij wordt teruggezet naar 3 havo.

Begin jaren tachtig doet de computer zijn intrede in huize Gonggrijp. Daarmee zijn de Gonggrijps – het gezin bestaat behalve uit vader Frits en Rop uit moeder Fietje en Rops broertje Bas – er vroeg bij. De consumentencomputer is zijn onstuitbare opmars pas net begonnen. Tijdens een vakantie in Engeland koopt Frits Gonggrijp een Sinclair zx-81. Hij hoopt zijn oudste zoon wat te kunnen bijbrengen over computers. Veel aansporing om met het apparaat aan de slag te gaan heeft Rop niet nodig. Hij verveelt zich die vakantie. Terwijl zijn ouders genieten van het landelijke Groot-Brittannië, worstelt hij zich door de Engelstalige handleiding heen en maakt hij zijn eerste programma in Basic.

Joshua en Dr. Falken

In 1983 gaat de film WarGames in première. Het is de eerste grote publieksfilm over computerkraken. De meeste hackers hebben een haat-liefdeverhouding met WarGames. Ze wijzen erop dat lang niet alles wat erin te zien is, klopt of kan. Toch kunnen veel computerkrakers zich identificeren met de hoofdrolspeler: zij zijn met precies dezelfde dingen bezig.

WarGames vertelt het verhaal van de tiener David Lightman (gespeeld door Matthew Broderick). David is een verwoede gamer die uren in de automatenhal is te vinden. School schiet er daarom nogal eens bij in. Om te voorkomen dat hij in de vakantie huiswerk moet maken, breekt hij in op de schoolcomputer om zijn slechte cijfers aan te passen. Als David in zijn zoektocht naar nieuwe games weet binnen te dringen bij een zelflerend computersysteem van NORAD, de militaire organisatie die waakt over het Amerikaanse luchtruim, loopt het uit de hand. Het leger wordt in de hoogste staat van paraatheid gebracht. Een allesvernietigende Derde Wereldoorlog dreigt.

Regisseur John Badham raakt met zijn film een gevoelige snaar. De dreiging van een kernwapenoorlog hangt als een donkere wolk boven de wereld. Er wordt volop gesproken over mutual assured destruction (MAD), het idee dat bij het gebruik van nucleaire wapens zowel het Westen als het Oostblok vernietigd zullen worden. De verhoudingen tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie zijn slecht. De Amerikaanse president Ronald Reagan noemt de Sovjet-Unie in maart 1983 in een toespraak ‘het rijk van het kwaad’.

In de herfst van dat jaar balanceert de wereld echt even op de rand van een nucleaire oorlog als de Russische officier Stanislav Petrov binnen enkele minuten vijf meldingen krijgt van inkomende kernraketten. De militair snapt er niets van: op satellietbeelden zijn de raketten niet te zien. Vijf raketten lijkt bovendien aan de zuinige kant. In de Sovjet-Unie gaat iedereen ervan uit dat de Verenigde Staten bij een kernaanval meteen al hun wapens in de strijd zullen gooien. Petrov vermoedt dat het raketdetectiesysteem zich vergist en houdt het hoofd koel. Hij besluit zijn superieuren niet te informeren. In plaats daarvan belt de officier het hoofdkwartier op om een systeemfout te melden, en wendt zo een ramp af.

In WarGames slaagt ook David erin een kernwapenoorlog te voorkomen. Met de hulp van de programmeur die het zelflerende defensiesysteem heeft ontworpen, weet hij de computer ervan te overtuigen dat een oorlog met atoomwapens onmogelijk kan worden gewonnen. Het komt geregeld voor dat bioscoopbezoekers spontaan beginnen te applaudisseren als in WarGames de absurditeit van een kernwapenoorlog aan de kaak wordt gesteld.

Badham wil met WarGames ook de schijnwerper zetten op de schaduwkanten van nieuwe technologie. Tegenover De Telegraaf zet hij een boom op over het opslaan van privacygevoelige informatie. ‘Overal word je in de gaten gehouden. In Amerika hebben de mensen, zonder zich dat bewust te zijn, de controle over hun leven vrijwillig steeds meer uit handen gegeven. Elk telefoongesprek wordt genoteerd in een computer, elke betaling met een creditcard wordt vastgelegd.’

‘Alles in deze film behoort tot de technische mogelijkheden,’ zegt Badham in een gesprek met het Algemeen Dagblad. De regisseur verwijst daarmee onder meer naar een groep jonge hackers uit Milwaukee, Wisconsin. Kort nadat WarGames in Amerika in première is gegaan, baren zij opzien met enkele geruchtmakende computerinbraken. De jongeren die tussen de 16 en 22 jaar oud zijn, hacken het nationale laboratorium Los Alamos, waar in de jaren veertig de atoombom is ontwikkeld. Ook slagen ze erin in te breken bij het Sloan Kettering-kankerinstituut in New York. De 414’s, zoals de computerkrakers worden genoemd – een verwijzing naar het lokale netnummer –, krijgen toegang tot de bestralingsgegevens van duizenden patiënten. Nadat de federale recherche FBI de groep heeft opgerold, treedt een van de hackers, de zeventienjarige Neal Patrick, op als woordvoerder. Hij belandt op de cover van Newsweek en vertelt in veelbekeken talkshows over zijn hobby. In september 1983 getuigt hij in het Huis van Afgevaardigden, waar dat jaar het ene na het andere wetsvoorstel wordt ingediend om hacken strafbaar te stellen.

Naast de waarschuwingen over de nucleaire en technologische gevaren, bevat WarGames nóg een boodschap, die met name door tieners wordt opgepikt: hacken is spannend. ‘Door WarGames moeten duizenden jonge computerbezitters, zowel in Amerika als in Europa, op het idee zijn gebracht om zelf ook eens iets te gaan proberen,’ schrijft journalist Jan Jacobs in zijn boek Kraken en computers, dat in 1985 verschijnt. ‘Talloze krakers noemden zich Joshua of Dr. Falken, namen die in de film een belangrijke rol speelden.’ Ook Rop Gonggrijp, die al op jonge leeftijd is begonnen met het kraken van computers, merkt dat er nieuwe geïnteresseerden bij komen. Door de film verdubbelt de Nederlandse hackersscene in omvang.