La Louisiane

Julia Malye

La Louisiane

Roman

Vertaald uit het Frans
door Hendrik Hutter

Wereldbibliotheek

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt

door ondersteuning van het Institut français

Oorspronkelijke titel La Louisiane. Éditions Stock, Parijs

© 2024 Julia Malye

© 2024 Nederlandse vertaling Hendrik Hutter / Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp © Raphaëlle Faguer

Omslagbewerking Villa Grafica

Omslagbeeld Jeune Orpheline au cimetière, 1824 © Photo Josse / Bridgeman

Images / Eugène Delacroix

Foto auteur © Astrid di Crollalanza

NUR 302

ISBN 9789463812511

www.wereldbibliotheek.nl

Wereldbibliotheek maakt deel uit van Park Uitgevers

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024, met
ISBN 9789463812504

Voor mijn moeder en mijn vader

In 1720 verlaat het schip La Baleine het Franse moederland met vrouwen aan boord die waren opgevoed of opgesloten in het Hôpital de la Salpêtrière in Parijs. Ze worden vervoerd naar La Louisiane, want de kolonisten daar hebben dringend behoefte aan echtgenotes. In 1721 arriveren ze in het gebied, dat ook wel Mississippi wordt genoemd. Deze roman is gebaseerd op hun verhaal en vormt een eerbetoon aan al die vrouwen, die veel te lang zijn vergeten, zowel in Frankrijk als in de Verenigde Staten.

DEEL I

Bij aankomst in La Louisiane worden ze verblind. Biloxi baadt in het zonlicht, straalt gewoon, hoewel het midden januari is. De vrouwen in de sloepen zitten dicht op elkaar gepakt. De zolen van hun schoenen zijn dermate versleten dat ze de oneffenheden van het hout kunnen voelen. Ze knipperen met hun ogen tegen het felle winterlicht, en weldra verschijnt het witte strand met daarop een onbeweeglijke menigte van magere en bruinverbrande mannen die allemaal op hun tenen staan. Wanneer de matrozen op een paar meter van de wal stoppen met roeien, proberen enkele passagiers overeind te komen, waardoor de sloepen gaan wiebelen. De warme lucht blijft als deeg in hun keel plakken.

Toen ze die ochtend La Baleine achter zich lieten, hadden ze al een glimp van de zeebodem opgevangen, maar nu zien ze pas echt het zand dat tijdens hun tocht over de Atlantische Oceaan drie maanden lang aan het zicht werd onttrokken. Niemand heeft de vrouwen echter verteld waar ze die avond slapen of wanneer ze zich zullen verloven. Ze krijgen niet alles te horen.

Een paar van hen leunen over de rand. Rotsen en schelpen, en vissen met glanzende schubben die heen en weer schieten, zilveren schitteringen in hun ooghoeken. Opeens een kreet. Iedereen wil zien wat er gebeurt. Een jonge vrouw valt met een doffe plons in het water. De sloep begint vervaarlijk te schommelen, maar slaat niet om, en velen steken hun hand uit naar de drenkelinge. Onder water spreidt haar donkere jurk zich uit als een inktvlek. Plotseling houdt ze op met spartelen. In weerwil van alles wat de vrouwen meenden te weten over de golven die hen hier hebben gebracht, zinkt ze niet naar beneden, want ze kan gewoon staan en komt algauw met rechte rug en gespannen spieren omhoog, haar gejaagde adem scherend over het oppervlak van het water en haar hoofd gedraaid naar het strand, waar het gejoel van de mannen zich vermengt met het geruis van de branding. Ze probeert niet aan boord van de sloep te klimmen, maar begeeft zich naar het land. Haar haren vormen een zwart masker dat tegen haar gezicht is geplakt.

De andere vrouwen zijn nerveus en onzeker, maar volgen ten slotte enthousiast haar voorbeeld en doen het enige wat ze nog hoeven te doen: ze pakken de dichtstbijzijnde hand en wagen de sprong.

1

Marguerite

Parijs, maart 1720

Marguerite moet een lijst opstellen. Ze vouwt de brief van de advocaat-generaal weer op en probeert de beste houding te vinden voor haar stijve been. Na de regen van de afgelopen dagen heeft de pijn zich verspreid van haar tenen naar haar bovenbeen en van daaruit naar de gewrichten in haar handen. Het is het tijdstip waarop de meisjes de naaikamers verlaten, de laatste psalmen worden gereciteerd en de hoofdzusters de inventarissen komen brengen. De werkplaatsen zijn gesloten en de ambachtslieden hebben zich teruggetrokken in hun verblijven. Zelfs de patiëntes op de gekkenafdeling hoor je niet meer. Marguerite doet haar kapje af. De zon is inmiddels ondergegaan en ze zou eigenlijk niet meer achter haar bureau moeten zitten, maar in haar tuin, onder de bloeiende mimosa met zijn dichte bloemenstrengen, die haar doen denken aan de pruiken van bepaalde mannen. Daar, te midden van de madeliefjes en de affodillen, lukt het haar pas echt om de geur van La Salpêtrière te vergeten.

Ze opent een map die zo goed als leeg is. Haar handen beginnen opeens te trillen, en daardoor komt de lijst van vorig jaar half onder de secretaire terecht. Al bijna anderhalf jaar kiest zij de vrouwen uit die naar Mississippi worden gestuurd. De advocaat-generaal, de heer Joly de Fleury, was tevreden over haar eerste selectie, maar geeft in zijn brief aan dat de gouverneur van La Louisiane persoonlijk heeft gevraagd om meer echtgenotes voor de kolonie. Marguerite houdt de kaars bij het vel papier. Die avond weet ze niet waar ze moet beginnen.

Afgelopen winter lagen de zaken anders. Het idee om gedetineerde vrouwen naar Mississippi te sturen kwam van haar, en zij kon zelf bepalen wie de ideale kandidates waren. In La Salpêtrière beschikte men over te weinig bedden voor degenen die echt behoefte hadden aan een toevluchtsoord. De slaapzalen zaten vol meisjes die nooit zouden veranderen. Ze hoefde alleen maar te bedenken van wie ze zich het liefst wilde ontdoen: van de gifmengsters, de losbandige vrouwen, de rebellen of de heksen.

Ja, die eerste lijst bevatte allerlei soorten hellevegen. Een van de tweehonderdnegen bewoonsters die ze vorig jaar uitkoos kan ze zich nog bijzonder goed herinneren, een geschift mens dat de koning voortdurend voor rotte vis uitmaakte toen ze in de vrouwengevangenis zat. Maar ditmaal is het gedaan met al die meisjes uit La Grande Force. De heer Joly liet er geen misverstand over bestaan: gouverneur Bienville wil geen voormalig gedetineerden meer, maar vraagt om een stuk of negentig toekomstige moeders. Vruchtbare, competente en bescheiden vrouwen. En voor Marguerite betekent dat spijtoptanten van de tuchtschool of meisjes uit het weeshuis van La Salpêtrière, het Maison Saint-Louis. Ze overweegt om Charlotte Couturière, een roodharig wicht van twaalf, aan boord te laten gaan van het schip naar La Louisiane, het onbekende, barbaarse gebied dat haar meer vrees inboezemt dan verwondering. Maar nee, Charlotte niet. Dat kind blijft veilig in La Salpêtrière. Over een paar jaar kan ze hier misschien zuster worden. Mississippi heeft sterke vrouwen nodig.

Ze doopt de punt van haar ganzenveer in de inktpot. Dat geschifte mens had een jongere zus die nog niet verpest was. Marguerite probeert op haar voornaam te komen, maar herinnert zich alleen haar achternaam. Onder het kopje ‘Passagiers voor La Baleine’ schrijft ze: ‘1) Étiennette (of Antoinette?) Janson – tussen de 15 en 17 jaar.’

Daar moet ze nog negenentachtig namen aan toevoegen. Marguerite leunt achterover in haar stoel, en de pijn schiet van haar voeten naar haar hals. De inkt in de porseleinen pot onthoudt de cirkels die ze er met de punt van haar ganzenveer in getrokken heeft.

‘Mevrouw?’ roept iemand aan de andere kant van de deur. Omdat Marguerite niet direct reageert, wordt hetzelfde woord op klagerige toon herhaald. En dat terwijl mejuffrouw Bailly maar al te goed weet dat ze hier na de completen, het laatste avondgebed, niets te zoeken heeft.

‘Wat is er?’

De houten deur piept zodra haar nieuwe assistente de kamer binnenkomt. Haar gebaren weerspiegelen haar manier van denken: sober, nauwgezet, behoedzaam.

‘Wat wil je?’

‘De opzichtster van de gevangenis heeft gemeld dat er opnieuw gedetineerden zijn gebeten door ratten.’

Marguerite ergert zich mateloos aan de angst in haar ogen. Haar assistente is andermaal niet in staat om het zelf op te lossen. ‘Vertel eens iets wat ik nog niet weet, mejuffrouw Bailly.’

‘Die krankzinnige, Émilie Le Néant, had weer een woedeaanval.’

Marguerite gaat met haar vingers over haar slechte been. ‘Heb je de bewakers geroepen? Waar is de hoofdzuster?’

‘Ze hebben geprobeerd haar te kalmeren, maar tevergeefs.’

Uiteraard. Bij Le Néant werkt zelfs de zweep niet. Een maand geleden heeft Marguerite opdracht gegeven om dat meisje weg te houden bij de sacramenten. Je kunt immers niets meer verwachten van een vrouw die er prat op gaat al tien jaar lang geen kruisje meer te hebben geslagen.

‘De andere gevangenen beginnen onrustig te worden.’

Marguerite leunt op haar secretaire om op te staan. Ze kunnen niet zonder haar. Die gedachte schiet de laatste tijd steeds vaker door haar hoofd, en dan is ze trots en opgelucht, maar voelt ze tevens angst en vermoeidheid. ‘Kom, we gaan er snel heen.’

Maar ze kunnen er niet snel heen gaan. Marguerite doet haar best om met rasse schreden de Cour Lassay over te steken, maar ze moeten halt houden bij de Sainte-Claire-slaapzaal. De nacht is gevallen. De paar werklieden die zich haastig naar huis begeven worden opgeslokt door de duisternis. De zusters controleren of de armen in bed liggen en genoeg water hebben.

Mejuffrouw Bailly staart naar de Saint-Louis-kerk alsof ze de vier schepen voor het eerst ziet. Marguerite leunt tegen de muur en wacht tot de pijn weer wegtrekt alvorens verder te lopen.

Ze snijden af via het oudevrouwenhuis, en Marguerite kijkt recht voor zich uit tot ze de Cour Sainte-Claire bereiken, want de stenen liggen hier een stuk slechter, waardoor haar wandelstok een paar keer vast komt te zitten. La Salpêtrière, haar stad, lijkt vanavond immens groot. Het Saint-Augustin-gebouw en het Saint-Jacques-gebouw zijn gehuld in stilte, en geen enkel raam van de werkplaats wordt nog verlicht. Opeens klinkt er een schaterlach uit de richting van de gevangenis. Wanneer ze de Rue du Corps-des-Gardes inslaan, horen ze ook andere geluiden: het gehuil uit de verblijven van de kleine jongetjes, het geknor uit de varkensstal, het gescheld uit het wachthuis. Aan hun linkerkant doemt La Grande Force op. Dit gedeelte van haar stad maakt steevast een verdorven indruk op Marguerite. Zelf had ze de vrouwencellen aan de andere kant laten bouwen, op de plek waar zich nu de keukens en de Cour des Chèvres bevinden. Het was beter geweest om de gekken aan de rand van het terrein op te sluiten.

‘Hierheen,’ roept mejuffrouw Elautin.

De bewakers gaan zachter praten wanneer de opzichtster van La Grande Force op de drempel van de gevangenis verschijnt, en hun gelach verstomt volledig zodra de deur weer dichtzit. De muffe en weeë koude lucht in de vochtige gang grijpt Marguerite bij de keel.

‘Ik zei al tegen mejuffrouw Bailly dat het niet nodig was om u te storen,’ zegt mejuffrouw Elautin.

‘Ze schreeuwde zo hard dat je het op het kerkhof kon horen,’ verdedigt mejuffrouw Bailly zich.

‘Het wordt hoog tijd dat u begint te wennen aan de geluiden in deze instelling,’ antwoordt mejuffrouw Elautin venijnig.

‘Dat maakt nu niet meer uit,’ komt Marguerite tussenbeide. ‘Vertel me liever wat er is gebeurd.’

Boven hen vraagt iemand om wijn en om Pierre of Jean en vervolgens gewoon om hulp. De opzichtster doet haar armen over elkaar. ‘Een van de andere gedetineerden heeft haar inmiddels tot bedaren gebracht.’

‘Is er iemand in de cel van Le Néant geweest?’ vraagt mejuffrouw Bailly.

Marguerite werpt haar een geërgerde blik toe.

‘Natuurlijk niet,’ antwoordt mejuffrouw Elautin. ‘Als dat was gebeurd, had je wel een goede reden gehad om onze overste te storen.’

‘Wie was degene die haar het zwijgen heeft opgelegd?’

De kaars verlicht een deel van het gelaat van de opzichtster, en haar platte profiel doet Marguerite denken aan de koppen van karpers die op een rijtje liggen in een krat.

‘Een zekere Geneviève Menu.’

Doorgaans lukt het Marguerite aardig om niet aan haar zus te denken. Maar het is nou eenmaal Lucie die deze Geneviève Menu twee maanden geleden heeft laten arresteren en die haar waarschuwde voor de ondeugden van haar voormalige wasvrouw. Bij die gelegenheid liet haar zus niet na om Marguerite te wijzen op haar banden met machtige mannen. Voordat de zoon van Lucie het voorbeeld van zijn vader volgde en het nieuwe hoofd van politie werd, bemoeide niemand zich met Marguerites beslissingen. Ongestoord kon ze de vrouwen deporteren die ze wilde, maar nu draagt de hoogste autoriteit opnieuw de achternaam van haar zus, d’Argenson, een familie van graven en markiezen.

‘We gaan erheen,’ zegt Marguerite en wijst met haar wandelstok in de richting van de cellen, waarbij ze de jurk van mejuffrouw Elautin maar net mist. Het irriteert haar dat ze aan Lucie moet denken.

De twee andere vrouwen gehoorzamen haar zwijgend. Ze lopen door verlaten wachtkamers. De blinde gangen komen uit op krappe binnenplaatsen, openluchtcellen waar de hemel niet meer is dan een klein rechthoekje. Marguerite probeert te bedenken wat ze eigenlijk weet van die Geneviève Menu. Toen ze net was begonnen bij La Salpêtrière, kon ze honderden namen en gezichten onthouden. Ze herinnert zich nog de vrouwen die dertig jaar geleden werden opgesloten in de gekkenafdeling en de trekken van jonge protestantes die aan haar waren toevertrouwd in het jaar 1700, na hun mislukte vlucht naar Engeland. Ze ziet ze weer voor zich, de ogen van Charlotte, die destijds acht of negen maanden was en die haar gezicht bestudeerde en dat van het hoofd van het weeshuis, een ijskoude avond in januari 1709. Maar op dit moment kan Marguerite niet meer bedenken waar Menu precies van werd beschuldigd.

De opzichtster staat stil en het gerinkel van haar sleutelbos weerklinkt in de gang. Samen met een bewaker helpt mejuffrouw Bailly haar de deur open te doen. ‘Le Néant zit aan het eind in isolatie.’

Marguerite knijpt haar neus dicht. Het is de tijd van de maand waarin de slaapzalen ruiken naar zweet en ijzer. En zoals elke winter is het afvoerkanaal langs de oostelijke muur van La Salpêtrière buiten zijn oevers getreden toen het troebele water van de Seine te hard begon te stromen. In de gevangenis hangt een penetrante geur met de consistentie van vogelpoep of opgedroogd slijk, en Marguerite weet dat de stank in de stof van haar jurk zal trekken en in het haar onder haar kapje. Ze hoort het geluid van lichamen die zich in de duisternis omdraaien op stro, een gesmoorde snik en wat gerochel, maar niet het gegil dat ze verwachtte. Ze blijft staan bij de een-na-laatste deur.

In eerste instantie valt haar niets bijzonders op. Het licht van haar kaars valt op de stenen in de cel, die daardoor geel oplichten. Er komt wat frisse lucht naar binnen via het raampje, zodat de ondraaglijke stank in de gevangenis heel even wordt verdreven. Daarna hoort ze het: aanhoudend, monotoon gedreun. Marguerite kent dat geluid maar al te goed. In de crèche zag ze baby’s meer dan eens met het hoofd tegen hun mandje stoten bij ontstentenis van de strelingen van hun moeder. Le Néant slaapt echter en verroert geen vin. Op de plek waar ze is vastgeketend lijken haar enkels nog magerder. De huid van haar armen is uitgedroogd door de kou. Er ligt een versleten deken over haar naakte lichaam. Het geluid wordt niet zachter.

Zodra ze haar kaars bij het raampje van de cel ernaast houdt, ziet Marguerite een geknielde gedaante in een grove wollen jurk op een gehavende matras. De vingers van de gevangene zijn rood en beschadigd door de stenen. Ze blijft maar met haar vuist tegen de muur slaan, ook nadat Marguerite haar fletse blik gevangen heeft. De gedetineerde kijkt haar even aan, en daardoor kan Marguerite de adertjes zien die een fijn web vormen rond haar blauwe irissen. Wanneer ze de kaars teruggeeft aan de opzichtster, kan ze niet zeggen wie haar blik het eerst heeft afgewend, zij of de vrouw die voor haar zus werkte.

‘Doe wat nodig is om dat arme schepsel aan te kleden,’ zegt Marguerite tegen mejuffrouw Elautin, ‘en breng Menu naar het tuchthuis.’

Mejuffrouw Bailly biedt schuchter haar arm aan en ditmaal pakt Marguerite die onverwijld vast. Eenmaal terug op haar kamer zet ze een tweede naam op de lijst met toekomstige passagiers voor La Baleine.

Toen Marguerite op haar achttiende naar La Salpêtrière kwam, bestond het gesticht inmiddels dertien jaar. Voor de laatste keer in haar leven droeg ze de cyaanblauwe jurk met zilveren borduurwerk op de mouwen, die haar polsen omklemden als handboeien. Marguerites haren hadden in die tijd nog de kleur van een geschilde appel. Het was niet haar eigen idee om zuster te worden, maar ze wilde voor geen goud terug naar huis en ook niet trouwen, zoals Lucie.

Het was het jaar 1669. Molière had eindelijk toestemming gekregen om zijn stuk op te voeren in Le Tartuffe, de graaf van Grignan en Françoise-Marguerite de Sévigné waren net in het huwelijk getreden in de Saint-Nicolas-des-Champs-kerk en op een warme middag in april kuste Lodewijk XIV de voeten van twaalf arme mensen. In de dagen voor Marguerites vertrek naar La Salpêtrière had Lucie het alleen nog maar over Parijs. Achter haar toilettafel deed ze eimengsel en loodwit op haar gezicht om de putjes te verbergen die de pokken hadden achtergelaten op haar blanke huid. Ze had blauwe aderen op haar borst getekend om bleker te lijken.

Marguerite gaf echter niks om toneelstukken en bruiloften. Een jaar eerder, voordat haar vader besloot dat ze op een dag in dienst zou treden bij de jonge inrichting, had ze evenmin aandacht geschonken aan de helende krachten van de koning. Maar nu ze op het punt stond om zich in La Salpêtrière te vestigen, luisterde ze met belangstelling naar de verhalen over behoeftigen. Weldra zou ze onder hen leven, hen verzorgen. Toen ze Lucie hoorde praten over de koninklijke kussen, zag Marguerite meteen de zwarte tenen voor zich, de gescheurde nagels, de volle lippen van de soeverein. ‘Maak je niet ongerust,’ zei Lucie. ‘Waar jij heen gaat, hoef je niemand te kussen. En ik betwijfel of je wie dan ook zult aanraken.’

Haar zus bleek maar half gelijk te hebben. In het gesticht werd niet gekust, maar wel degelijk aangeraakt. Na eenenvijftig jaar in La Salpêtrière weet Marguerite niet hoeveel zieke handen ze in de hare heeft moeten nemen.

Toen ze nog een kind was, had haar vader het vaak over de arme mensen in Parijs. Na de opstand die La Fronde wordt genoemd vertelde hij verhalen over onteigende boeren die het platteland ontvluchtten en naar de buitenwijken trokken, waar ze zó dicht op elkaar woonden dat lucht en licht alleen naar binnen kwamen via de schoorstenen. Hij sprak over de wijk Chasse-Midi, waar jongens in het holst van de nacht naar de abattoirs gingen om karkassen te stelen. In 1642 werden meer dan driehonderd mannen vermoord in de straten van Parijs. Gefascineerd herhaalde haar vader dat getal, alsof hij goudstukken telde. En zelfs nadat het Cour des Miracles was schoongeveegd, bleef hij maar doorgaan over een nepsoldaat die steevast het verband van zijn zogenaamd gewonde been afwikkelde nadat hij een paar uur had zitten bedelen. Haar vader praatte over de man alsof hij hem persoonlijk kende. En dan keek hij naar het riviertje dat langs hun herenhuis stroomde en takken en bladeren meesleepte naar de Seine. Marguerite zou pas jaren later begrijpen dat hij helemaal niet wist onder welke omstandigheden de armen leefden en dat de behoeftigen nooit meer waren geweest dan een gespreksonderwerp voor de koning en zijn adviseurs, dan schimmen achter de gordijntjes van de koets die hem naar Versailles bracht.

Het was niet de eerste keus van haar vader geweest om Marguerite naar La Salpêtrière te sturen. Een paar jaar na de bouw van het complex op bevel van de koning wilde hij dat Lucie daar ging werken. Dat verbaasde niemand, ook Marguerite niet. Lucie was slim en energiek en gaf blijk van een koppigheid die men verwarde met geduld of vastberadenheid. Hun vader was ervan overtuigd dat de oudste, met haar lef en haar goede ideeën, een moderne instelling van het gesticht zou maken.

Hij veranderde echter van mening toen de toekomstige luitenant-generaal van politie om Lucies hand vroeg. Het was een warme ochtend in de winter. De oranje hemel deed de sneeuw smelten. Vervolgens richtte hij zijn aandacht op Marguerite. Hij wist voorstellen zo te brengen dat zijn gespreksgenoten het idee kregen dat ze van hen kwamen. Hij begon andermaal over de man op de Cour des Miracles die deed of hij een gewonde soldaat was en verklaarde dat mensen als hij veel behoefte hadden aan de hulp van meisjes als zij.

Marguerite weet echter nog steeds niet wat voor soort meisje ze eigenlijk is. Maar ze weet wel dat ze op haar negenenzestigste nog altijd wil bewijzen dat zij de eerste keus had moeten zijn.

De hoofdzusters zullen weldra de eetzaal betreden, brandend van nieuwsgierigheid naar hun nieuwe opdracht. Na haar bezoek aan La Grande Force van vijf dagen geleden heeft Marguerite aan de verantwoordelijken van de verschillende afdelingen gevraagd om een lijst op te stellen die ze wil gebruiken als inspiratiebron voor haar keuze van de negentig vrouwen die naar La Louisiane worden gestuurd. Ze kijkt uit het raam. Ze zou het met haar ogen dicht kunnen beschrijven, alles wat er te vinden is aan de andere kant van het Mazarin-gebouw en de Saint-Léon-werkplaats: de Saint-Louis-kerk, daarachter een doolhof van binnenplaatsen en tientallen slaapzalen, gevolgd door straatjes die naar de keukens leiden, naar de wasserij en de ziekenboeg en ten slotte naar het grootste plantsoen op het terrein, Le Marais. Marguerite kijkt of ze het zwart-witte uniform van de hoofdzusters kan ontwaren, maar het is bijna tijd voor het middageten en er lopen veel mensen tussen de Porte des Champs en de Allée des Prêtres. De leerling-smeden en -koperslagers keren schielijk terug naar de werkplaatsen van hun leermeesters. Tussen de marktkraampjes verzamelen jongens groenteschillen die ze aan de varkens zullen voeren. Koorknapen worden tot de orde geroepen door een priester. Vier hoofdzusters die toezicht houden op het verstrekken van de maaltijden haasten zich naar het oudevrouwenhuis. Marguerite slaakt een diepe zucht. Ze zijn te laat voor de zegening. Ze weet al wat er gaat gebeuren: ze rennen de trappen op, verstoren de stilte aan het begin van het gebed en worden aangestaard door glazige ogen. La Salpêtrière kent geen geheimen voor haar. Beter dan wie ook weet Marguerite wat de taken zijn van elke knecht, waakster, collectante en opzichtster die de binnenplaatsen van haar domein doorkruist.

‘Mevrouw.’

Ze draait zich om en ziet nog net dat het hoofd van het tuchthuis zich weer opricht na haar buiging. Mejuffrouw Suivit heeft altijd een rood gezicht, maar Marguerite weet nooit waarom. Misschien heeft ze het warm of koud of wordt ze door een of andere mysterieuze emotie overweldigd.

‘Ik wilde het met u hebben over de nieuwe bewoonster, Geneviève Menu. Ik betwijfel namelijk of een vrouw als zij wel in staat is tot berouw.’ Marguerite neemt een slok wijn. Een paar jaar geleden zou niemand het hebben gewaagd haar beslissingen ter discussie te stellen en verplaatste ze de gedetineerden naar believen van de ene slaapzaal naar de andere.

‘Ik vrees dat ik niet de enige ben,’ vervolgt mejuffrouw Suivit. ‘Ik denk dat Menu weer in isolatie moet.’

‘In dat geval zal het u deugd doen te vernemen dat ze niet lang meer op uw afdeling zal verblijven.’

De opzichtster fronst haar wenkbrauwen, en Marguerite beseft meteen dat ze een fout heeft gemaakt. Gewoonlijk dwingt ze zichzelf om alleen het strikt noodzakelijke te delen met haar personeel. Als haar ondergeschikten niets weten, stellen ze haar keuzes zelden ter discussie. Buiten luiden de klokken voor de sext, het gebed van twaalf uur, en drie verzorgsters komen fluisterend de eetzaal binnen. De opzichtster van het tuchthuis kijkt haar nog steeds strak aan met een blik vol medelijden en nostalgie, alsof Marguerite een versleten pop is die ze ooit geweldig vond.

Bij terugkomst in haar verblijf ligt er een brief van Lucie op de secretaire, en dat verbaast Marguerite niets. Ze opent hem niet direct, maar loopt naar de plank waar de mappen van de bewoonsters opgestapeld liggen. De oudste vellen hebben inmiddels de kleur van eierschalen, maar het document dat ze tevoorschijn haalt is nog hagelwit. Boven aan de pagina worden de volgende gegevens vermeld: de leeftijd van de verdachte op het moment van haar arrestatie (22), de namen van haar ouders (Jacques Menu en Françoise Boisseau), de datum van opsluiting (12 januari 1720) en degene die het bevel tot inhechtenisneming heeft uitgevaardigd (Lucie de Voyer de Paulmy d’Argenson). En onderaan staat een woord dat in zulke kleine letters is geschreven dat Marguerite het slechts met grote moeite kan ontcijferen: aborteuse.

Ze weet wat ze eigenlijk zou moeten doen: de opzichtster van La Grande Force ontbieden en haar opdracht geven om Menu terug te laten brengen naar haar cel. De meisjes in de dichtstbijzijnde handwerkzaal heffen de litanieën van de Heilige Maagd aan. Marguerite vouwt de brief van haar zus open. Lucie overdrijft altijd. Toen ze twaalf was, schreeuwde ze een keer dat ze werd vergiftigd omdat ze een glas zuur geworden melk had gekregen van een dienstbode. En op haar eenenzeventigste is ze in staat om een zedeloze vrouw een moordenares te noemen.

In haar brief uit Lucie zware beschuldigingen. Ze heeft gehoord dat Menu de gevangenis heeft verlaten en eist dat ze stante pede wordt teruggestuurd. Ze zet haar woorden kracht bij met de retorische vragen en uitroeptekens die zo kenmerkend zijn voor haar stijl. Marguerite blijft lang stilstaan bij de laatste zin: ‘Heb erbarmen met de kinderen wier moeders de kunst kennen van deze barbaarse moordmethoden!’ Maar Marguerite voelt geen enkel medelijden. Ze is kwaad en teleurgesteld, kwaad op Lucie, die zich overal mee bemoeit, en teleurgesteld over Geneviève, die onvergeeflijke misdaden heeft gepleegd en die alleen nog vrijkomt als ze naar La Louisiane wordt gestuurd. Ze ziet het weer voor zich, het vastberaden gezicht van de gedetineerde, ineengedoken in haar cel.

Marguerite haalt het blad van Menu uit het archief voor La Grande Force en stopt het in de map voor de bewoonsters van het tuchthuis. Of Geneviève echt het monster is dat haar zus beschrijft, kan haar niet echt schelen. Marguerite zal Lucie iets uitleggen wat ze jaren geleden al had moeten begrijpen: dat onder haar bevel een engeltjesmaakster in La Salpêtrière kan veranderen in een toegewijde moeder.

Slechts één enkele keer heeft Marguerite de missie van de inrichting in twijfel getrokken, elf jaar geleden, in de winter van 1709. Toen de koudegolf zich dat jaar over Frankrijk verspreidde, was niemand voorbereid. In de eerste dagen van januari joeg er een kille wind door de straten van Parijs. De takken van de bomen in het Bois de Boulogne braken af en de paden werden bedekt met bevroren stukken schors. Binnen twee nachten was de Seine veranderd in een ijsbaan. En de slaapzalen van La Salpêtrière vulden zich razendsnel met nieuwe bewoonsters. Er vormde zich iedere dag een wanhopige menigte bij de poorten van het complex.

Eén avond van die eindeloze winter staat Marguerite in het geheugen gegrift. Het was al donker toen ze naar het weeshuis voor kleine kinderen werd geroepen. Ze weet nog dat ze bijna van haar stokje ging door de hevige kou die buiten door haar lichaam trok. Ruim voordat ze de slaapzaal bereikte, hoorde ze het gekrijs van baby’s en rook ze de weerzinwekkende geur van besmeurde wol. De helft van het vertrek was in duisternis gehuld. Er waren niet genoeg kaarsen. In een van de twee open haarden brandde een bedeesd vuurtje. De zusters, die in de crèche ‘tantes’ werden genoemd, gaven de kinderen de fles, verschoonden hun luiers of probeerden ze in slaap te wiegen. De vrouwen hadden een harde blik in hun ogen, en de gezichten van de kleintjes in hun armen zagen er oud uit. Het kostte Marguerite een paar minuten om de zuster te vinden die de leiding had over het weeshuis.

Ze gebaarde dat ze haar moest volgen naar de gang die naar de diensttrap leidde. De zuster maakte een vermoeide indruk, en Marguerite had de neiging om te vragen of ze even wilde gaan zitten, maar er was nergens een stoel te bekennen. Ze stond op het punt om te zeggen dat de pasgeborenen die geen wieg hadden verplaatst moesten worden naar het Maison Saint-Louis, waar ze konden slapen bij de oudere wezen, maar toen hoorden ze iets of iemand zachtjes piepen. Je zou zeggen een jong hondje of katje of een gewond dier of zo. Het bleek echter een klein meisje te zijn van amper een jaar.

Omdat de zuster niets deed, nam Marguerite het kind in de armen. Haar hoofd leek enorm. De baby was zo mager dat ze de schouderbladen voelde rollen onder haar duim. Toen ze opkeek, zag ze nog net dat de zuster weer de slaapzaal in dook, zonder het meisje een blik waardig te keuren. Marguerite keek naar de grijsblauwe oogjes en naar de dunne haartjes, die in het oranje licht van de zaal rood leken te zijn. Ze was achtergelaten en vervolgens vergeten. Marguerite kon niets doen voor de mensen die stierven in de straten van Parijs, maar La Salpêtrière was anders dan de hoofdstad. In haar domein werd er voor de allerkleinsten gezorgd, of de Seine nu bevroren was of niet.

De volgende dag ging ze weer naar het weeshuis en ook de dag daarna. Wanneer ze het complex doorkruiste, moest ze denken aan de tijd dat ze twintig was. Toen rende ze de hele dag van de ene slaapzaal naar de andere. Ze was inmiddels achtenvijftig en zei tegen zichzelf dat ze naar de crèche terugkeerde om toe te zien op het welzijn van alle kinderen en niet alleen dat van één klein meisje. Als jonge zuster had ze geleerd dat haar macht beperkt was. Een losbandig wicht van dertien bleek te zwak om een bevalling te overleven. Een epileptische vrouw bezweek uiteindelijk onder een van haar toevallen. Maar samen met haar personeel kon ze mensenlevens redden.

Marguerite nam het kleine meisje nooit meer in haar armen. Net als elke andere bewoonster van La Salpêtrière kon ze bij haar volgende bezoek dood zijn. Men noemde haar Charlotte, waarom wist Marguerite niet, en gaf haar de achternaam Couturière, vanwege het geborduurde zakdoekje dat ze in haar knuistje geklemd hield op de dag dat ze hier was gebracht. Marguerite zou verder niets van haar te weten komen. Dat maakte ook niet uit. La Salpêtrière was de toekomst van dat kind, de enige die zij en haar lotgenoten ooit zouden hebben.

In april laten de hoofdzusters haar weten dat hun lijsten klaar zijn. De planten in de armentuin druppelen na tussen twee stortbuien. Je kunt vaag wat geel en rood zien in de nog gesloten knoppen van de bloemen. Afgelopen week had zich een verrukte menigte verzameld in de schepen van de Saint-Louis-kerk voor de hoogmis die aldaar werd opgedragen. De ontvangstkamer was de hele dag geen moment leeg.

Vier dagen na Pasen begeeft Marguerite zich naar het Maison Saint-Louis. Ze weet dat ze Charlotte niet zal aantreffen tussen de veertig bewoonsters die in de slaapzaal voor haar staan. Het nieuwe hoofd van het weeshuis is gewaarschuwd: Charlotte gaat niet naar La Louisiane, haar naam mag niet op de lijst worden gezet. ‘Ze komen net uit de Sainte-Claire-werkplaats,’ fluistert mejuffrouw Brandicourt haar enthousiast in het oor. Daar brengen ze de ochtend door, tot de terts, en leren ze om te naaien en te borduren. Ze kennen de Bijbel. De slimsten onder hen kunnen lezen en schrijven. De zuster blijft maar praten, alsof Marguerite niet zelf, als overste, het rooster van de wezen heeft opgesteld. ‘Stuk voor stuk aanwinsten voor onze kolonie,’ besloot de jonge vrouw.

Marguerite kiest een willekeurig meisje uit. Ze vraagt of ze bereid is om naar La Louisiane te gaan, en hoewel het antwoord niet meer is dan wat gemompel, vertelt de trotse uitdrukking op het gezicht van mejuffrouw Brandicourt Marguerite wat ze wil horen. Ze geeft het meisje een klopje op haar bovenarm. Tijdens de laatste bestuursvergadering heeft de advocaat-generaal van de koning erop gehamerd dat de passagiers tot op zekere hoogte vrijwilligsters moeten zijn. Want dan, voegde de heer Joly de Fleury eraan toe, is het niet nodig om ze tijdens de reis vast te ketenen, zoals de vrouwen die hun voorgingen. Geen stadswachters meer die worden betaald om zwervers en kinderen van de straten van de hoofdstad te plukken. Afgelopen maand zijn Parijzenaren die daar woedend over waren in opstand gekomen tegen die bandieten, en men zegt dat een aantal van hen is gedood door de uitzinnige menigte.

Dat beeld achtervolgt Marguerite nog steeds. Hun reactie lijkt erop te wijzen dat ze op de een of andere manier hebben voorvoeld wat zij vreest. Dat het goud in de rivieren van La Louisiane misschien niets anders is dan de verblindende weerspiegeling van de zon op het water en dat er in de immense bossen van dat ruige land wilde beesten leven die je met huid en haar opvreten als ze de kans krijgen.

Mejuffrouw Brandicourt loopt met haar mee naar de uitgang. Marguerite heeft haar plicht gedaan. Hun echtgenoten zullen hen beschermen. Ze werpt een laatste blik op de wezen. In het midden van de zaal rent Charlotte naar een van de kandidates. Ze is tenger, zelfs voor haar leeftijd. Haar gebeitelde, haast grove trekken zullen zonder twijfel op een dag zachter worden. Ze strijkt een rode lok achter haar oor, pakt de hand van het blonde meisje en veegt de tranen uit haar ogen. Wanneer Marguerite aan mejuffrouw Brandicourt vraagt hoe het met de kleine Couturière gaat, verdwijnt de glimlach op het gezicht van de jonge vrouw. ‘Ze weigerde vanochtend om te zingen,’ zegt ze. ‘Ze was erg van streek omdat haar naam niet op de lijst stond.’

Op weg naar het tuchthuis slaagt Marguerite er niet in om het akelige gevoel in haar borst kwijt te raken. Charlotte heeft geen flauw benul van wat haar in Mississippi te wachten zou staan. Daar heeft ze niets aan die mooie stem van haar. Daar komen soldaten om van de honger, iets waar Marguerite zelf pas achter kwam toen ze tijdens de laatste vergadering het bezorgde gefluister opving van twee leden van het bestuur van de inrichting. Maar ook al weet ze niet veel van de kolonie, ze twijfelt er niet aan dat het hier in La Salpêtrière veiliger is voor Charlotte dan in La Louisiane.

De bewoonsters van het tuchthuis blijven zich concentreren op hun wolhaspels. Ze hebben allemaal gezondigd, en hun naasten lieten hen opnemen om ze weer op het rechte pad te krijgen. De rijksten beschikken over een eigen kamer aan de andere kant van het gebouw. De anderen wonen hier, in de slaapzalen. Hun schaduwen worden aan de vloer genageld door de voorjaarszon. Als je ernaar kijkt, kun je onmogelijk zeggen waar de vrouwen beginnen en hun spinnewielen eindigen.

‘Ze zijn er vrijwel allemaal,’ verklaart de zuster. Ze moet hard praten om uit te komen boven het gezoem van de draaiende wielen en wijst een paar meisjes aan. Sommige kijken op alsof ze op de schouder zijn getikt. Terwijl ze door het gangpad lopen, legt mejuffrouw Suivit uit dat ze een verzoek heeft gekregen van de familie van een van de welgestelde bewoonsters met een aparte kamer. ‘Ze heet Pétronille Béranger. Haar moeder heeft me geschreven dat ze het kostgeld binnenkort niet meer kan betalen.’ In dat geval is het gedaan met haar privileges: geen eigen bed meer, geen kaarsen en geen hout voor haar persoonlijke open haard.

‘Ze moet dus hier worden geplaatst, bij de anderen,’ zegt Marguerite met haar blik gericht op haar voeten om niet te struikelen.

Mejuffrouw Suivit aarzelt. ‘Dat zou voor problemen kunnen zorgen,’ merkt ze op. ‘Die vrouw is anders. Ik vrees dat ze niet in staat zal zijn om haar plekje te veroveren in de slaapzaal.’

De zuster kijkt haar aan en lijkt op een reactie te wachten. Maar Marguerite heeft er niets aan toe te voegen. Ze knippert met haar ogen en kijkt naar de lege stoel en het ongebruikte spinnewiel achter in het vertrek. Of er iemand ontbreekt, vraagt ze.

‘Menu heeft toestemming gekregen om na het middagmaal naar de binnenplaats te gaan,’ antwoordt het hoofd van het tuchthuis.

‘Haar houding stemt dus tot tevredenheid?’

Mejuffrouw Suivit staart voor zich uit. De wielen draaien sneller nu en werpen lichtvlekken op de muren. ‘Tot ze verstek liet gaan bij de catechismusles van vandaag.’

‘Ik wil haar graag zien.’

De vrouw die Marguerite in de cel van het tuchthuis aantreft, lijkt maar weinig op de gedetineerde die ze een maand eerder in La Grande Force heeft gezien. Haar huid is minder bleek, en een kastanjebruin krulletje probeert te ontsnappen uit haar muts, die voorheen plat op haar geschoren schedel lag. Er valt een zonnestraal door het raampje die terechtkomt op haar blauwe ogen en haar hoge jukbeenderen. De gevangene observeert haar aandachtig, alsof ze de bewegingen van een dier bestudeert.

Marguerite leunt tegen de muur met haar hand om haar wandelstok geklemd. ‘Weet je waarom je bent overgeplaatst naar het tuchthuis?’

Geneviève geeft niet meteen antwoord. Ze zit in het stro met haar gezicht naar een van de hoeken van de cel gekeerd, waar een handvol slijmerige babyratjes hun roze snuiten in de slappe buik van hun moeder steekt. Geneviève blijft naar ze kijken en zegt: ‘Omdat Lucie d’Argenson dood is?’

Marguerite moet even wat wegslikken. Niemand laat ooit de titel van markiezin achterwege als ze het over haar zus hebben. Ze hoort Geneviève uitleggen dat Lucie had gezworen dat ze zou wegrotten in de gevangenis zolang zij nog leefde.

‘Nee,’ antwoordt Marguerite, ‘maar er zijn veel mensen die het liefst zouden zien dat je weer in La Grande Force werd opgesloten. Als je je opnieuw misdraagt, zoals vandaag, zal ik geen andere keus hebben dan daarmee in te stemmen.’

Boven zingen de meisjes de vespers. Geneviève kijkt haar zwijgend aan met een harde, kille blik in de ogen. Marguerite pakt haar wandelstok. Ze hoopt dat de vrouw voor wie zij vecht de moeite waard is. ‘In juni vertrekt er een schip naar Mississippi,’ zegt ze. Het lukt haar niet om de sleutel te vinden die de zuster heeft aangewezen. ‘Als je je nog een paar weken weet te gedragen, krijg je misschien een plekje aan boord.’

Heel even wordt de uitdrukking op Genevièves gezicht wat milder en verdwijnen de spieren in haar hals onder haar huid. Wanneer Marguerite aanstalten maakt om de cel te verlaten, hoort ze haar vragen: ‘Bent u dan niet degene die daarover beslist?’ Haar toon is niet kwaadaardig en doet haar denken aan de nieuwsgierige stem van kinderen, die van Charlotte bijvoorbeeld, jaren geleden, aan de oprechte belangstelling waarmee ze dezelfde vraag herhalen tot ze een bevredigend antwoord krijgen.

‘Was dat maar waar,’ verzucht Marguerite met haar rug naar haar toe gekeerd. Ze werpt nog een laatste blik achter zich alvorens de deur te sluiten. Geneviève gaat bij het raampje op haar tenen staan en grijpt de stenen vast. Haar gezicht licht op in de zon.

Mejuffrouw Suivit vraagt Marguerite slechts één keer om naar het tuchthuis terug te keren. Maar ditmaal ontmoeten ze elkaar aan de andere kant van het gebouw, waar de rijke meisjes verblijven. Ze zijn licht gestoord of vertonen ongewoon of ongepast gedrag en werden door hun naasten hierheen gestuurd om in een gouden kooi te genezen, te bidden en te mediteren. Mejuffrouw Suivit begint andermaal over Pétronille Béranger. ‘Haar moeder doet zich nog steeds voor als een welgestelde dame,’ zegt ze, ‘maar ik heb gehoord dat ze dat niet lang meer zal blijven.’ Mejuffrouw Suivit gaat wat zachter praten. ‘Haar vader is namelijk bezig om in rap tempo het hele familiefortuin te vergokken.’ Marguerite volgt haar naar boven. Ze herinnert zich weer wat mejuffrouw Suivit over haar heeft verteld: een meisje dat anders was en ouders die weldra niet meer in staat waren om het kostgeld te betalen.

Zo op het eerste gezicht lijkt ze heel gewoontjes. Scherpe sleutelbeenderen die zorgen voor diepe kuilen bij haar smalle schouders en fijne zwarte wenkbrauwen die twee perfecte boogjes vormen boven haar groene ogen. Maar wanneer ze zich opricht, ziet Marguerite dat haar rechterwang is bedekt door een witte moedervlek die zich uitstrekt van haar kaak tot haar mondhoek, en ze krijgt de neiging om eroverheen te wrijven tot de vlek is verdwenen. Geneviève zit bij de open haard met een herbarium.

‘Wat een fraaie kleuren,’ zegt mejuffrouw Suivit terwijl ze naar de gedroogde bloemblaadjes wijst. ‘Heeft u dat zelf gemaakt, mejuffrouw Béranger?’

De vrouw kijkt de zuster aan alsof ze naar de vlammen van een kampvuur staart. Ze wendt zich tot Marguerite, maar houdt haar wijsvinger bij een paarse bloem. Zonder te haperen zegt ze: ‘Ik wil graag naar La Louisiane.’ Ze voegt er niets aan toe en richt haar aandacht andermaal op het album, alsof ze haar weer alleen hebben gelaten.

‘Zoals ik eerder opmerkte,’ vervolgt de zuster zodra ze zich op de gang bevinden, ‘is het volgens mij niet waarschijnlijk dat ze een plekje zal weten te veroveren tussen de andere bewoonsters. Mejuffrouw Béranger zei vrijwel niets toen ze hier kwam, al is haar gedrag aanzienlijk verbeterd.’ Ze glimlacht en zegt: ‘Het lijkt me goed dat ze naar La Louisiane gaat, want is discretie niet een van de kwaliteiten van een goede echtgenote?’

Marguerite weet niet zeker of ‘discreet’ het eerste is waar ze aan denkt bij mejuffrouw Béranger, en ze betwijfelt of haar echtgenoot in Mississippi dat woord zal gebruiken om haar te beschrijven. ‘We zullen haar naam op de lijst zetten,’ antwoordt ze zonder mejuffrouw Suivit aan te kijken.

Marguerite steekt in haar eentje en met voorzichtige passen de Cour Mazarine over. In de hoek van de Saint-Léon-werkplaats stappen een apotheker en zijn assistenten opzij om een kudde geiten te laten passeren. Gepensioneerde werkneemsters staan wat te mompelen onder de berken en de duiven. Hun manden zitten vol wit brood dat ze dadelijk naar het oudevrouwenhuis zullen brengen. In werkelijkheid maakt het Marguerite niets uit of Pétronille Béranger aan boord gaat van La Baleine. De lijst naar de heer Joly de Fleury sturen, dat is het enige wat ze wil. Ze heeft er genoeg van om verantwoordelijk te zijn voor het lot van die vrouwen.