Over het boek

‘Daniela Hooghiemstra behoort tot de zeldzame columnisten die in staat zijn met originele verbanden uit te stijgen boven de waan van de dag.’

– Jolande Withuis

Nederlanders lijken net verongelijkte pubers. Ze roepen dat de regering alles verkeerd doet, maar dulden zelf geen regels. Ze vinden de overheid autoritair, maar eisen steun. Ze weten alles beter, maar schreeuwen om regie. En de schuld ligt altijd bij iemand anders. Om hun eigen identiteit te verdedigen, ‘cancelen’ ze elkaar, verketteren ze de geschiedenis, vermoeden ze overal complotten en helpen ze steeds weer andere aansprekende individuen aan macht. In de ‘marketingcratie’ waar de verpakking de boodschap is, gaat eigen gevoel boven alles, mogen zaken niet ingewikkeld zijn en moet alles er vooral leuk uit zien.

In deze prikkelende en confronterende bundel vangt Daniela Hooghiemstra de huidige tijdgeest nuchter en met humor aan de hand van thema’s als feminisme, identiteitspolitiek en koningshuis. Alles is nog niet verloren, betoogt ze. Als de vrije individuen die in de vorige eeuw zijn opgestaan, de puber in zichzelf weten te overwinnen, als ze kunnen accepteren dat ze niet het centrum van het universum vormen en aanvaarden dat onvolmaaktheid en tegenslag bij het leven horen, dan halen ze misschien de tweeëntwintigste eeuw nog wel.

Over de auteur

Daniela Hooghiemstra (1967) is historicus, auteur en columnist. Ze publiceerde eerder onder andere over het negentiende-eeuwse hofleven, de pacifistische wereldhervormer Kees Boeke en Om de liefde, voor de troon, over de vrijheidsstrijd van prinses Irene in Spanje.

Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van deze eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is verboden, hulp vragen is toegestaan. Dit kader wordt niet gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Titelpagina

Daniela Hooghiemstra

Kan het misschien wat zachter?

Over de dictatuur van de zelfexpressie

Uitgeverij Balans

Colofon

Deze stukken zijn bewerkingen van columns en essays die eerder verschenen in de Volkskrant en NRC Handelsblad.

Copyright © 2022 Daniela Hooghiemstra/Uitgeverij Balans, Amsterdam

Alle rechten voorbehouden.

Omslag Bas Smidt en Simone van Rijn

Auteursfoto Tessa Posthuma de Boer

Verzorging e-book Ferdinand Rusch, Formaat

ISBN 978 94 638 2257 2

NUR 740

www.uitgeverijbalans.nl

Inhoud

Karen

Eenrichtingverkeer

Oneerlijke kunst

Surfsters

Emile

Raadsel

Knopen tellen

Hek

Vrouwelijk leiderschap

Herfsttij

Messias

Verdiend loon

Ware aard

Lusten

Ruimteschip

Anoniem

Beeldenrijk

Baard

Horizon

Koninkrijk van Woke

Symbool

Arena

Alternatief voor de rede

Rattenvangers

Cancelaars

Gedrocht

Narcissus

Arme Rembrandt

Metafoor

Schutkleuren

Mondkap

Virustaal

Superego

Frontsoldaten

Vrouwensolidariteit

Opinie

Spiegelbeeld

Ergens anders

Geloof

Moeras

Gejengel aan de top

Duizendjarig rijk

Nieuw terrein

Feministische kunst

Culturele revolutie

So sexy

Zielsconflict

Tragisch levensgevoel

Grote verhalen

Eigenwaarde

Autonomie

Anywheres en somewheres

Raison d’être

Kloof

Drempel

Karen

Met de slogan: ‘oké, boomer’ vallen twintigers en dertigers de 65-plussers aan. Zij hebben geen verstand van technologie, begrijpen niet dat milieumaatregelen nodig zijn en kunnen ook niet uit de voeten met de multiculturele samenleving.

Uit de jaren zestig kennen we de leuze ‘Ban de bom’, uit de jaren zeventig ‘Baas in eigen buik’ en uit de jaren tachtig ‘Fuck the system’. Daarna werd het een tijdje stil. De actievoerders hadden het met elkaar op een akkoordje gegooid en tegen hun gerijpte pragmatisme viel even niets meer in te brengen. Hans Teeuwen probeerde nog: ‘Weg met de monarchie, bom op Soestdijk, koningin in haar kut neuken’, maar dat was parodie.

Maar nu is er dus ‘oké, boomer’. Om die verrekte naoorlogse generatie de oren te wassen, moesten we wachten op de kleinkinderen. Toch valt dit ironiserende, niet-voor-je-vaderland-willen-sterven-achtige offensief mij een beetje tegen. Zou de Sovjet-Unie hebben kunnen ontstaan als Karl Marx destijds met ‘oké, kapitaal’ was aangekomen?

‘Oké, boomer’ is de strijdkreet van mensen die een eigen mening hebben maar van confrontatie niet gediend zijn en uiteindelijk ook niet vinden dat er koppen moeten rollen.

‘Oké, boomer. Mag ik geld voor rijles?’

Eigen ‘identiteit’ is ook iets anders dan de eigen ‘persoonlijkheid’ die mijn generatie bij elkaar moest zien te scharrelen. Een ‘identiteit’ kríjg je, door een vrouwelijke, mannelijke of transseksuele of genderneutrale sekse, een geografische of etnische herkomst of een seksuele geaardheid.

‘Worden wie je bent’, zoals ik moest, hoeft niet meer. Je bént het al. Het is alleen een kwestie van beseffen in welke categorie je past, en je daarnaar gedragen.

De manoeuvreerruimte wordt begrensd door het plaatje. Daarbinnen zijn varianten mogelijk (lesbisch én sexy, ‘wit’ maar ‘woke’, et cetera), maar dat is een kwestie van styling.

Zoals een pot Calvé-pindakaas, zeg maar, verschilt van het huismerk.

‘Zeg maar’ is een sleutelfrase. De millennial zegt het wel honderd keer per dag en ondertussen begrijp ik ook waarom. Met ‘zeg maar’ wordt de gesprekspartner uitgenodigd zich een beeld te vormen. ‘Hillary Clinton is, zeg maar, niet Billie Eilish.’

Nou, dan weet je het wel.

Nu heb ik van mijzelf eens zo’n plaatje proberen te maken. De uitkomst was nogal onthutsend. Ik ben weliswaar ‘vrouw,’ maar ook wit en ‘hoogopgeleid’ (en dus, zeg maar, privileged). Verder hoor ik tot een generatie zonder profiel. De punkers! schoot het nog even door mijn hoofd. Maar o nee, zij zijn intussen ook allemaal advocaat, ambtenaar of consultant.

Mijn generatie, het beeld doemt nu helder maar in grijstinten voor mij op, heeft geen eigenschappen. Zij is platgewalst. Eerst door de zelfbewuste ‘boomers’ met hun revoluties en hun partnerruil en daarna door de millennials met hun genderneutrale wc’s en hun stikstofvrije gemberthee.

Mijn generatie zonder gezicht kijkt al vijftig jaar naar anderen. Eerst naar ouders, nu naar kinderen. En betaalt hypotheken af. Maar ja, boeien!

Ik zei tegen mijn dochter (16) dat ik niemand was.

‘Jij bent wel iemand,’ zei ze. ‘Jij bent Karen.’

‘Wíé?’ vroeg ik. Maar in een wolk van Amerikaanse stemmetjes uit haar iPhone had zij de kamer alweer verlaten.

Ik googelde ‘Karen’.

‘Mother of three,’ las ik. ‘Blonde. Owns a Volvo. Annoying as hell. Wears acrylics. Always wants to speak to the manager.’

Er stonden ook nog plaatjes bij, maar voor het beeld had ik die zeg maar al niet meer nodig.

Eenrichtingverkeer

De botsing van de Britse prins Philip tegen een op een voorrangsweg passerende Kia in het voorjaar van 2019 was er één in een lange reeks van koninklijke crashes.

In 1935 kwam de Belgische koningin Astrid om het leven toen ze in Zwitserland tegen een perenboom botste.

In 1937 reed de Nederlandse prins Bernhard zijn groene Ford V total loss tegen een zandauto.

In 1982 vloog prinses Gracia van Monaco uit de bocht in haar Rover aan de Côte d’Azur.

Een jaar later hadden Pieter van Vollenhoven en prinses Margriet een auto-ongeluk in Oostenrijk, waarbij een twintigjarige Duitser om het leven kwam.

Willem-Alexander belandde in 1995 met zijn toenmalige vriendin, Emily Bremers, op de Duitse snelweg in de vangrail.

Drie jaar later werd de moeder van de ex-vrouw van prins Andrew, Susan Barrantes, in Argentinië onthoofd toen zij in botsing kwam met een bestelwagen.

In 2000 raakte prins Willem van Luxemburg in coma na een auto-ongeluk op de snelweg in Noord-Frankrijk en in hetzelfde jaar ontsnapte de kleindochter van de Engelse koningin, Beatrice van York, aan de dood tijdens een botsing met een touringcar. Haar nichtje, Zara Philips, raakte in 2010 van de weg met haar Land Rover en de Zweedse koning, Carl Gustaf, botste in 2014 bij Stockholm met zijn Mercedes tegen een Lexus aan.

Máxima ramde in 2001 bij het verlaten van de uitrit van Huis ten Bosch de auto van een passerende vleeshandelaar.

Aangezien de kans op een verkeersongeval nu ook weer niet zó groot is, valt de hoge koninklijke score op. Het rijden in dure, snelle auto’s speelt een rol, maar ook wreekt zich vermoedelijk de onverenigbaarheid tussen koninklijk en modern verkeer.

Terwijl modern verkeer uitgaat van meerdere richtingen, kent de koning er maar één. In geen enkel systeem zie je het principe van gelijkheid zo radicaal verwezenlijkt als de afgelopen eeuw in het verkeer. En geen persoon in Europa tartte dat principe in diezelfde periode zoals de koning.

Het moderne verkeer is gebaseerd op het principe dat als de één iets niet mag, de ander het ook niet mag. Voor de koning geldt daarentegen dat als anderen iets niet mogen, hij het wél mag. Zo doet hij met het mechanisme van wederkerigheid weinig ervaring op.

Het eenrichtingverkeer dat zijn koninklijke bestaan met zich meebrengt, strekt zich uit over de rest van zijn familie en de nieuwkomers daarin maken het zich meestal snel eigen.

Het vroegere koningschap kende meer wederkerigheid dan het huidige. In ruil voor geld en aanzien bood de koning bescherming, maar tegenwoordig is wat de koning biedt louter symboliek. Omdat men dat graag in stand houdt, worden kosten noch moeite gespaard hem zo min mogelijk met de norm van wederkerigheid te confronteren.

Maar als weggebruiker heeft hij er toch mee te maken. Daar doemen ze op: de anderen. Steeds meer zijn het er, zonder aankondiging komend uit alle richtingen, in de gekste autootjes. Staand op rechten. En dan maken ze nog fouten ook.

Manoeuvreren in die gelijkheidsjungle is een opgave. Tot aan zijn dood hield prins Bernhard vol dat de bestuurder van de zandwagen die hij ramde, gedronken had, terwijl daarvoor geen aanwijzing was. Wel werd bewezen dat de prins 160 reed toen hij hem raakte.

Máxima, die geen voorrang verleende terwijl ze van een zandweg kwam, moest door de rechter tot het betalen van een schadevergoeding gedwongen worden.

De Britse prins Philip wilde een vrouw die een gebroken arm had opgelopen nadat hij zomaar tegen haar Kia opgereden was, een hart onder de riem steken door via de politie aan haar te laten weten dat hij ‘graag door haar herinnerd wilde worden’.

Nou, dat had hij beter niet kunnen doen. Nadat ze op hoge poten naar The Sunday Mirror gestapt was, werd hij tot het maken van gewone excuses alsnog gedwongen.

Oneerlijke kunst

Hoewel maatschappelijke spanningen toenemen, speelt sociale strijd zich alleen nog maar af in theorie. De pleidooien voor eerlijkheid, inclusiviteit en veiligheid vliegen je om de oren, maar voor hoger loon gaat niemand de straat op.

Niet-verwezenlijkt socialisme is een businessmodel, zoals Thomas Piketty en Rutger Bregman, revolutionairen én bestsellerauteurs, illustreren. Bij het maatschappelijke streven naar veiligheid moet je ook niet denken aan een al te materiële invulling, zoals vrijwaring van beroving, verkrachting of moord.

Nee, in het moderne, van de aarde losgezongen strijdjargon betekent het: in een collegezaal niet geconfronteerd worden met mensen of opvattingen die jou een naar gevoel geven. In dit klimaat van bevlogen metarevolutie werd in opdracht van de overheid voor de cultuursector onlangs een ‘handreiking’ ontwikkeld voor ‘veilige’ taal, die de cultuur ‘inclusiever’ moet maken.

Op dit moment volg ik een avondcursus Italiaans, maar het onder de knie krijgen van de condizionale is peanuts vergeleken bij het theoretische bouwwerk dat werknemers in de culturele sector zich eigen moeten maken.

Overal liggen onregelmatigheden en dubbele bodems op de loer. Hele alinea’s, zogenaamde ‘interventies’ moeten uit het hoofd geleerd om tegen de taak als vertegenwoordiger van de culturele sector opgewassen te zijn.

Iemand die een gehandicapte vergezelt, spreek je niet aan als ‘ondersteuner’, maar als ‘begeleider’ (of was het juist omgekeerd, kijk, daar gá ik al), over een vrouw mag je niet zeggen dat zij ‘een bedrijfje’ runt (mag je dat over een man wel zeggen?) en ook het woord ‘vluchtelingencrisis’ dient te worden vermeden, want: ‘wie bepaalt dat het een crisis is?’

Nu geloof ik niet dat mensen die huis en haard vanwege een oorlog moeten verlaten zich dat zullen afvragen, maar in het moderne activisme is de theorie dus belangrijker dan de praktijk.

De handreiking waarschuwt ook tegen het zogenaamde fenomeen van ‘othering’. Dat is een Engelse term voor ‘het benadrukken van vermeend anders-zijn, waardoor ongewild een wij-zij-kloof ontstaat’. De laatste jaren zijn schrijvers en kunstenaars nogal eens op die kloof gestuit doordat ze bedreigd, vermoord of uit religieuze gemeenschappen verstoten werden. Maar over die fysieke variant gaat het in de ‘handreiking’ dus níét.

De aanname dat ‘eerlijkheid’ voor kunstsubsidies de basis vormt, is ook theorie. In de praktijk is het omgekeerde het geval. Dat is niet de schuld van dominante ‘witte cisgenders’, zoals de handreiking veronderstelt, maar komt doordat kunstsubsidies een privilege zijn dat 99,9 procent van álle mensen buitensluit.

In het beste geval worden de veelzijdigheid en de kwaliteit van cultuur ermee bevorderd, in het slechtste geval wordt steeds dezelfde kunst bevoordeeld en/of is het geldverspilling. Maar eerlijk in de zin van gelijk verdeeld, worden ze nooit, welke taal je daarvoor ook ontwikkelt.

Met eerlijkheid heeft cultuur ook niets te maken en als je dat criterium toch aan de makers en hun uitingen stelt, vernietig je haar, wat toch wel het omgekeerde is van wat subsidie beoogt.

Bij het streven naar gelijkheid in de cultuur moet het publiek volgens de handreiking een grotere rol krijgen. De ‘passieve bezoeker’ verandert in ‘participant’, zo lees ik, en daarom is ‘nieuwsgierigheid’ naar hem vereist.

Ik ken daar een professionelere term voor: marketing. Daar is niets nieuws aan, hele opleidingen heb je ervoor. De multinational Unilever die zich hierin specialiseert, maakte vroeger alleen margarine, maar omdat het bedrijf in de loop van de vorige eeuw leerde uit te vogelen wat de meeste mensen lekker vinden, namelijk zoet, zout en vet voedsel, is het bedrijf de producent geworden van zo’n beetje alles wat op ons bord komt.

Deze op gelijke massa afgestemde smurrie smaakt altijd hetzelfde, maar doordat zij steeds anders verpakt wordt, leven de ‘participanten’ in de veronderstelling dat ze elke keer wat nieuws krijgen.

Zo hoeft cultuur niet veel te kosten en is subsidie straks zelfs overbodig.

Surfsters

Vrouwen die zich ‘kunstenares’ of ‘juriste’ noemen, zijn meestal in de eerste helft van de vorige eeuw geboren. Zij hadden vaders die vonden dat trouwen en kinderen krijgen de hoofdzaak was en moeders die daartegen niet protesteerden omdat ze zich niet konden voorstellen dat er nog iets anders was dan dát.

Ze trouwden met mannen die verwachtten dat zij hun huishouding runden en werden moeder van kinderen, die niet beter wisten dan dat zij er was voor hén.

Als ze talent hadden voor nog iets anders en ze daar eventueel een breuk met ouders en/of man voor overhadden, zetten ze op enig moment ‘e’ of ‘es’ achter het vak dat ze, ten koste van een heleboel, kozen.

Een eeuw later gaat het anders met vrouwen. Vernoemd naar (film)sterren, planeten en natuurfenomenen (Tatum, Jupiter, Bloem) is hun talent geen bijzonderheid, maar uitgangspunt. Al op de kleuterschool barsten ze er schijnbaar van en indien niet, dan wordt door hun ouders een hartig woordje met de juf of meester gesproken.

Omdat talent in werkelijkheid schaars is en het leven vol tegenslagen, valt het, eenmaal volwassen, vaak tegen. Het ene moment ben je de nieuwe Einstein, het volgende zit je als alleenstaande moeder sappelend op een flat.

De nieuwe feministische golf gaat niet over de drang om dingen te doen die je als vrouw niet mag, maar over de teleurstelling die de mogelijkheid om alles te doen met zich meebrengt. Wie de schuldige daarvan ook mag zijn, toch niet jijzelf.

Nogal eens richt de onvrede van vrouwen zich op mannen, die topfuncties krijgen zónder dat zij ook kinderen hoeven te krijgen. Daarbij wordt vaak vergeten dat zij evengoed uitzonderingen zijn. Als je het aantal mannen dat volle uren draait, afzet tegen het maatschappelijke resultaat dat daarmee behaald wordt, valt op dat hun levens ook niet over rozen gaan. En dan heb ik het nog niet over de offers die, eenmaal aan de top, gebracht moeten worden.

Voor de gelatenheid waarmee mannen hun lot ondergaan, heb ik als lid van een soort die de laatste jaren met nogal wat kabaal door de instituties marcheert, respect. Bij de surfsters op de feministische golf gaat het idee dat aan voordelen nadelen zitten, het leven van gebreken aan elkaar hangt en niet alles kan, noch om jou draait, er op de een of andere manier niet in.

Grondwettelijke principes zijn omvergegooid om vrouwen in topfuncties vóór te trekken, terwijl steeds blijkt dat de meesten helemaal geen fulltimecarrière wíllen.

Ik ben benieuwd hoe Jeanne Bieruma Oosting (1898-1994), over wie historica Jolande Withuis een mooie biografie schreef, tegen het huidige feminisme zou hebben aangekeken.

Op straffe van een breuk met haar familie en jarenlange armoede koos zij voor het kunstenaarschap, een roeping waar ze zich met huid en haar aan wijdde. Dat daarvoor offers gebracht moesten worden, aanvaardde ze. Voor een echtgenoot was in haar ogen geen plaats, je kon tenslotte niet twee heren dienen.

Op het feit dat Oostings minnaars zowel mannen als vrouwen waren, wilde Withuis geen etiket plakken, verklaard ze, aangezien Oosting haar seksuele leven niet als een ‘publieke identiteit’ beschouwde. Omdat alles met die identiteit de laatste tijd juist staat of valt, is het huidige feminisme van dit soort autonome strijdsters een beetje vervreemd geraakt.

Dat Oosting ‘kunstenares’ heette, wordt tegenwoordig bijvoorbeeld ‘seksistisch’ gevonden. Toen ik tot ‘historicus’ gemaakt werd, protesteerde ik niet. Maar nu ik lees hoe Oosting destijds in haar eentje door het struikgewas trok, komt dat taalfetisjisme uit de feministische leunstoel me potsierlijk voor.

Ik dacht altijd dat emancipatie een kwestie was van op eigen benen staan. Maar of het nu gaat om het veranderen van taal, het halen van de ‘top’, het propageren van de hidjab, of het zich scharen achter lettercombinaties, alles lijken vrouwen ervoor over te hebben om iets anders te zijn dan zichzelf.

Emile

Omdat het moeilijk is om te leven met wat er werkelijk is, namelijk niets, moet je iets groters vinden om je aan vast te houden.

In Europa waren dat ooit God, kerk en koning. Na de Verlichting en de Franse Revolutie kwamen de politieke ideologieën daarvoor in de plaats, en enkele massamoorden verder maakte in de tweede helft van de vorige eeuw het individu zijn opwachting.

Het begon vrolijk met The Beatles, de minirok, wilde dansjes, blote borsten en de pil. Als je iets niet wilde, deed je het niet. En als je iets wel wilde, wel.

Brigitte Bardot verscheen in 1967 op een nieuwjaarsreceptie bij de Franse president, Charles de Gaulle, in legeruniform. Toen een journalist aan haar vroeg wat ze van de president vond, antwoordde zij: ‘U kunt beter aan hém vragen wat hij van míj vindt.’

Zelf werd ik in die zomer geboren, en het is moeilijk achteraf niet een beetje jaloers te zijn op de volwassenen van toen. Zij konden nog niet bevroeden dat het argeloze, hoopvolle individu, dolblij met de vrijheid, net zo wreed kon zijn als een inquisiteur, net zo hooghartig als een koning en even nietsontziend als een dictator.

Dat begon toen het individu ging denken dat het hogere doel, dat nu juist was afgezworen, kon worden teruggevonden in hemzelf.

Eerst werd de leemte gevuld met drank en drugs, maar vanaf het einde van de jaren tachtig viel de drang naar vervolmaking van het ‘ik’ als ‘al’ niet meer te stuiten.

Voor het individu kwam het ego in de plaats. Dat kreeg iedereen in de tang, tot zichzelf aan toe. De miljoenen selfies en verzoeken om steun en bevestiging die dagelijks op sociale media circuleren, laten zien hoe zwaar het ‘ik’ zichzelf op de maag ligt.