FASCISME EN POPULISME

ANTONIO SCURATI

FASCISME EN
POPULISME

Mussolini nu

Uit het Italiaans vertaald
door Jan van der Haar

Uitgeverij Podium
Amsterdam

Eerste druk januari 2024

Tweede druk februari 2024

Oorspronkelijke titel Fascismo e populismo

Oorspronkelijke uitgever Bompiani

© 2023 Antonio Scurati

© 2024 Nederlandse vertaling Jan van der Haar / Uitgeverij Podium

Omslagontwerp Polystudio

Omslagbewerking bij Barbara

Foto auteur © Mondadori Portfolio / Opale

ISBN 9789463812658

www.uitgeverijpodium.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2024, met ISBN 9789463812641

INHOUD

I. Fascisme

II. Populisme

III. Democratie

Ook al heb ik het in dit pamflet vooral over Italië, dit pamflet is ook relevant voor het huidige politieke klimaat.

v

Deze tekst berust op de rede die ik hield op de Rencontres internationales de Genève, die sinds 1946 jaarlijks worden gehouden, toen – daags na de oorlog – een groep schrijvers en intellectuelen het noodzakelijk achtte om de culturele dialoog tussen landen weer op te pakken teneinde de vrede te bewaren. Mijn verhaal werd gepresenteerd op donderdag 29 september 2022, enkele dagen na de Italiaanse Kamerverkiezingen. Hoewel ik het heb bewerkt en uitgebreid, besloot ik hier de keurige redenaarstoon en iets van opwinding in de tekst te behouden, mede vanwege het historische moment waarop die werd bedacht en uitgesproken.

I.
FASCISME

Er komt een moment dat je je niet meer mag verbergen. Iemand die de Geschiedenis wil vertellen – die met de hoofdletter G, het collectieve wedervaren van volkeren in de loop der tijd, die tijd die alleen menselijk wordt als je in een verhaal stapt – moet zichzelf als deel ervan verklaren. Iemand die naar dit soort vertelling streeft, dient zichzelf schuldig te verklaren.

Schuldig waaraan? Dat hij een van de velen is. Dat hij is als iedereen. Zoals iedereen betrokken bij, verwikkeld in, deelgenoot van. Dat hij niet – zoals de dichter leerde – de danser van de dans onderscheidde. Dat hij dat kon noch wilde. Dat hij het gevoel voor de Geschiedenis is kwijtgeraakt door een van de grote geestelijke verminkingen van onze tijd, een in vele andere opzichten bevoorrechte tijd.

Sinds de Franse Revolutie hebben tien generaties vrouwen en mannen elkaar opgevolgd aan het firmament van de Geschiedenis, een onmetelijk groot, geducht en veelbelovend firmament. Twee eeuwen lang konden mannen en vrouwen opkijken naar die vage lijn en konden zij hun eigen kleine individuele bestaan voelen als een deel van een breder verhaal, van een tumultueuze, bij vlagen krankzinnige, vaak bloedige vertelling, die hun betekenis en richting kon geven. Bij nacht schitterde de Geschiedenis als een poolster eeuwig aan de hemel boven onze zorgen.

Sinds de Franse Revolutie hebben twee eeuwen lang tien generaties een beroep gedaan op de toekomst om gerechtigheid te krijgen: voor de rechtbank van de Geschiedenis zouden millennia van anonieme gebroken ruggen en ontberingen vrijspraak vinden. Vrijspraak en genoegdoening. Zelfs wraak. Tien generaties van moeders en vaders meenden met grootmoedig vertrouwen dat het leven van hun kinderen beter zou zijn dan het hunne en dat het bestaan van de kleinkinderen beter zou zijn dan dat van de kinderen. En ze waren bereid om daarvoor te vechten, te sterven en zelfs te doden. Ziehier de belofte van de Geschiedenis, de belofte die zichzelf belooft: ons wacht de toekomst, van ons is de toekomst. De toekomst is een van ons. Ziehier de verplichting van de Geschiedenis: de geschiedenis is nooit eens en voor al geschreven, de geschiedenis is altijd vechten om de geschiedenis. De geschiedenis zijn wij.

Maar toen is dat firmament vervaagd, de ster van de verlossing is gedoofd. Op een sombere middag aan het eind van de eeuw en van het millennium zijn we in een goed gemeubileerd en slecht verlicht vertrek door het blauwige televisiescherm op een doods kanaal gestopt met geloven in de Geschiedenis. Onze westerse levens zijn onverwachts versmald, zijn alle een privéaangelegenheid geworden, een planetaire eenzaamheid. We zijn begonnen elke ervaring te meten naar de korte meter van het heden, een meter waarop de grote decors van het individuele en collectieve bestaan geen plaatsje krijgen. We zijn het vermogen kwijtgeraakt om ons te voelen in een grootse tijd, die van ver komt en die ver weg gaat, we zijn doof geworden voor de stem die ons op vertwijfelde momenten opbeurde en toefluisterde: kom op, hup, je bent niet de eerste, je bent niet de laatste, je bent niet alleen; samen met jou rukken legioenen mensen op die leefden en stierven voordat jij werd geboren, en met jou rukt een nog grotere schare op, die van de nog nooit geboren vrouwen en mannen.

Toch mag iemand die, zoals ik, dat verloren gevoel voor de Geschiedenis wil hervinden, zich niet verbergen. De romancier die op zoek wil gaan naar een tijd die ver afstaat van ‘broeders die niet meer zijn’, moet erkennen dat voor de volkeren, zoals Enzensberger leerde, de enige geschiedenis die ertoe doet de sage is, als epos, als een collectief verhaal van een anoniem geroezemoes in een bundel met vrije versies, die meeslepend blijken, omdat ze alle meegesleept zijn, die ons erbij betrekken, omdat ze alle betrokken zijn, die ons ontroeren, omdat ze alle ontroerd zijn.

En vanavond heb ik dus besloten me niet te verbergen, allereerst niet het persoonlijke feit dat de uitnodiging voor deze prestigieuze reeks lezingen over de vrede – die al vanaf 1946 wordt gehouden – voor mij een historische betekenis heeft en tevens een grote existentiële waarde.

De historische betekenis verwijst onvermijdelijk naar het feit dat in mijn land, Italië, het land waaruit ik hier vanmorgen per trein ben aangekomen, dwars door dit schitterende Alpenlandschap, in dat land aan de andere kant van de bergen die ons scheiden, maar niet verdelen, een paar dagen geleden mijn landgenoten – niet alle, een relatieve, maar consistente meerderheid – te kennen hebben gegeven dat Italië geregeerd moet worden door een extreemrechtse partij, waarvan de voornaamste vertegenwoordigers een persoonlijke, biografische en politieke geschiedenis hebben die afstamt van het neofascisme.

Wij weten, ook uit eigen ervaring, dat de Geschiedenis zo is omdat ze een worden is, en dus sommige dingen, sommige opinies, sommige ideeën achter zich laat, ze ontdekt en vindt nieuwe, vervormt ze, verloochent ze soms, of vergeet ze, maar staat het terugspoelen van de band niet toe. Een geschiedenis hebben betekent niet noodzakelijkerwijs een toekomst hebben, in die zin dat dat verleden onherroepelijk beslist over je toekomst: en toch is het iets onuitwisbaars. ‘Het toegangskaartje voor het leven kun je niet teruggeven’, heeft een groot denker gezegd; je kunt je eigen geschiedenis niet uitwissen, die neem je met je mee. Dit opent voor mij – en dat zou het, meen ik, voor alle Italianen moeten doen, en niet alleen voor Italianen – een diep, droef en gevaarlijk moment van serieuze overpeinzing.

Iemand die een land komt besturen met een neofascistisch politiek verleden, staat voor een tweesprong. Óf hij maakt zich definitief – via een transparante, beslissende toespraak in het openbaar – los van dat verleden, óf hij maakt zich op om de hele Italiaanse geschiedenis te herzien, om dat verleden in een ander teken te stellen, om daarop een zogenaamd nieuw licht te werpen dat het duister tegenspreekt en ontkent. Omdat het totaal heeft ontbroken aan het openbaar debat om de knelpunten los te maken, om collectief het duistere fascistische en neofascistische verleden te verwerken, is het licht voorspelbaar dat de tweede weg genomen zal worden, die van het partijdig revisionisme.

Op dit historische moment speelt mijn overpeinzing. Wat mijn woorden echter existentieel maakt, is dat ik de laatste jaren van mijn literair onderzoek, inmiddels een decennium, heb gewijd aan het bestuderen van en vertellen over de fascistische periode in romanvorm.

Ik ben begonnen met Il tempo migliore della nostra vita [De beste tijd van ons leven], een biografische roman over Leone Ginzburg, de grote intellectueel – de grote intellectuele held, durf ik wel te zeggen – die zijn bestaan wijdde aan de strijd tegen het fascisme, en later zijn onverzettelijke antifascisme met zijn leven heeft moeten bekopen. De wording van dat boek zegt, denk ik, iets over een generatie, niet alleen iets over mijn persoonlijke, intellectuele traject. Eind jaren zestig geboren behoor ik tot de laatste generatie kinderen van de vorige eeuw. De laatsten die hun jeugd volledig hebben beleefd in de sociale en culturele sfeer van de twintigste eeuw. En ook de laatsten derhalve die hun intellectuele, ethische en politieke vorming kregen in het twintigste-eeuwse antifascisme. Het was dus niet toevallig dat ik op een dag het plan opvatte om een roman te schrijven over de partizanen nadat ik er als kind over fantaseerde schrijver te worden. Hoewel ik jaren later besloot al mijn krachten te wijden aan een romancyclus over Benito Mussolini, vielen mijn literaire ambities van meet af aan samen met het verlangen om over de antifascisten te vertellen, en niet over de fascisten. Gevormd als ik ben in de antifascistische cultuur van de laat-twintigste eeuw, die was gericht op de ‘verzetsmythe’, op het verzet in het nazifascisme, als basisverhaal van onze democratie, ben ik nooit – ook niet intellectueel of artistiek – gevallen voor de leidersfiguur van het fascisme. Allesbehalve: geheel in lijn met het leidende schrijfbeginsel in de tweede naoorlogse periode, dat wilde dat het fascisme werd verteld vanuit het perspectief van de slachtoffers, streefde ik ernaar om ook mijn bijdrage te leveren aan die zo inspirerende verzetsliteratuur. Ik had toen nooit kunnen denken dat ik beroemd zou worden als auteur van een roman over Mussolini.

En de roman over Mussolini kwam via de roman over Leone Ginzburg. Het had niet anders gekund. Voor mij, ‘laatste jongen van de vorige eeuw’, en voor de hele cultuur van de tweede helft twintigste eeuw, waar ik uit voortkwam, was het pas mogelijk om te peinzen over de vervolger nadat je had stilgestaan bij de vervolgde, over de geweldpleger, nadat je had gekeken naar zijn slachtoffer, om het fascisme pas te begrijpen via het antifascisme.

Om die redenen schreef ik De beste tijd van ons leven eerder dan M – ja, toen M nog niet denkbaar was. Toen ik die roman over Ginzburg opzette, dacht ik onwillekeurig – maar wel eerlijk, hoop ik – het leven van die buitengewone man dichter bij het leven van doodgewone mensen uit zijn tijd of van zijn leeftijd te brengen. ‘Doorsnee’ mannen en vrouwen die leefden in diezelfde epische, vreselijke jaren, onder dezelfde dictatuur, voor dezelfde keuze gesteld. Gewone mannen en vrouwen, maar niet zomaar mensen.

De levens van de gewone mensen die ik in mijn verhaal dacht te moeten plaatsen tegenover dat van het historische personage, waren ook de levens van mijn opa’s en oma’s. Ik was op zoek naar gemeenschappelijke grond met even uitzonderlijke als normale existenties. Ik probeerde ook, op mijn manier, een brug te slaan tussen mijn generatie van holle hedonisten en de tragische, formidabele generaties van onze grootouders. Ik probeerde me de enige vraag te stellen die er volgens mij toe doet, wanneer we de geschiedenis overpeinzen, wanneer we vanuit de laagvlakten van het heden de wederwaardigheden waarnemen van mannen en vrouwen die moesten leven in tragische en roemrijke tijden: waar sta ik in die stroming?

Ik meende toen met een verbijsterende vanzelfsprekendheid te kunnen antwoorden: ik was er! Ik was er omdat die opa naar wie ik vernoemd ben er was, de machinebankwerker bij Alfa Romeo in Portello in Milaan, die enorm kundige handen had en streng terughoudend zo goed als zweeg, die man die zo anders is dan ik, die met mij nu waarschijnlijk niet eens een kop koffie zou drinken en van wie ik desalniettemin afstam.

Het was dus pas nadat ik die verzetsroman had geschreven, waarover ik van jongs af aan had gedroomd, dat ik kwam tot de roman over het fascisme; ja, het gebeurde toen ik hem doormaakte.

Ik herinner me nog precies het moment waarop ik het literaire project dat M werd bedacht. Ik was me nog aan het documenteren om het leven van Leone Ginzburg te vertellen in de vorm van de waarheid-roman. Het was toen ik een van die beruchte filmpjes bekeek waarop Mussolini de ‘immense massa’ toesprak vanaf het balkon van Palazzo Venezia – beelden die we kunnen dromen omdat we ze zo vaak hebben gezien en juist daarom misschien niet meer zien – dat ik dacht een inzicht te krijgen. Dit heeft nog nooit iemand verteld!, zei ik bij mezelf met een mengeling van opwinding en verbijstering.

Ik was niet gek geworden (niet helemaal, althans). Er bestonden (daar was ik me volkomen van bewust) hele bibliotheken aan historische onderzoeken, essays en memoires over Mussolini en het fascisme, en toch had niet één schrijver van de generatie daarna het ooit verteld in de populaire en eminent democratische vorm van de roman. Bovendien had niemand het ooit van binnenuit verteld. En zo heb ik na de roman over Ginzburg en mijn grootouders diverse jaren gewijd aan het bestuderen en schrijven van dat project dat de hele kwestie rond het fascisme wilde vertellen via de fascisten zelf en allereerst via de ‘leider’, zoals ze hem noemden: Benito Mussolini.

Het fascisme vertellen via de fascisten – dat zeg ik erbij voor de jongsten – betekent allerminst dat je de ideologie aanhangt, het betekende voor mij wel proberen de lezer, en niet alleen hem, eindelijk eens af te laten rekenen met het fascisme. Die afrekening was namelijk in mijn zienswijze (en niet alleen de mijne) nooit gemaakt, al waren er sinds zijn komst honderd en sinds zijn val zeventig jaar verstreken. Hier raken we een cruciaal, omstreden punt waarin de wording van M de culturele en politieke geschiedenis van Italië van ver na de Tweede Wereldoorlog doorsnijdt, een lange periode die in sommige opzichten nog altijd voortduurt.

Hiervoor noemde ik even mijn jonge jaren als aspirant-schrijver die gevormd was door het twintigste-eeuwse antifascisme. Welnu, juist in de jaren dat het volwassen leven eraan kwam, ik mijn intellectuele vorming kreeg en mijn literaire ambities koesterde, juist tóén begon de vijftigjarige geschiedenis van democratie en antifascisme, die de Italiaanse en Europese democratie had gebaseerd op het militante antifascisme uit het verzet, af te zakken. Dat gebeurde zo ongeveer in de loop van de eeuw en het millennium. Nadien begon de van onze ouders en grootouders geërfde antifascistische cultuur – die kijk op de wereld, de samenleving, de geschiedenis waarop, dat moeten we niet vergeten, onze grondwet, republiek en democratie zijn gebaseerd, zeg maar onze beschaving – terrein te verliezen, om toen snel ten onder te gaan. De signalen van die ondergang begonnen algauw talrijk en opvallend te worden: mainstream bladen gaven stem aan historiografische, revisionistische ophef, openlijk neofascistische groepen traden naar buiten en wonnen zieltjes op scholen, politiek leiders van een zogenaamd liberaal rechts spraken, op zoek naar nieuwe bijval in het openbaar, frasen van Mussolini uit, waardoor ze tot een paar jaar terug nog flink zouden hebben verloren. Langzaam, welhaast ongemerkt, werd er een tijdsdrempel genomen in de geschiedenis van het nationaal besef. Het democratisch gevoel van onze vaders en moeders, dat in de antifascistische strijd van onze grootouders is gevormd en daarop is gebaseerd, was aan het afbrokkelen. Toen begon ook, niet toevallig, de onweerstaanbare opmars van bewegingen, partijen en leiders die we later populisten zouden noemen.

Zelfs de mogelijkheid om een roman te bedenken met Benito Mussolini als hoofdpersoon ontstond bij die aardverschuiving. Voordien zou, zolang het antifascistische uitgangspunt van kracht was om het fascisme te vertellen vanuit het perspectief van zijn slachtoffers, zo’n roman ondenkbaar zijn geweest. Niet voor niets had niemand eraan gedacht.

Maar juist toen werd het mogelijk en daarom, naar mijn oordeel, noodzakelijk. Dezelfde historische beweegredenen die knaagden aan de fundamenten van de democratie – die berustte op het militante antifascisme – eisten dat er werd gezocht naar nieuwe vormen van democratisch vertellen om de nalatenschap van de tweede helft van de twintigste eeuw te laten erven en, zo mogelijk, haar tegenstellingen te overwinnen. Dezelfde tegenstellingen waardoor de Italianen niet ten volle hadden kunnen afrekenen met het fascistische verleden, getuige de oprispingen aan het begin van het millennium.

In de Duitse taal bestaat een samengesteld woord dat speciaal gevormd is om het kritische overpeinzen te beschrijven van de naoorlogse Duitsers inzake de geduchte slagen van het nazisme en deels ook de trage, moeizame emancipatie van het schuldgevoel om zijn misdaden. De term luidt Vergangenheitsbewältigung, letterlijk te vertalen met ‘overwinning op het verleden’.

In het Italiaans bestaat een vergelijkbare uitdrukking niet. De reden is volgens mij dat dat overwinningsproces op het verleden, ofschoon in gang gezet, nooit is voltrokken. De redenen zijn, zoals altijd in dit soort gevallen, talrijk en kenmerkend voor onze politieke geschiedenis.

Toen ik het project M bedacht, meende ik dat daaronder ook een ongewilde nevenconsequentie van de ‘verzetsmythe’, een bijkomend effect, moest worden gerekend. Wil je je rekenschap geven van je noodlottige verleden, dan moet je ook vooraf radicaal verantwoordelijkheid nemen. Om helemaal in de afgrond te kunnen kijken, moet je de afgrond in jezelf onder ogen zien. Als dat niet in het Italiaanse collectief bewustzijn is gebeurd, dan komt dat, afgezien van de talrijke andere oorzaken uit de naoorlogse politieke geschiedenis, mede door hoe het fascisme recentelijk nog is verteld. De regel – bijna een cultureel voorschrift – om het fascisme via het antifascisme te vertellen, en dus de neiging van een heel volk om zich te vereenzelvigen met het symbolische slachtoffer, stond een noodzakelijke narratieve verantwoordelijkheid in de weg om met het verleden af te rekenen. Daarvoor was het nodig geweest te beginnen bij de stelling dat wij, de Italianen, fascisten waren, dat het fascisme een uitvinding was van ons volk, dat het fascisme geen afwijking in zijn normale verloop was en zou blijven, maar dat het het kernmoment was van onze hedendaagse geschiedenis. Indien deze vertelrevolutie niet optrad, zou het fascisme enorm verdrongen blijven in het nationaal bewustzijn en zou het, als in een spookverhaal, ons gemeenschappelijk huis blijven teisteren.

Hieraan dacht ik toen ik het project M ontwikkelde, dit denk ik nog steeds. En als ik er niet naast zit, geeft de recente politieke berichtgeving me helaas gelijk.

Ik verberg dus niet voor u, en vooral niet voor mezelf, dat het feit dat ik hier dit onderwerp moet aanvatten op het moment dat de meerderheid van mijn medeburgers een rechtse regering heeft gekozen van wie tal van leden afkomstig zijn uit het neofascisme, me niet onverschillig laat en evenmin neutraal – al wilde ik het, ik zou het niet kunnen, daar ik in Italië het voorwerp ben van persoonlijke, platvloerse, beledigende en gewelddadige aanvallen van de rechtse pers. Wat ik heb gezegd en zal zeggen, wil dus niet neutraal, afstandelijk, onpersoonlijk zijn, het wil niet spreken namens een vermeende ‘mediator’ (aangenomen dat er zoiets bestaat in het culturele debat). Nee, nee en nog eens nee. Mijn woorden veronderstellen een biografische, existentiële, historische deelname van mij aan wat ik te zeggen heb. Ik ben persoonlijk betrokken bij wat ik u vertel. Dat verklaar ik, dat proclameer ik en daar sta ik voor.

De laatste jaren is me vaak gevraagd – een van die journalistieke, nogal onmogelijke vragen – om het fascisme in één woord samen te vatten. Het is een spelletje van niks, je zou kunnen zeggen ‘geweld’, maar dan moet je specificeren welk soort geweld en ook dan zouden vele andere wezenlijke kenmerken uitgesloten blijven. Bijna dertig jaar geleden beweerde Umberto Eco in een beroemde lezing dat de verspreiding en invloed van het Italiaanse fascisme in de wereld en de tijd zou afhangen van het feit dat het ‘geen kwintessens bezat en dus geen essentie’, een kenmerk waardoor het een ‘fuzzy totalitarisme’ zou worden, een vaag geheel met wazige contouren; een spel dat dus ‘op vele manieren te spelen’ was, ook onderling verschillende, en dat zelfs intern talloze inconsequenties, verwarringen en tegenstellingen vertoonde. Door deze bijzonderheid van het fascisme zou je, volgens Eco, een lijst met kenmerken kunnen opstellen, ‘niet in te passen in een systeem’, typerend voor wat hij ‘Oer-fascisme’ of ‘eeuwig fascisme’ zou noemen. Met één had je al ‘een fascistische nevelvlek’.

Welnu, samen met u wil ik graag proberen een blik te werpen op deze opmerkelijke ‘eeuwigheid’ die is ontstaan uit en door de geschiedenis, die in mijn optiek het best is op te vatten als erfenis van het historische fascisme in het historische heden. Het is dan ook in relatie tot de huidige politieke achtergrond dat ik zal proberen mijn lijst op te stellen met blijvende of terugkerende kenmerken van het Italiaanse fascisme uit de jaren twintig en dertig van de twintigste eeuw, in de overtuiging dat het ‘fascistische bijgeloof’ (in de zin van nog bestaande overtuigingen en praktijken van weleer) wederom de hedendaagse geschiedenis van Italië en Europa maakt, de geschiedenis waarin het fascisme centraal staat.

Alvorens me hieraan te wagen, moet ik één ding vooropstellen. Ik heb nooit behoord tot die schare van intellectuelen, kunstenaars, politici die de laatste jaren alarm hebben geslagen voor een vermeende terugkeer van het fascisme, wanneer dat alarm wees op een gevaar voor de democratie door een mogelijke terugkeer van de openlijke fascisten. In Italië, zoals in veel andere Europese en Amerikaanse staten, bestaat een gezelschap van openlijke neofascistische en neonazistische verenigingen, groepen, bewegingen (wanneer ze zich neofascisten noemen zijn het nu helaas ook bijna altijd neonazi’s, want het neofascisme van de laatste jaren en decennia neemt bijna altijd een neonazistische wending). Dat zijn, voor alle duidelijkheid, mensen die Hitlers verjaardag vieren. Het is een vrij uitgebreid, semi-illegaal gezelschap; het is complex en uitgesproken, niet bijzonder talrijk, maar niet geheel en al marginaal en residuaal. Het is een gezelschap dat de laatste jaren, vooral bij de verkiezingen van 2018, in Italië op enkele punten een bondgenootschap heeft gesloten met sommige regeringspartijen.

Ondanks het feit dat de vertegenwoordigers van dit gezelschap zich vaak aan geweld bezondigen – fysiek en niet alleen verbaal – heb ik nooit gemeend, en meen ik ook nu nog niet, dat het ware gevaar voor de democratie wordt gevormd door hen, dat wil zeggen door de terugkeer van de zwarthemden, van degenen die zich openlijk tot fascist van de eenentwintigste eeuw verklaren, van degenen die openlijk de Romeinse groet brengen, van degenen die met kaalgeschoren hoofden rondlopen, van degenen die vuisten en knuppels gebruiken. Dat zijn uiteraard laaghartige fenomenen die strafrechtelijk moeten worden aangepakt. Naar mijn mening vertegenwoordigen deze militante extremisten en geweldplegers geen voorhoede, zoals ze zelf graag denken. Ze marcheren niet aan het hoofd van historische processen op weg naar een nabije toekomst. Wel vormen ze – en nog steeds – een achterhoede. Een lawaaiige, gewelddadige, eeuwige achterhoede.

Persoonlijk meen ik echter dat er in deze tijd geen provocatie dreigt voor het voortbestaan van de democratie, dus geen existentieel gevaar. Ik heb nooit gedacht dat de honderdste verjaardag van de Mars op Rome, op 28 oktober 2022, het gevaar van een omverwerping, van een onderdrukking van onze democratie zou aankondigen. De vergelijking tussen de verovering van de macht door Benito Mussolini honderd jaar geleden en de verkiezingsoverwinning van ‘Fratelli d’Italia’, door sommigen voorgesteld als ‘een tweede mars op Rome’, heb ik altijd een suggestieve, ongefundeerde vergelijking gevonden. Aangezien het vroeg-twintigste-eeuwse fascisme een bij uitstek historisch verschijnsel is, een politieke beweging van de geschiedenis in de tweeledige subjectieve en objectieve betekenis van het genitief – dus een product van de geschiedenis en tegelijkertijd een bruuske verandering in de geschiedenis – ligt het niet voor de hand dat het zich weer in dezelfde vorm zal voordoen.

Niettemin zie ik, en ik niet alleen, al enige jaren, nog voordat de Italiaanse politiek een postfascistische partij aan het bewind bracht, in ons heden een nieuw gevaar voor de kwaliteit van de democratie. Voor de kwaliteit van het democratische leven, niet voor het voortbestaan ervan. Een gevaar dat afkomstig is van die brede groep massapartijen en -bewegingen, met een talrijke aanhang dus, niet enkel onder de minderheden en soms onder de meerderheid die wij doorgaans ‘populisten’ en ‘soevereinen’ noemen. En hier moet ook de bloedlijn getrokken worden tussen het historische fascisme en de hedendaagse politiek. Het gaat niet om een rechte, maar om een kronkelige, grillige lijn, die decennialang onder de oppervlakte blijft en dan weer opduikt, in veel gevallen een onrechtmatige afstamming, in die zin dat zij niet en niet expliciet Mussolini als vader wil zien.

Dit is mijn stelling: de bewegingen, de partijen en de politiek leiders die tegenwoordig de democratie provoceren in een tot nu toe onbekende vorm, de volledige democratie, de liberale, parlementaire democratie, die formules theoretiseren of praktiseren die met zichzelf in tegenspraak zijn, zoals ‘autoritaire democratie’, stammen, of het nu Italianen, Nederlanders, Spanjaarden, Fransen, Duitsers, Brazilianen of Amerikanen zijn, niet af van de fascist Mussolini. Zij stammen af van de populist Mussolini.

Er is namelijk een tweede stelling die met de eerste verbonden is: Mussolini was niet alleen de bedenker van het fascisme, de stichter van de Fasci di combattimento en de Nationale Fascistische Partij; hij was met zijn communicatie en politiek leiderschap tevens de man achter wat wij nu ‘soevereinistisch populisme’ noemen.

Dit houdt in dat bij deze beleden of beweerde leiders hun afstamming van de populist Mussolini niet noodzakelijkerwijs om een bewuste, biografische, in hun politieke leven vastgelegde afstamming hoeft te gaan, het kan ook een onbewuste, indirecte afstamming zijn. In sommige gevallen een paradoxale vorm die teruggaat in de tijd en die een bloedlijn voorstelt. Niettemin gaat het om een afstamming die wij, als we de politiek en de politieke communicatie van veel van deze leiders van hedendaagse populistische en soevereinistische bewegingen analyseren, in heldere taal in hun gedachten, woorden, handelingen en omissies terugvinden.

Om deze stelling te onderbouwen wil ik beginnen met twee anekdotes.

De eerste dateert van 10 november 1918. De Eerste Wereldoorlog is al een paar dagen afgelopen, deze apocalyps die de hele Europese beschaving in de modder en het bloed van de loopgraven heeft meegesleurd. Een collectief trauma dat raak is getroffen door de grote Franse dichter Paul Valéry, toen hij net na de oorlog schreef: ‘Wij beschavingen, wij weten inmiddels dat we vergankelijk zijn.’