KAPITALISME IS SEKSISME

DOORTJE SMITHUIJSEN

KAPITALISME IS SEKSISME

Uitgeverij Podium Amsterdam

© 2024 Doortje Smithuijsen

Omslagontwerp Moker Ontwerp

Auteursfoto Stijn de Vries

ISBN 9789463812429

NUR 320

www.uitgeverijpodium.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024, met ISBN 9789463812412

PROLOOG

Ik moet zien te ontsnappen uit deze vrouwencirkel. Het is een zaterdagmiddag in het voorjaar van 2023 en ik zit in een grote kring op de vloer van een yogastudio aan de Prinsengracht in Amsterdam. Om me heen zitten een stuk of twintig vrouwen die in alles op mij lijken: ze zijn net als ik begin dertig, even slank, ze hebben dezelfde verzorgde maar niet overdreven opgemaakte gezichten, dragen dezelfde parfums van Le Labo en dezelfde leggings van Lululemon. Met de meeste van hen zat ik op de middelbare school – wat hadden onze zestienjarige varianten wel niet van ons gevonden, vraag ik me af, als ze in de toekomst konden kijken? Waren we eindelijk vrij van schoolroosters, rijtjes leren, tijden waarop je thuis moest zijn en bijbaantjes waarmee je niks verdiende – en dit was wat we met die vrijheid deden? In een kring zitten met onze ogen dicht? Op een zaterdag?

De chakrahealer van dienst vertelde aan het begin van de middag dat dit een safe space is. Toch voel ik me ontzettend ongemakkelijk. Al minutenlang doe ik in kleermakerszit diepe neusademhalingen om niet te stikken in de geur van verbrande salie die opstijgt uit de smudges die de chakrahealer uitvoert bij iedereen in de kring. We welcome the spirits, we bless this earth, prevelt ze, we open our hearts, let it come, let it come, let it come, terwijl ze met die brandende struik om ieders hoofd zwaait.

Ondertussen probeer ik zo hard mogelijk aan vuilniszakken te denken. De chakrahealer heeft een ukelele gepakt en zingt een lied bestaand uit de tekst ‘let us find inner peace’ en ‘let our hearts be open’, steeds in een andere toonsoort. Zoals altijd als ik moet lachen op een moment dat het sociaal gezien niet kan, som ik neutrale dingen op. Vuilniszakken, lantaarnpalen, A4-papier. Toch voel ik het opkomen, die grinnik, die grijns. Ik moet mijn interne afweersysteem een standje opvoeren – in plaats van aan neutrale aan erge dingen denken, dingen die me verdrietig maken. Ik weet waaraan; ik weet welke gedachte me in één keer zou cleansen van welke vorm van humor of ironie dan ook. Maar in die gedachte heb ik geen zin.

Ik moet weg uit deze cirkel. Ik sta op, ik kijk naar mijn voeten om de blik van de healer te ontwijken, vind een weg naar de deur.

In de kleedkamer vind ik de moeder van mijn middelbareschoolvriendin die deze vrouwencirkel organiseert ter ere van haar dertigste verjaardag. De afgelopen weken zag ik steeds meer tegen dit feestje op – niet omdat ik geen zin had om mijn oude vriendinnen te zien, maar omdat ik wist dat het een herhaling zou worden van een avond die ik drie jaar eerder al had meegemaakt. Ook toen was mijn relatie vlak voor deze verjaardag uitgegaan: ik had de hele avond vragen moeten beantwoorden over mijn nieuwe vrijgezelle staat. Of er niets aan te doen was geweest, of ik wel relatietherapie had geprobeerd. Of ik er erg van baalde, of ik het problematisch vond dat ik op deze leeftijd nog op zoek moest naar een nieuwe man.

Destijds was ik zevenentwintig, inmiddels ben ik eenendertig en opnieuw vrijgezel. Dat, in combinatie met het feit dat al mijn schoolvriendinnen inmiddels gesetteld zijn – man, al dan niet getrouwd; huis, al dan niet gekocht; kind, reeds gebaard of aanwezig in embryonale staat of als vastomlijnd idee – bezorgde me bij voorbaat paniek over mijn eigen afwijkende situatie.

Ik had geen zin in de blikken van vrouwelijke leeftijdsgenoten waar je onvermijdelijk mee wordt geconfronteerd op het moment dat je je anders gedraagt dan de kudde; op het moment dat jouw leven niet past in de onuitgesproken norm zoals we die met z’n allen hebben geaccepteerd. Die blikken die zeggen: waarom lukt het jou niet? Blikken die ongetwijfeld voor het overgrote deel bestaan uit geprojecteerde angsten, maar daardoor niet minder confronterend aanvoelen.

Om die blikken te ontwijken was ik de kring uit gelopen, maar nu krijg ik er toch een: de moeder van mijn vriendin kijkt op van haar telefoon en zegt: ‘Ach Doortje, lieverd, ik hoorde dat je relatie uit is, ach meisje toch, wat vreselijk’.

Ik antwoord snel zoiets als: ‘Ja, ach, dit was niet de man voor mij, het is beter zo, het was tijd, en ik ben nog jong, ik ben pas eenendertig, er zullen nog heel veel mannen komen, en het is juist lekker om nu even alleen te zijn en aan mijn carrière te werken’ – een geratelde opsomming die ik mezelf de afgelopen weken zo vaak heb horen herhalen dat die inmiddels aanvoelt als het eindeloze antwoordapparaat van de IKEA, of het keuzemenu van de huisarts. Kies één bij acute nood, kies twee voor Engels, kies drie voor de herhaalreceptenlijn, kies vier voor de assistente. Ik wil één kiezen – acute nood, acute nood, één, één, één. In plaats daarvan blijf ik hangen in een constante herhaling van hetzelfde monotoon ingesproken bandje.

De moeder van mijn vriendin knikt, gaat niet in op wat ik zeg, maar vraagt: ‘Ga je je eitjes laten invriezen?’

‘Ik overweeg het,’ antwoord ik.

‘Dat moet je doen,’ zegt ze. ‘Het kost 5000 euro, maar dan ben je weer een paar jaar safe.’

Op dat moment had ik er 50.000 euro voor overgehad om me een week safe te voelen. Om – al was het maar voor een paar dagen – oprecht te kunnen geloven in de hoopvolle dingen die ik mijn eigen stem alsmaar hoorde zeggen in de doorlopende persconferentie over mijn nieuwe relationele staat.

Maar dat zeg ik niet, ik zeg: ‘Ik denk dat ik terug moet naar de cirkel.’

VOORWOORD

Soms lijkt het of de wereld razend snel verandert, tegelijkertijd staan bepaalde ontwikkelingen al decennia stil. Een tijdje geleden las ik het beginselprogramma dat de Partij van de Arbeid in 1977 presenteerde. De sociaaldemocraten maakten zich zorgen over de groeiende kloof tussen arm en rijk, veroorzaakt door het kapitalisme. Over het uitbuiten van de aarde ten behoeve van ongeremde groei, over de ongelijke positie tussen man en vrouw in de samenleving. Het leest als een programma van een groep mensen die heel kritisch was op de staat van de samenleving, maar ook hoopvol gestemd over het inslaan van de weg richting een ander model.

Maar wat vooral opvalt: het leest als een programma dat vandaag gepresenteerd had kunnen worden.

In 1977 was het met de positie van de vrouw in Nederland abominabel gesteld. 1,8 miljoen vrouwen hadden een baan, tegenover 3,9 miljoen mannen: voor elke 100 werkende vrouwen waren 223 mannen aan het werk. Vrouwen verdienden gemiddeld – omgerekend naar huidige munteenheden en koopkracht – zo’n 21.000 euro per jaar, tegenover 46.000 euro voor de mannen.

Inmiddels werken er zo’n 4,6 miljoen vrouwen in Nederland; tegenover elke 100 werkende vrouwen staan 113 werkende mannen. De inkomens zijn dichter bij elkaar komen te liggen, hoewel er nog altijd sprake is van een grote kloof: vrouwen verdienen gemiddeld 34.000 euro per jaar, mannen 52.000.

De Partij van de Arbeid trok in 1977 aan de bel. Vrouwen moesten meer ruimte krijgen om zich te manifesteren op de arbeidsmarkt, inkomens moesten gelijker verdeeld worden tussen mannen en vrouwen, net als de kansen. Maar, merkten de politici op, alleen economische hervormingen zouden niet genoeg zijn om de positie van vrouwen daadwerkelijk op één lijn te brengen met die van mannen. In die ongelijkheid spelen namelijk ook ‘menselijke verhoudingen een rol, die op hun beurt weer van invloed kunnen zijn op het ekonomisch proces’.

Van de samenleving zoals de PvdA-politici die voor zich zagen – een samenleving waarin arbeid gelijk verdeeld is tussen mannen en vrouwen, waarin de overheid zorg draagt voor de fundamenten die dat mogelijk maken – is weinig terechtgekomen. In plaats daarvan is een samenleving ontstaan waarin kinderopvang een commercieel product is, waarin vrouwen nog altijd gemiddeld 13% minder verdienen dan mannen en waarin vrouwen via sociale media van alle kanten in de mal van sexy vrouw, moeder of sexy moeder worden gedrukt.

Dit alles gefaciliteerd door een overheid die onder het mom van zo min mogelijk betutteling de handen aftrekt van zo’n beetje elke vorm van ongelijkheid. En door een nieuwe, kapitalistisch ingestoken vorm van feminisme – het zogeheten keuzefeminisme – dat het liberale idee propageert dat de ‘vrije keuze’ van de vrouw centraal moet staan, en dat elke keus binnen dat kader als feministisch kan worden gezien. Alsof er zoiets bestaat als vrije keuze – laat staan voor vrouwen.

Zelf ben ik opgevoed met geloof in het liberalisme – met het idee dat vrijheid het hoogste goed is voor iedere burger, en dat iedereen zo veel mogelijk ruimte zou moeten krijgen om zichzelf te ontplooien. Met het idee dat je kan bereiken wat je wil, als je maar hard genoeg je best doet. Ieder voor zich; eigen welzijn eerst. Inmiddels denk ik daar anders over: het liberalisme gaat uit van gelijkheid tussen burgers, maar van die gelijkheid is simpelweg geen sprake. Een maatschappelijke overtuiging die zich laat voorstaan op zo veel mogelijk vrijheid voor het individu, gaat voorbij aan het feit dat die vrijheid al duizenden jaren ongelijk verdeeld is, en dat zelfontplooiing voor de een daardoor iets heel anders betekent dan voor de ander. Het keuzefeminisme is een contradictio in terminis: iedereen die de moeite neemt iets verder dan de oppervlakte van onze samenleving te kijken, ziet dat vrouwen in de regel nog altijd veel minder te kiezen hebben dan mannen.

Mijn schoolvriendinnen en ik: twintig jonge, witte, hoogopgeleide vrouwen, chantend in een kring, tijdens een cacaoceremonie midden in de grachtengordel van Amsterdam. Het is makkelijk ons tot karikatuur te maken van de Nederlandse elite: op school leerden we Grieks en Latijn, we zaten op pianoles en op hockey, onze ouders betaalden onze studie, en toen we nog een extra master wilden doen was dat ook geen probleem. Vanuit andere milieus en klassen worden we argwanend aangekeken – waarom krijgen wij zo buitensporig veel kansen, en zo belachelijk weinig weerstand? En hoewel we zelf heus doordrongen zijn van onze privileges, kan je tegelijk de vraag stellen of je je maatschappelijke voordelen ooit echt helemaal beseft. Je weet immers nooit hoe het is om ze niet te hebben.

Wat ik inmiddels wel weet: dat zelfs binnen dit cultureel elitaire, maatschappelijk kansrijke milieu nog een stevige ongelijkheid heerst tussen mannen en vrouwen. Waar ik als meisje geloofde dat ik met hard werken kon bereiken wat ik maar wilde, weet ik inmiddels dat dat idee simpelweg niet opgaat. Naast hard werken moet je je als vrouw gedurende je leven steeds meer aanpassen aan allerlei geschreven en ongeschreven normen die vanuit de samenleving aan je worden opgelegd. Hard werken is niet genoeg, je moet je ook alsmaar vermommen in de schutkleuren die het kapitalisme aan je opdringt – schutkleuren waardoor je niet te veel opvalt, niet uit de pas loopt, het systeem niet frustreert. Vaak gaat in dat vermommen uiteindelijk zoveel werk zitten, dat je aan dat hele harde werken nauwelijks meer toekomt.

Mijn schoolvriendinnen en ik. Je zou ons kunnen omschrijven als winnaars van het systeem waar we in leven. Maar het punt is: van dat systeem kan je niet winnen. Zeker niet als jonge vrouw.

Dat de kritiek van de PvdA uit 1977 nog altijd actueel is, is exemplarisch voor de situatie waarin het kapitalisme ons de afgelopen decennia heeft gemanoeuvreerd. De belangrijkste verkooptruc van dit systeem is dat het ons heeft doen geloven dat er geen alternatief is. Omdat we verliefd zijn geworden op winst en economische vooruitgang, zijn we blind geraakt voor alle negatieve gevolgen die ermee gepaard gaan. Daardoor is elke poging om binnen het kapitalisme naar meer gelijkheid te streven, bij voorbaat al mislukt. We proberen de gevolgen op te lossen zonder de oorzaak aan te pakken. Het is relatietherapie met een partner die toch nooit gaat veranderen.

Als ik het over het kapitalisme heb, heb ik het niet alleen over het verheerlijken van winst en over het blinde geloof in financiële groei. Ik heb het over een ideologisch model dat het fundament vormt voor de manier waarop onze samenleving economisch gezien in elkaar zit, maar intussen ook onze hele manier van leven bepaalt. Ik heb het over een systeem dat een onderscheid maakt tussen betaald en onbetaald werk, het eerste karakteriseert als meerderwaardig aan het tweede, en het meerderwaardige werk toebedeelt aan mannen, terwijl vrouwen worden opgezadeld met de minderwaardige zorgtaken – zorgtaken die ondertussen de hele maatschappij draaiende houden. Het is zoals de PvdA in 1977 al zei: een ‘ekonomisch proces’ dat ook de ‘menselijke verhoudingen’ beïnvloedt, en vice versa.

Het probleem is dat het kapitalisme het profiteren van ongelijke situaties als uitgangspunt heeft. Het is een maatschappelijk businessmodel dat draait op het maximaliseren van winst ten koste van fundamentele, menselijke waarden en onderlinge gelijkheid. Kapitalisme is het uitbuiten van de aarde. Kapitalisme is het marginaliseren van bevolkingsgroepen. Kapitalisme is seksisme.

In dit pamflet onderzoek ik de manier waarop het kapitalisme het denken van jonge vrouwen veelal ongemerkt beïnvloedt, hoe het hen op die manier een ongelijk systeem in duwt, ten koste van hun autonomie en zelfstandige ontwikkeling. Hoe het onder het mom van vrije wil en eigen keuze een samenleving op touw zet waarin de ongelijkheid tussen man en vrouw ongestoord kan blijven voortbestaan. De huisvrouw over wie de PvdA-politici zich in 1977 zorgen maakten, is nu een yogamoeder met een Rocycle-abonnement en een Artipoppe-draagzak. Moeders zitten niet meer gedwongen thuis; vrouwen kiezen er zelf voor minder te gaan werken zodra er kinderen komen. In plaats van de rigide dieetcultuur waar vrouwen in de vorige eeuw aan onderworpen werden, volgen ze nu vegan foodtrends omdat ze zich daar goed bij voelen. Ze doen aan empowering bokslessen en hot yoga. Ze nemen botox omdat ze daar zin in hebben.

Het belangrijkste verschil met 1977 is dat inmiddels het idee is ontstaan dat je als vrouw zelf voor je eigen ongelijkheid kiest. Dit is een belangrijke verkooptruc van het kapitalisme, net als het idee van isolement; de veronderstelling dat jouw keuze geen invloed heeft op het geheel, omdat die alleen jouw individuele leven betreft. Dat is niet zo: hoewel we allemaal in toenemende mate gesegregeerd van elkaar lijken te leven – alleen in ons thuiswerk-kantoor, elkaar van een afstand beloerend via Instagram – vormen we nog altijd een samenleving. En onze individuele keuzes hebben invloed op die samenleving. Dat kan je ervaren als een ongemakkelijke verantwoordelijkheid. Maar je kan het ook het ook zien als een kans.

1. MOTHERHOOD IS EASY

Zoals wel meer vrouwen dacht ik nooit veel na over mijn eigen vrouw-zijn, tot ik vrouw werd gemaakt – rond mijn dertigste verjaardag, toen iedereen ineens begon te vragen wanneer ik aan kinderen wilde beginnen. Het maakte niet uit waar ik was: op een verjaardag, een borrel, een netwerkevenement, zelfs als ik aan het filmen was voor een documentaire vroegen interviewkandidaten die ik vijf minuten daarvoor had ontmoet hoe oud ik was, of ik al kinderen had, of ik ze wilde en wanneer ik daar dan mee dacht te beginnen.

Ik antwoordde ja, natuurlijk; altijd, meteen en volmondig, al wist ik niet eens wat ik met dat antwoord precies bedoelde. Ik voelde niet per se een innerlijke noodzaak tot het krijgen van een kind – wilde het in theorie wel, maar had ook mijn twijfels, want tegelijkertijd had ik nog behoorlijk veel carrièreplannen, en ik maakte me zorgen over de combinatie van dat alles. Maar ik voelde dat niemand op deze overpeinzingen zat te wachten. Mensen die vragen of je kinderen wil, accepteren geen ander antwoord dan ‘ja’.

Intussen begon mijn telefoon alsmaar diezelfde vraag te stellen. Klokslag mijn dertigste verjaardag sloeg mijn algoritme om: kreeg ik als twintiger nog vooral reclames voor kledingmerken en cosmetica op mijn socialemediakanalen; nu waren het alleen nog maar zwangerschapstesten, buggy’s en luiers. Reclames voor de Grip-test, waarmee je zelf uit kan zoeken hoe het zit met je vruchtbaarheid. Filmpjes over Ovabalance-supplementen voor een vruchtbare hormoonhuishouding. Over de Glow Cycle & Fertility Tracker en de Ferti-Lily conceptie-cup.

Toen ik filosofie studeerde leerde ik over het hegeliaanse concept van de Geist – het idee dat er zoiets bestaat als een collectief bewustzijn dat mensen bepaalt in hun gedachten en gedrag. Ik herinner me hoe ik halverwege dat hoorcollege stond te roken op de binnenplaats en me afvroeg: waar is-ie dan, die Geist? Ik voel hem niet, ik zie hem niet. Volgens mij merk ik er niks van. Ik word niet gestuurd, ik doe alleen maar wat ik zelf wil. Ik was negentien.

Tien jaar later voel ik hem wel, die Geist. In de vorm van een samenleving die overduidelijk een bepaald plan met mij heeft – een plan dat op allerlei verschillende manieren aan me wordt opgedrongen: door reclames, door de manier waarop mensen met me omgaan, door de wijze waarop bepaald gedrag wordt afgekeurd en aangemoedigd. In de vorm van de Zeitgeist Baby Carrier – een draagzak van het merk Artipoppe, die alsmaar blijft oppoppen in de gesponsorde afdeling van mijn socialemediakanalen. Hippe modellen kijken me aan vanaf mijn telefoonscherm, met om hun romp een baby in een draagzak van linnen, tweed of cashmere, met een print van pied-de-poule of luipaardmotief of een grote yin en yang. De Geist blijkt een draagzak – letterlijk en figuurlijk.

Ze hadden bij Artipoppe geen betere naam kunnen verzinnen voor hun bestseller – ik ken weinig producten die daadwerkelijk zo de heersende tijdgeest symboliseren. Enerzijds bepalen de carriers voor een heel groot deel het jongemoederstraatbeeld in een gentrificerende wijk zoals de mijne: op de markt, op het speelpleintje, bij de montessorischool – overal staan moeders met honderden tot duizenden euro’s aan draagzak om de schouders. Anderzijds is de Artipoppe een dankbaar symbool in het steeds hoger oplopende ‘moedermaffia’-debat. Toen het merk in 2021 reclame maakte met de tekst ‘motherhood is easy’, leidde dat online tot ophef. Motherhood is easy, ja, voor mensen die geld hebben voor zo’n belachelijk duur ding – en daarmee ook voor opvang, nanny’s en kostbaar speelgoed om je kroost verantwoord zoet te houden. Wat dachten ze wel bij Artipoppe – zich zo schaamteloos profileren als kapitalistisch moedermerk. Waar haalden ze het lef vandaan?

Ondertussen is het juist die uitstraling – die uitstraling van welvaart, van luxe, van rijk en geprivilegieerd ouderschap – die Artipoppe zo succesvol maakt. De draagzakken zijn niet populair ondanks hun hoge prijs en elitaire imago, maar dankzij.

Karl Marx merkte in de negentiende eeuw al op dat producten nooit zomaar producten zijn: ze staan voor een set ideeën en aannames, een verzameling culturele overtuigingen en materiële grondstoffen die samen iets van waarde vormen binnen een bepaalde omgeving. Binnen het kapitalisme draait onze consumptie niet alleen om het aanschaffen van producten, maar meer nog om het aanschaffen van een houding tegenover je leefomgeving.

In een tijdperk waarin armoede een groeiend probleem is, waarin de kans op sociale daling groter is dan de kans op sociale stijging, gaan mensen bewust of onbewust op zoek naar manieren om uit te stralen dat ze ‘bij de goede kant’ horen – dat wil zeggen, bij de kant van de winnaars van het kapitalistische systeem. Vandaar dat ‘betaalbare luxe’ alsmaar populairder wordt: producten die uitstralen dat je zwemt in het geld, terwijl je ze met je laatste beetje salaris net kan betalen. Een fles Aesop-zeep voor in de badkamer van je veel te dure huurhuis; een overdreven dure natuurwijn waarmee je overkomt als de rijkste gast bij het etentje, al moest je hem afrekenen met je creditcard.

Hoe meer we gevoelsmatig de controle verliezen over onze leefwereld, hoe meer we op zoek gaan naar producten die dat gevoel compenseren. Hoe meer mensen het idee hebben dat ze niet meekomen in de kapitalistische vaart der volkeren, hoe meer ze op zoek gaan naar manieren om het tegenovergestelde te bewijzen – aan henzelf en aan hun omgeving.

De laatste jaren sterft de Nederlandse middenklasse steeds sneller uit: de fundamenten die deze maatschappelijke laag ooit ondersteunden, zijn een voor een omvergeworpen. Vaste banen voor een redelijk salaris werden vervangen door flexwerk; betaalbare woningen werden opgekocht door investeerders. Tegelijkertijd ontstaat er een middenklasse die zich vooral manifesteert in consumptiepatronen. In het Engels heet dit de aspirational class – de groep twintigers, dertigers, veertigers die ambieert bij de hogere sociaaleconomische klasse te horen, maar ook constant de neerwaarts aanzuigende kracht ervaart van stijgende huren, verdwijnende baanzekerheid, salarissen die niet meegroeien met de inflatie. Hun consumptiegedrag draait om het gevoelsmatig dempen van die neerwaartse kracht, door het creëren van een geslaagd imago tegenover de buitenwereld. Enter Artipoppe: het moderne symbool voor veilige hechting en een welvarende jeugd. Het symbool voor moeders met tijd, gezinnen met geld. Het symbool voor biologisch babyvoedsel, voor viool- of pianoles en minimaal twee keer per jaar op vakantie.

Ze fascineren me eindeloos, die draagzakken. Überhaupt het bestaan ervan – dat er zoveel mensen zijn die duizenden euro’s overhebben voor een product dat je ook kan kopen voor een fractie van dat bedrag; dat de behoefte jezelf sociaaleconomisch gezien gunstig te profileren kennelijk zo groot is. Het fascineert me dat steeds meer vrouwen in mijn eigen omgeving zo’n ding willen. En wat me het allermeest fascineert: dat ik, als ik heel eerlijk ben, niet kan uitsluiten dat ik op een dag zelf ook op ‘buy now’ ga klikken, op die website vol Zeitgeist-zakken. Dat is het ding met die tijdgeest – je staat er nooit helemaal los van.

v

Hoewel ik nog geen concrete kinderplannen had, raakte ik rond m’n dertigste wel doordrongen van het idee dat die er moesten komen. Waar die gedachte precies vandaan kwam wist ik destijds nog niet, maar ineens was het voor mij zonneklaar dat een vrouw die nooit moeder wordt een vrouw is die gefaald heeft – en ik wilde natuurlijk niet falen. Als ik hoorde over PCOS of andere vormen van onvruchtbaarheid, vroeg ik me meteen af of zoiets bij mij ook speelde. Ik wilde stoppen met de pil om te checken of ik ongesteld werd. (Maar deed het niet omdat mijn vriend geen zin had in condooms.) Als iemand in mijn omgeving zwanger werd, wilde ik heel gedetailleerd weten hoe dat gegaan was – hoelang had het geduurd voor ze haar normale cyclus had, hoelang hadden ze moeten proberen. Net als veel vrouwelijke leeftijdsgenoten was ik alsmaar bezig met lukrake rekensommen: stel, ik stop op moment x met de pil, dan word ik vermoedelijk na y maanden zwanger, dus kan ik wachten tot ik ongeveer z jaar oud ben.

Bewust of onbewust ging de invloed van buitenaf – die reclames op mijn telefoon, die vragen van vreemden – mijn gedachten bepalen; net als die van mijn vriendinnen. Elk gesprek draaide vroeg of laat uit op het onderwerp kinderen krijgen. Mijn vriendinnen – allemaal onafhankelijke, slimme, ambitieuze vrouwen – werden in toenemende mate in beslag genomen door de vraag wanneer ze hun eerste moesten baren. Als ze geen partner hadden werden hun gedachten gedomineerd door de vraag hoe er zo snel mogelijk een te vinden; en als ze er een hadden gevonden, door de kwestie wanneer je over kinderen krijgen begint – date vier, date vijf? Na een maand verkering? Sommigen lieten hun eitjes invriezen, anderen dachten hardop na over donorzaad.

We hadden een kleine eeuw aan emancipatie achter de rug, we waren hoger opgeleid, rijker en vrijer dan vrouwen ooit waren geweest – en dit was waar het de hele tijd over ging.

Op mijn dertigste had ik verkering met een man die zijn geld verdiende als muzikant. Als hij niet optrad zat hij het liefst in het café. Hij leefde zo autonoom en ongebonden mogelijk. Ik vond dat ontzettend aantrekkelijk. Zodra het gesprek tussen ons op het onderwerp kinderen kwam, maakte hij duidelijk dat hij daar nog totaal niet mee bezig was en dat – mocht het er ooit van komen – hij niet van plan was zijn vrijheid op te geven. Dat begreep ik. Toen ik suggereerde dat ik mijn eitjes wilde laten invriezen – zodat het onderwerp kinderen even letterlijk en figuurlijk de ijskast in zou kunnen – vond hij dat raar, en zelfs een beetje beledigend. Wij waren toch samen, waarom zou ik dan zo’n maatregel nemen?

Dat mijn geliefde prioriteit gaf aan zijn vrijheid, vonden we allebei normaal. Maar toen ik mijn eigen vrijheid probeerde te vergroten, was dat ineens problematisch.

Hoewel de houding van mijn geliefde rond het thema kinderen krijgen me irriteerde, verraste die me niet. Al jaren was ik omringd door mannen die het onderwerp kinderen – en vooral: vrouwen met kinderwens – liefst zo ver mogelijk voor zich uit schoven. Vrijgezelle vrienden stelden op datingapps de maximale zoekleeftijd steevast in op negenentwintig – vanaf de dertig begint het gezeik. Jonge vrouwen met een uitgesproken kinderwens werden bij voorbaat gezien als onaantrekkelijk – wanhoop is niet sexy. Het werd me duidelijk hoezeer kinderen krijgen nog altijd een taak is die bij vrouwen ligt. Je moet je halve leven voorkomen dat het gebeurt, maar ook zorgen dat het er ooit van komt, want net zoals wanhoop unaniem bestempeld wordt als onaantrekkelijk, zo is een vrouw die nooit baart een onvolmaakte vrouw.

Nell Frizzell noemt de levensfase waar ik rond mijn dertigste verjaardag in terechtkwam de panic years – de paniekjaren; een periode die de afgelopen decennia is toegevoegd aan het leven van jonge vrouwen met ambitie. Jarenlang hebben zij zich min of meer gedragen als one of the guys: ze hebben net zoveel gestudeerd, gefeest, gereisd en op andere manieren van het leven genoten als hun mannelijke leeftijdsgenoten. Ze zijn even hoogopgeleid (vaak nog hoger) en hard op weg richting hun droombaan en ultieme leven. Het onderwerp kinderen hebben ze lang voor zich uit geschoven. Dat gaat een hele tijd goed, tot op gegeven moment het besef indaalt van de eindigheid van je vruchtbaarheid, je om je heen kijkt, je totaal niet kinderproof leven beziet en denkt: fuck, hoe ga ik dit regelen?

Deze paniekjaren vormen een periode waarin je veelal zonder er echt bij stil te staan en onder druk van geïnternaliseerde, maatschappelijke verwachtingen keuzes maakt die je leven onherroepelijk beïnvloeden. Het voornaamste probleem van deze periode is denk ik dat vrouwen zich rond deze levensfase allemaal behoorlijk alleen en verloren voelen. Ook wij willen fulltime doorwerken, nog niet nadenken over voortplanting, eindeloos aanmodderen, zoals onze mannelijke leeftijdsgenoten. Maar inmiddels klopt ook de behoefte om te baren bij ons aan; in de vorm van een baarmoeder die allerlei hormonen naar onze hersenen zendt, en in de vorm van de samenleving die alsmaar wil weten wanneer het ervan komt. Tegelijkertijd ervaren we ineens veel druk om aantrekkelijk te blijven: steeds jonger overwegen we aan botox te beginnen, doordrongen van het idee dat we er hoe dan ook nooit oud uit mogen zien, want oud staat gelijk aan onvruchtbaar, en wie onvruchtbaar is, is af. Die cocktail van behoeftes leidt tot allerlei twijfels en frustraties, die voor iedereen persoonlijk en uniek voelen, maar eigenlijk heel universeel zijn.

Het was aan het begin van mijn eigen paniekjaren dat ik schijnbaar uit het niets moedervlogs begon te kijken. Ik keek ineens video’s van influencers als Elise Boers, was oprecht geïnteresseerd in de zwangerschap van Lizzy van der Ligt of Yara Michels, keek toe hoe zij hun kinderkamers inrichtten en vond het interessant om te zien hoe ze hun baby’s hadden aangekleed.

Naast een soort meditatie rond het onderwerp kinderen krijgen – een prettige afleiding van de vragen over dat onderwerp; thematische white noise – vormden deze vlogs vermoedelijk ook een soort dempknop voor een hele nieuwe set irritaties die zich aandiende. Het grootste deel van mijn leven heb ik te horen gekregen dat veel van mijn eigenschappen ‘mannelijk’ zijn. Het waren trouwens altijd mannen die dat zeiden, en het was duidelijk dat ‘mannelijk’ voor hen gelijkstond aan ‘goed’. Lang zag ik dit soort opmerkingen niet als kwalijk. Ik voelde zelfs een zekere trots – ik was one of the guys, dat wil zeggen: mocht meedoen met de jongens.

In het ochtendgloren van mijn paniekjaren werd het me pas duidelijk: ik had misschien ‘mannelijke eigenschappen’, maar ik was geen man. Ik deelde misschien mee in een bepaald arbeidsethos, in een vorm van humor, maar niet in de privileges. Als ik na een dag werken om een uur of acht thuiskwam, stond er niet – zoals bij de mannen met wie ik samenwerkte – een maaltijd op tafel. Mijn geliefde zat niet aan tafel op me te wachten, die stond in het café, was bij een vriend, was sporten. Wist ik veel. Elke keer als ik samen ging wonen met een man, kwamen de zorgtaken – voor zover je die hebt als kinderloos stel – automatisch op mijn bord te liggen. Als er mensen langskwamen, zorgde ik voor eten en wijn. Als de schoonmaakster betaald moest worden, liep ik naar de pinautomaat. Ik gaf de planten water, belde de klusjesman, ik bedacht op weg naar huis dat er nog geen avondeten was en dat het wc-papier bijna op was. Ja, ik kon mijn partner vragen dit soort dingen op zich te nemen, maar dat zou weer een extra handeling vergen – vaak voelt het toch sneller zo’n klusje even zelf te klaren. Met als gevolg dat ik – ook zonder kinderen – een grotere werklast droeg: niet alleen werkte ik doorgaans meer uren dan mijn geliefden; ook aan het huishouden deed ik veel meer.

‘Zo werkt mijn brein gewoon,’ zei een ex-vriendje als ik hem vroeg waarom hij niet vaker uit zichzelf boodschappen deed, of de afwas. Bij het alsmaar herhalen van die uitspraak leek hij te vergeten dat de manier waarop zijn brein ‘werkte’ ook bepaalde hoe het mijne werkte; dat hij met zijn nalatigheid bij mij een extra zorglast forceerde. Zijn brein bestuurde in die zin ook mijn brein, en daarmee mijn gedrag.

Het was op dit soort avonden, avonden waarop ik na een dag werken nog zorgde voor eten; het vuil buiten zette; het glas wegbracht; pakketten ophaalde bij de buren – dat ik om een uur of negen het liefst wegzakte bij video’s van Elise Boers, Lizzy van der Ligt of Rachel van De Huismuts. Op zo’n moment vond ik het heerlijk om het Instagram-account van Romy Boomsma te openen en door haar leven te scrollen – door de dahlia’s in haar tuin, door foto’s van haar kinderen, haar man Arie, haar paarden, haar kippen. Ik las haar tips over hoe je je huid moet verzorgen, welke supplementen je moet slikken of hoe je een makkelijke salade kan maken voor bij de lunch. Ik ontspande volledig door haar stories over hoe je kinderen kan laten eten of over welke Tripp Trapp-stoelen het handigst zijn.

De meest gevolgde vrouwen van Nederland zijn doorgaans vrouwen die in een traditioneel rollenpatroon passen. Vrouwen die voldoen aan het standaard schoonheidsideaal, met een man en kinderen, zonder werk buitenshuis – hun gezinsleven is hun beroep. Hun leven draait expliciet om de rol van echtgenote en moeder. In wezen verschillen ze niet veel van de huismoeders van voor de eerste grote emancipatiegolf, behalve dan dat ze met dat huismoederschap vaak bakken met geld verdienen.

Op populaire YouTube-kanalen van vrouwen gaat het – een enkele uitzondering daargelaten – hoofdzakelijk over het vinden van een man, kinderen krijgen, moeder zijn, het gezinsleven, zorgen, koken, tuinieren. Zelden gaat het over carrière maken; over studeren; over onafhankelijk zijn. Als het over de vrouwen zelf gaat, gaat het over uiterlijke verzorging – over gezond zijn, sporten, afvallen, make-up en mooie kleren. Hun innerlijk komt aan bod in de vorm van selfcare – mediteren, yoga, therapie.

Na al die jaren emancipatie, al die strijd om gelijkheid, al die pogingen de kansen voor mannen en vrouwen gelijk te krijgen, is dit waar we massaal naar kijken op sociale media? Is dit wat we aanklikken na een lange dag? Zijn dit de vrouwen door wie we ons – bewust of onbewust – laten beïnvloeden?

Is dit waar ik zelf naar wil kijken – na een dag denken, schrijven, creëren, emanciperen?

Rationeel kan ik er niet bij, maar gevoelsmatig wel – waarom uitgerekend deze vrouwen zo hoog op onze moderne, digitaal aangejaagde statusladder staan. Als ik naar ze kijk, ervaar ik een zuigende werking richting mijn scherm, richting hun wereld – alsof zich een portaal opent waar ik ongemerkt toe word aangetrokken. Als ik ze aanklik – onderuitgezakt op de bank, mijn jas nog aan, moegestreden, afgestompt, is het alsof ze tegen me zeggen: er bestaat ook een andere manier van leven. Er is een ontsnapping.

2. HET RECHT OM VROUW TE ZIJN

Begin 2018 bracht ik een weekend door in kasteel Sterkenburg met de jongerenafdeling van Forum voor Democratie. Maanden was ik bezig geweest mezelf naar binnen te loodsen in deze – toen al – ontzettend gesloten wereld. Ik was net begonnen als journalist en wilde iets schrijven dat veel mensen zouden lezen, dat indruk zou maken. De JFVD was een organisatie die binnen het journalistieke landschap enorm tot de verbeelding sprak: wat gebeurde daar, waar hadden die jongeren het over, luisterden ze op hun borrels echt naar Chopin? Toen ik bij mijn nieuwe freelance werkgever Vrij Nederland voorstelde te infiltreren, waren de redacteuren direct enthousiast.

Als ik terugdenk aan dat weekend, denk ik in eerste instantie niet aan alles wat er gebeurde en de mensen die ik ontmoette, maar meer aan het gevoel dat ik eraan overhield. Aan hoe ik weer thuiskwam, de trap op liep, en halverwege op een trede moest gaan zitten om onbedaarlijk te gaan huilen. Mijn vriend kwam naar beneden, vroeg wat er was. Ik kon het niet uitleggen, ik wist niet wat er was, maar ik voelde me gewoon zo. ontzettend. naar. Uiteindelijk zei ik: ‘Ik heb het gevoel dat we teruggaan in de tijd. Dat de wereld weer anti-vrouwen wordt.’

Tijdens het Forum-weekend sliep ik op de meisjeskamer – een verbouwde schuur naast het kasteel, waar de jonge vrouwen alsmaar samenkwamen om haren te stijlen, wimpers te krullen, en natuurlijk te roddelen over de aanwezige mannen. Van mij wilden ze vooral weten of ik feminist was – een woord dat ze uitspraken zoals anderen ‘fascist’ uitspreken, of ‘terrorist’. Ze vroegen me naar mijn standpunten over arbeidsverdeling, zwangerschapsverlof, over de rol van mannen bij de opvoeding van kinderen – vooral om er vervolgens hun eigen mening over te kunnen geven.

‘Weet je wat het is,’ zei een van hen, terwijl ze in de spiegel haar rouge bijwerkte, ‘ik denk dat wij deep down helemaal niet fulltime willen werken.’ De meisjes om haar heen knikten. ‘Ik krijg daar nu al zo’n stress van,’ zei een ander, ‘als ik daaraan denk. Dat je al die ballen hoog moet houden.’ ‘Het is toch ook het allermooiste om voor je gezin te kunnen zorgen,’ zei een derde. ‘Om je kinderen alles te geven wat je kan, hen te zien opgroeien. We zijn daar zo ver van verwijderd geraakt door alle eisen vanuit de maatschappij. Ik vind dat we dat terug moeten pakken.’

‘Wat moeten we terugpakken?’ vroeg ik.

Ze antwoordde: ‘Het recht om vrouw te zijn.’

v

Het vrouwbeeld dat we momenteel opgedrongen krijgen via sociale media is niet politiek neutraal. Het gegeven dat je zonder het te willen soms toch onzeker wordt van moeder-influencers illustreert de rol die zij spelen in onze samenleving. Ze zijn bewust of onbewust propaganda voor het behoud van de status quo; ze etaleren een manier van leven waar het kapitalistische systeem baat bij heeft. Die vrolijke vrouwen die rond hun vijfentwintigste poseren in een croptop, die klokslag hun dertigste moeder worden, vervolgens evolueren in tiger moms die laveren tussen de beste smoothie en de leukste traktatie – die vrouwen zijn bewust of onbewust onderdeel van een groter geheel, van een kapitalistisch systeem dat gefundeerd is op het in stand houden van deze traditionele rol voor de vrouw. De rol van verleider, van drager van kinderen, van verzorger van het gezin; de rol van producent van nieuw leven en consument van alle producten die daarbij horen.

Massamedia kan je binnen een samenleving nooit beschouwen als neutraal: ze worden altijd gevormd op basis van de consensus over waar het heen moet met de maatschappij. Doordat kapitalistische instanties voor een groot deel bepalen welke berichten het grootste publiek bereiken – via advertentiemodellen, mediabedrijven, productiehuizen – zijn die beelden vooral reclame voor het systeem waar ze uit voortkomen. Natuurlijk kennen wij in onze westerse samenleving zoiets als onafhankelijke journalistiek. Maar zeker door de opkomst van socialemediaplatformen – DIY-journalistiek, veelal aangestuurd door adverteerders – wordt de stem van het kapitalisme in onze leefwereld steeds luider.

De wereld van influencermarketing laat zich graag voorstaan op het gegeven dat dit een van de weinige zakelijke omgevingen is waar vrouwen (veel) meer verdienen dan mannen. Wat hierbij wordt vergeten is dat influencermarketing als het ware een kooi is waarin vrouwen weliswaar kunnen excelleren, maar wel binnen de grenzen van het kapitalistische patriarchaat. Ze kunnen veel geld verdienen, maar uitsluitend door te voldoen aan een opgelegde norm, en door die norm bovendien weer aan anderen op te leggen.

Binnen de sociologie bestaat een term voor de ongemerkte invloed van dat wat je om je heen ziet en hoort: priming. Beroemd is het onderzoek van John Bargh, hoogleraar sociale psychologie aan Yale. Bargh liet twee groepen studenten verschillende teksten lezen en analyseren: de ene groep las een tekst over agressie, de ander een tekst over geduld. Vervolgens liet Bargh de studenten wachten terwijl hij hun analyses doornam. Tijdens het wachten waren de studenten die over agressie hadden gelezen steevast veel ongeduldiger.

De afgelopen jaren zijn er aan universiteiten talloos veel onderzoeken gedaan naar de relatie tussen priming door sociale media en het zelfvertrouwen van vrouwen. Keer op keer blijkt dat wat we op Instagram en TikTok te zien krijgen enorme invloed heeft op ons zelfbeeld – en daarmee op onze keuzes in het leven.

Toen ik bezig was met mijn boek Gouden bergen over influencers, sprak ik geregeld af met een jongen die hoog in de boom zat in de socialemediamarketing. Op voorwaarde van anonimiteit legde hij mij af en toe uit hoe de achterkant van deze nieuwe economie in elkaar steekt. Ik vroeg mezelf destijds vaak af waarom het toch vooral vrouwen zijn die succes hebben als influencer. Pas tijdens onze laatste afspraak stelde ik deze vraag – vermoedelijk omdat ik het antwoord ergens wel aanvoelde, maar geen zin had om het te horen.

‘Waarom zijn influencers vooral vrouwen?’ herhaalde hij. ‘Tja, omdat vrouwen bang zijn.’ Ik vroeg wat hij bedoelde. ‘Bang om niet knap te zijn, of niet goed genoeg. Bang om de boot te missen, bang om te falen. Bang om een slechte vriendin te zijn of een slechte moeder. Vrouwen zijn gewoon de hele tijd bang.’ En die angst, die verkocht hij door aan adverteerders.

Merken proberen voortdurend je zwakke plekken te vinden, zaken waar je onzeker over bent of waar je je zorgen over maakt, en targeten je vervolgens online met producten die dat gevoel ogenschijnlijk voor je kunnen verlichten. Voorbeeld: vrouw googelt één keer iets over afvallen, het algoritme overlaadt haar vervolgens met advertenties over sporten en diëten – al dan niet aangeprezen door influencers. Zo belandt ze in een vicieuze cirkel: hoe meer ze van iets ziet, hoe meer haar gedrag en gedachten worden geprimed, hoe meer ze van iets zal consumeren. Voor ze het weet heeft deze vrouw een nieuwe sportoutfit en twee potten proteïnepoeder gekocht, terwijl ze de komende weken door alle getargete reclames alleen nog maar onzekerder zal worden over haar gewicht.

Zwangere vrouwen en jonge moeders, die zijn een feest qua targeting, zei mijn informant. ‘Die denken alsmaar dat ze het niet goed doen, maken zich constant zorgen om hun kind, zijn de hele tijd bang dat ze geen goede ouder zijn.’ Voor al die angsten had de baby-industrie producten bedacht. Elke zwangerschap betekent kassa in de wereld van online marketing.

Natuurlijk voelde ik me enigszins geschoffeerd door deze informatie, maar eigenlijk wist ik het allang. De vrouwen om mij heen die zwanger werden en kinderen kregen, leken inderdaad op bizarre wijze in beslag genomen door verlangens naar bepaalde spullen. Een aanstaande moeder die ik goed ken werd in haar derde trimester meermaals per nacht zwetend wakker – in blinde paniek omdat ze nog geen Artipoppezak had. Hoewel haar vriend fel tegen het aanschaffen van zo’n peperduur ding was, kocht hij er toch een. Vervolgens sliep ze veel beter.

Dat idee van Marx, dat een product niet enkel een product is, maar ook een set aannames over diegene die het consumeert, dat idee wordt momenteel enorm uitgebuit. We zijn doordrongen van het idee dat we via consumptie toegang hebben tot een universeel bepaald ‘goed leven’; een gezond lichaam is te koop in de vorm van een Gymshark-outfit; goed moederschap in de vorm van een Artipoppe. Zolang we ons leven modelleren naar wat we zien op de massamedia, zijn we goed bezig – dat is het idee waar adverteerders en influencers rijk van worden, terwijl ze vrouwen opsluiten in een steeds knellender keurslijf van geïnternaliseerde ideaalbeelden.

Door de commercialisering van de media wordt steeds meer van wat vrouwen zien en consumeren bepaald door adverteerders die geld verdienen aan hun onzekerheid – ook buiten Instagram. Omdat het gros van de ‘traditionele’ Nederlandse media uiteindelijk bestuurd wordt door directies die de verkoop van het product als hoogste doel hebben, wordt ook hier vooral gekeken naar de vraag of dat wat er geschreven, gefilmd of opgenomen wordt interessant is voor adverteerders.

Een half jaar geleden had ik een idee voor een podcast over alternatieve vrouwelijke narratieven. Mijn premisse: op sociale media krijg je als vrouw een tamelijk beperkt beeld voorgeschoteld van de activiteiten van de ‘ideale vrouw’ – mooi zijn, jong trouwen, snel kinderen krijgen, zorgzaam zijn en altijd thuis. Daar wilde ik iets tegenoverstellen: interviews met vrouwen die het anders doen, die geen kinderen hadden gekregen, of later dan gebruikelijk. Vrouwen met een ongewone carrière, vrouwen die geen man hadden, of juist meerdere. Ik sprak af met een aantal podcastbedrijven om dit idee voor te leggen. De consensus: dit wordt niks.

Het meest ongemakkelijke gesprek was dat met een pod-castproducent van mijn eigen leeftijd. ‘Tja,’ zei ze, ‘ik zou hier wel naar willen luisteren, maar het punt is: dit krijgen we nooit verkocht. Welke adverteerder zou hier in willen investeren?’ Voor mij had ze een afspraak gehad met een moedervlogger, vertelde ze. Dat wist ik, ik had haar naar buiten zien lopen en haar direct herkend. ‘Kijk, wat zij maakt is natuurlijk minder verrassend, maar ik kan het wel meteen bij drie mediabureaus wegzetten.’

Traditionele vrouwbeelden verkopen, progressieve narratieven niet. Een Artipoppe-draagzak krijgt veel kliks; een genuanceerd verhaal weinig. Dit gegeven bepaalt voor een heel groot deel wat vrouwen te zien krijgen. En door die beelden worden hun gedachten en gedrag beïnvloed.