Table of Contents

Winteruren

Colofon

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

Epiloog

Erkenning

Over de auteur en zijn grootvader.

WINTERUREN

Roman

Auteur: Filip Bastien

Eerste druk: 14 februari 2020

© 2020 Filip Bastien

© 2020 Uitgeverij Hamley Books

Coverontwerp: Lauren Dawes – Sly Fox Cover Designs

Grafisch design: CP Smith

Redactie: Chinouk Thijssen

ISBN 9789463967051

NUR-code: 330/332

Alle rechten voorbehouden.

Ver achter de klaproze horizon

walste ik in de dromen van een ander.

Openarms liep je naar me toe.

Toch bleef ik maar staren

naar die immer verre horizon.

Meest memorabele hoofdpersonage 2018

Shortlist beste boek 2018, juryprijs

Shortlist beste boek 2018, publieksprijs

1

Werchter, december 1989

‘BENG! BENG!’ TWEE uur. Mijn ogen dwalen. Over het kurkbeige behang, over antieke schilderijen, over de lampenradio die ik in verdroogde tijden van mijn grootvader heb gekregen. Ze dwalen tot bij de Russische wandklok met een riddertje aan de slinger. Heen en weer wipt hij tussen de peervormige contragewichten.

‘Fientje.’ Ik adem haar naam. Alsof ik bang ben om hem met nadruk uit te spreken. Alsof er camera’s aan het plafond hangen. In mijn handen trilt haar prentkaart. ‘Josefientje.’ Ik beduimel de peperkoeken kerken van Leningrad – het oude Sint-Petersburg – op de voorkant.

Doe niet zo gek! Je bent vierenzeventig en je vrouw ziet je graag. Doodgraag. Met een zucht leg ik de kaart op tafel en dwing mijn aandacht op de bakelieten retroradio. ‘Het graven van het Schipdonkkanaal was een van de eerste infrastructuurwerken in het jonge België…’

Kanalen: kalmwaterig, rechtlijnig en saai. Was ik kapitein, ik zou varen op een bruisende rivier met libellen en reigers; een rivier die zich kronkelend door het landschap wroet, met treurwilgen en frambozen aan de rand; een rivier met een naam als een paar volle lippen: Josephine, Josephine, Josephine is haar naam.

***

Brussel, juli 1958

‘SCHIET OP, KNOLLEBOL, de cabine gaat open.’ Op haar modieuze hakken trippelt Anna-Maria de ontvangstzaal uit. Ik loop haar achterna in mijn maatpak, de hand op de hoed.

Een paar zweetdruppels later zweven we in de kabelbaan over de Brusselse wereldtentoonstelling. Ik weet niet waar eerst te kijken: terrasjes met parasols, gele bussen die een vastgelegd traject volgen, bezoekers uit alle windstreken, tientallen paleizen, paviljoenen en bizarre gebouwen zoals de betonnen Pijl van de Burgerlijke Bouwkunde. Overal kun je de vijfpuntige, onregelmatige ster, het officiële symbool van de wereldtentoonstelling, aanschouwen. En vanuit elke hoek zie je de publiekstrekker bij uitstek, de kers op de expositietaart. Geen bouwwerk kan tippen aan het nieuwe wereldwonder dat de Heizel overstraalt: het Atomium. Langzaam zweeft ons bakje langs de bollen, zodat ik het pronkjuweel van de Belgische metaalnijverheid in al zijn grootsheid kan bewonderen.

Terwijl ik mijn ogen de kost geef, speurt Anna-Maria verder naar interessante winkels. ‘Wat zullen we eerst bezoeken, chéri?’ vraagt de zwierige donkerblonde vrouw langs haar neus weg. Vaak legt ze zoveel karakter in haar stem dat ik zonder nadenken inga op haar vragen. Nooit heb ik haar betrapt op een zweem van onzekerheid; zelfs niet wanneer de gevechtsvliegtuigen boven onze hoofden scheerden. ‘Slaapmuts, hoor je me niet?’

Opeens valt mijn blik op de Afrikaanse hutten rechts voor mij. ‘Eerst naar Klein-Afrika!’

Haar glimlach bevriest. Het voor haar correcte antwoord was wellicht: ‘Kies jij maar, lieve schat.’ Vandaag echter heb ik geen zin in winkelen: modeshows kunnen me niet bekoren, wasmachines al evenmin en het nieuwste parfum is ongeveer het laatste waarvoor ik me moe maak. Nee, de moderne mannenwereld van Expo 58 wacht me op. En ik zal ervan smullen.

***

TUSSEN DE ZODEN van het expositiepark en de terreinen van Belgisch Congo komt de téléphérique tot stilstand.

Anna-Maria wijst in de richting van een softijskraam. ‘Heb je dat al geproefd? Heerlijk naar het schijnt.’

Naarstig likkend betreden we Afrikaans grondgebied. Mijn hart bonst. Voor Anna-Maria en mij is Congo het verloren paradijs. Zullen we er ooit nog terugkeren?

Tamtamgeroffel. Geuren van verbrande koffiebonen en gestampte cassave. Er wordt gezongen in het Lingala. Mijn gedachten dwalen af naar een godvergeten domein in de bosrijke savanne. Ik sluit de ogen en geniet.

‘Richard, het ijs! Pas op voor je kostuum!’

Beteuterd staar ik naar mijn groen-roze rechterhand. Anna-Maria buigt zich voorover en likt de bonte smurrie weg. Het groene puntje op haar neus mag er blijven tot ze het zelf ontdekt, zo schattig.

Naast het gouvernementspaviljoen ligt een terrein, omheind door een bamboehekwerk. Op regelmatige afstand staan hutten. Afrikaanse vrouwen stampen cassave en zingen erbij. Tien mannen bewerken ivoor. Een boogscheut verder dansen pekzwarte, bezwete lichamen rond een kampvuur – in de zomer met de zon op hun hoofd.

‘Pinda’s?’ vraagt een verkoper.

‘Geen zin,’ brabbel ik met een stuk ijskoek in mijn mond.

‘Niet voor u,’ grinnikt de man, ‘maar voor die apen.’ Hij wijst naar de kastanjebomen aan de rand van het veld. Een aantal jongens hebben zich op de takken genesteld. Ze fluiten naar de rokken en gooien nootjes naar de zwarten.

Mensonwaardig. Mijn handen ballen zich.

Anna-Maria trekt me aan de arm. ‘Richard, de dansers komen onze richting uit.’

Een donkerhuid maakt zich los uit de groep met een speer in de aanslag. Het publiek verstomt. Trots kijkt hij de mensen aan. Zijn halsspieren vibreren. Een opzichter met tropenhelm neemt hem bij de arm. ‘Rani, doe je werk!’ Met een stevige ruk maakt Rani zich los en keert terug naar zijn groep, de kin omhoog, de schouders strakgespannen.

‘Slavendrijver!’ roept iemand de opzichter na. Hij gunt het publiek geen blik.

Anna-Maria knijpt in mijn arm. ‘Neem je een foto van die neger?’

Ik grijp naar mijn borst en vloek. ‘Het fototoestel ligt nog in de auto.’

‘Zeg dat het niet waar is!’ Ze spuwt het in mijn gezicht. ‘Onze gloednieuwe Kodak! Die laat je toch niet achter?’

‘Binnen een halfuur zijn we terug,’ haast ik me te zeggen.

‘Langer moet dat niet duren,’ knikt ze. ‘Ga jij maar alleen. Je vindt me in het Franse paviljoen.’

Haar ken ik al te goed. Voor geen geld wil ze het defilé van de laatste haute couture missen.

***

Werchter, december 1989

MOCHT IK HET fototoestel niet zijn vergeten, zou ik me dan nog druk maken over de postkaart hier op de tafel? Ik trek mijn schouders op en slof naar de slaapkamer. Naakt doe ik mijn oefeningen voor de spiegel. Soms lijk ik wat te vliegen. Alles fladdert aan mij: het vel onder mijn armen, mijn buik, mijn geslacht – zelfs de wallen onder mijn ogen. En wat mag fladderen, fladdert niet meer. Mijn hoofdharen met name. Enkel in het schemerdonker wekken ze nog de schijn van niet-kaalheid op.

Hemel! Waarom staat er op de kaart: ‘wellicht mijn allerlaatste’? Hoeveel kaarten zijn er al geweest? Bij mijn weten is het pas haar tweede. Tenzij… Anna-Maria beschouwde de postbus als haar persoonlijke territorium. Het enige sleuteltje ervan hing aan haar sleutelbos. Ze werd al kwaad als je ernaar loerde. Maar brieven achterhouden, op onze leeftijd. Nee toch?

Moeder zaliger staart me aan vanuit een vergeeld fotolijstje: ‘Hou op met piekeren. Maak je bed op. Was je.’ Nog steeds hoor ik het haar commanderen. Arm mens. Twee wereldoorlogen meegemaakt. Haar ogen trekken me terug in plaats en tijd, naar de periode van: ‘Mama, ik zie je graag’, naar Eeklo en naar Fientje. Tien was ik, toen die plattelandsparel mijn leven binnenrolde.

Eeklo, zomer 1925

EEN WOLKELOZE ZONDAG. Hij begint met lichtprikken van openschuivende gordijnen en moeders stem: ‘Luiwammes, wakker worden! Nico is hier.’

Vanuit de traphal staart mijn beste vriend me aan met grote, bolle ogen. ‘Gaan we naar de kermis?’

Kreunend krabbel ik uit bed en trek mijn korte broek aan. ‘Doet de brandweer oefeningen op het marktplein, net zoals vorig jaar?’

Nicolas knikt. ‘De kramen draaien al.’ Hij duwt het dakraam open en laat de verwaaide klanken van een mechanisch draaiorgel binnen.

***

NA EEN PAAR SNELLE boterhammen hollen we naar de markt van Eeklo. Vanachter de hekken tuurt het volk naar de voorbereidende werkzaamheden van de brandweer. Opgesteld staan: een buisvormige glijbaan met opstap op de bovenste verdieping van het stadhuis; centraal op de markt een houten chalet van vijf op tien meter; rondom de markt een circuit van houten loopbanen: nu eens ver boven, dan weer op de grond. Een handvol kerels strijkt de planken in met bruine zeep. Tot groot plezier van de menigte vallen er een paar op hun derrière.

Nicolas lacht niet. Zijn aandacht gaat naar de menigte aan de overkant van het plein. ‘Johan zou ook komen. Zie je hem?’

Mijn ogen veren heen en weer. Helemaal achteraan zie ik de contouren van een paardenmolen, mijn hoofd zakt en… mijn mond valt open voor een popje met een lieftallige neus. Ze heeft een paardenstaart met de kleur van zoethoutvezels. Zij is het mooiste meisje dat ik ooit heb gezien; en ik ben toch al tien. Nooit eerder had ik interesse voor vrouwelijk schoon. Moeder is de mooiste vrouw op aarde, punt aan de lijn. Serieuze vrouwen zijn oud, meisjes zijn giecheltrutten. Tot zover mijn beeld van het andere geslacht.

‘Nicolas, die blonde aan de fontein.’ Demonstratief zwaait mijn vinger in de richting van de jonge schoonheid. ‘Ken jij haar?’

‘Nog nooit gezien. Waarom?’

Ik duw mijn duimen achter mijn bretels. ‘Zou het een slimme zijn?’

‘Meisjes slim? Meen je dat?’ grinnikt Nicolas.

‘Mama toch wel!’ protesteer ik.

‘Ik heb het niet over vrouwen, maar over grieten. Mijn zus bijvoorbeeld. Die krijgt met moeite een postzegel op een brief geplakt. Soms kom je er een tegen met verstand, maar die zijn dan vijf keer zo oud als wij. En vies.’ Hij kijkt scheel, trekt zijn lippen uit elkaar en laat zijn tong ertussen bengelen.

‘De vrouwen die jij kent zijn misschien vies; toch kan mama voor schoonheid een medaille winnen.’ En die blonde ook, denk ik erachteraan.

‘Een medaille? Om mooi te zijn?’ giert Nicolas.

Ik zwijg – zie moeder staan op het olympische podium als mooiste vrouw ter wereld. Naast haar op het hoogste schavot staat het meisje. Samen delen ze de gouden medaille.

‘Delen is mooi, dat zegt kindje Jezus toch,’ stamel ik en ik droom verder. Terwijl de Brabançonne klinkt en de Belgische vlag wordt gehesen, juicht de menigte op de tribunes.

Nicolas port me. ‘Sta daar niet onnozel in de verkeerde richting te applaudisseren.’

Het schaamrood vult mijn wangen. Alle neuzen zijn op de Statiestraat gericht, waar het geloei van de sirenes aanzwelt.

‘Ooit word je professor met je verstrooide kop,’ plaagt hij. ‘Professor in de verstrooiologie.’

In een poging om stoer te lijken, vouw ik mijn armen strak op de borst.

De vuurbrigade rijdt het plein op. Enkele brandweermannen hangen aan de brandweerwagens: omgebouwde T-Fords met de brandweerpomp gemonteerd op het chassis. Als gladiatoren die de arena binnenrijden, wuiven ze naar de menigte.

‘Kom,’ roept Nicolas boven het geloei van de sirenes uit, ‘we gaan schieten!’

‘Maar we kunnen toch blijven?’

‘Doe niet zo flauw. Eerst gaan ze het bruinezeepspel doen. Hebben we vorig jaar al gezien.’

Dat klopt. Met een roos tussen de tanden moesten ze de glibberige planken op. De eerste die het circuit afmaakte zonder te vallen, schonk zijn roos aan een vrouw in het publiek.

‘Maar dat is toch plezant?’

‘Het schietkraam is nu leeg. En de eendenvijver ook.’ Nicolas trekt me bij de hand naar de overkant van het plein. Het liefst zou ik in de massa duiken om mijn geliefde een bloem te bezorgen, al dan niet tussen de tanden.

***

ONZE CENTEN ZIJN op en we keren terug naar het overvolle marktplein. Het brandweerkorps maakt zich klaar voor het laatste nummer. We wurmen ons tussen de volwassenen, steken onze neuzen door de spijlen van de dranghekken en zien hoe de brandweermannen de houten chalet met olie bespuiten.

‘In het huisje staat een rieten stoel,’ schalt het door de luidsprekers. ‘Wij zoeken een dappere jonkvrouw om daarin plaats te nemen. Vrijwilligers mogen zich melden bij de officier.’

Nicolas grinnikt. ‘Zou die blonde van jou geen kandidaat zijn?’ Hij pulkt in zijn linkeroor en knipt het oorsmeer achter zich weg.

‘Ze accepteren toch geen kinderen?’

‘Als ze niemand vinden, wijzen ze een slachtoffer aan in het publiek.’

Dat Nicolas een verschrikkelijke plaaggeest is, weet ik allang. Toch voel ik mijn maag samentrekken. Misschien wordt mijn prinses straks in het huisje gestopt, huilend van de angst! Koortsig tuur ik in de richting waar ik haar het laatst zag. Helaas is ze opgegaan in de bonte mensenpap. Algauw komt er een eind aan mijn onzekerheid: ‘Bij gebrek aan bekwame kandidaten gebruikt de vuurbrigade geen vleselijk, maar een houten slachtoffer,’ klinkt het over het plein. Een romantisch deuntje schalt door de luidsprekers. Op de tonen ervan danst een brandweerman naar de chalet met in zijn armen een ebbenhouten pop, getooid in een pietluttig bananenrokje. De donkere lady wordt op de rieten stoel voor een raamopening gezet, klaar voor de vuurproef.

De boezem van de pop is buitenproportioneel. Over de tepels zijn kruisjes geplakt.

‘Mooi hè?’ Nico rolt met zijn ogen. ‘En zo groot dat je er goudvissen in kunt kweken.’

Terwijl de chalet vuur vat, kan ik slechts aan één ding denken: aan de borsten van het blonde meisje. Zouden haar borsten ook zo groot worden? En haar tepels dan: zouden die er later ook uitzien als de snuit van een konijn? Tien jaar ben ik. De man in mij ontwaakt.

***

Werchter, december 1989

‘LIEFDE DOET PIJN en pijn kun je beter vermijden,’ zei moeder om me op te beuren. Toen ik jong was, begreep ik haar woorden niet. Toch slikte ik ze als de donderdagse havermoutpap. Als geen ander wist moeke hoe ze haar gevoelens de baas kon. Zij had haar man verloren in de Groote Oorlog. Daar kon ik met mijn kleine verdriet niet tegenop.

Later drukte ze me op het hart dat verliefdheid enkel een middel is en geen doel op zich. Die levenswijsheid gebruikte ik als troost in lang vervlogen tijden. Tijden die nu als een boemerang op mij afkomen. Tijden die door mijn verschrompelde hoofd razen. Tijden die mijn krachteloze hart geweld aandoen. Hoe vaak heb ik moeders woorden vermalen, herkauwd en doorgeslikt? Waarom kreeg ik ze nooit verteerd? En waarom branden ze mij nu kapot?

Met een scherp schurend geluid gaat de kledingkast open. Onder de opgevouwen lakens vind ik mijn oude koffer, enkel gebruikt voor vliegtuigreizen naar Congo. Ik rits hem open en stop mijn Kodak in het daarvoor bestemde vak. Een zucht bij de gedachte dat ik mijn koffers al pak, terwijl ik nog niet eens de vlucht heb geboekt. Eén ding staat vast: als ik vertrek, zal ik mijn fototoestel niet vergeten.

‘Hoe oneerbiedig!’ hoor ik de mensen al fluisteren. ‘Anna-Maria is nog niet dood en hij droomt al van een andere vrouw.’ Maar dit is anders. De mensen weten het niet. Ze beseffen het niet.

***

Brussel, juli 1958

VOOR DE TWEEDE keer in één uur tijd wurm ik me door de toegang. ‘Waar vind ik het Franse paviljoen?’ vraag ik aan een omstander.

In moeilijk verstaanbaar Brussels toont hij me de weg. Ik luister met zoveel aandacht dat een andere stem nauwelijks tot me doordringt.

‘Richard, ben jij het?’

Links en rechts van me zie ik enkel onbekende gezichten.

‘Richard Van Waeyenberghe?’ Dichterbij klinkt het nu.

Met een ruk keer ik me om en staar in een paar lenteblauwe ogen.

‘Herken je me niet?’

De vrouw die nu voor me staat is even slank als Anna-Maria, maar ze heeft een langer gezicht en uitgesproken jukbeenderen. Al lachend maakt ze een pirouette, zodat ik haar van alle kanten kan bewonderen. Haar vlasblonde haren zitten in een knotje dat half onder haar hoed is verborgen. Een bordeauxrode. Ook haar mantelpak heeft dezelfde kleur. Op haar borstzak zie ik een metalen speld met een hamer en een sikkel.

‘Josephine? Leef je nog?’ Als één mens mijn hart kan laten dansen, is zij het. De hoop haar ooit nog te ontmoeten, had ik lang geleden begraven. Toch ruikt haar parfum me zo vertrouwd.

‘Kom hier, snoeplief.’ Ze grijpt me vast en geeft me een klapzoen. Ondeugend kijkt ze me aan, één wenkbrauw omhoog. ‘Je ziet er stralend uit.’

‘En jij nog steeds even guitig.’ Ik bestudeer haar ogen en het glooien van haar wangen. Haar mond is net een snoepje.

‘Straks bijpraten? Om acht uur zit mijn dienst erop.’

Verstek laten gaan voor het diner met Anna-Maria is geen optie. ‘Kunnen we geen ander moment vinden? Bij voorkeur overdag…’

‘Tijdens werkuren?’ Haar enthousiasme lijkt getemperd.

‘Maar Josephine, zo snel kan ik…’

Ze duwt een vinger op mijn lippen en geeft me nog een kus. Een ogenblik lang stel ik me voor dat alles in de oude plooi valt, alsof die vreselijke breuk er nooit is geweest.

Een tik op mijn schouder. ‘Coca-Cola, monsieur?’ Het is een frisdrankverkoper. Zijn tandpastalach verstart bij de boze blik die ik hem geef.

Josephine laat me los uit haar greep en kijkt zenuwachtig om. ‘Ik moet terug naar de Spoetnikstand.’ Ze grist een bordeauxrode blocnote en dito balpen uit haar handtas, krabbelt een paar woorden neer, moffelt het briefje in mijn handen en fluistert met een knipoog: ‘Noem me maar Fientje.’

Nog een laatste zoen en weg is ze. Ik blijf nog even staan, mijmerend over wat me overkomen is. Haar kapsel, haar parfum L’Air du Temps van Nina Ricci, de lijnen van haar wenkbrauwen, haar handen. En vooral die kus. Had ik geweten dat ze nog leefde…

Een duw in de rug doet me welhaast voorover vallen. ‘Excusez-moi,’ zegt een man met een vreemd accent. Ik antwoord met een vloek. De lomperik haast zich uit de voeten. Iets in zijn manier van doen klopt niet. Ik tast naar mijn portefeuille. Die is er nog. Mijn fototoestel hangt om mijn nek. Maar… mijn toegangskaartje is weg!

Een expotrein houdt halt op vijftig meter bij me vandaan. Het valt tegen om me door de mensenbrij te wurmen. De bestuurder grijpt mijn hand en helpt me naar binnen. Net wanneer ik op de lederen bank neerplof, doemt de snuiter van daarnet uit de massa op. Mijn hartslag gaat de hoogte in. Dan tingelt de bel en de boemeltrein komt in beweging. De bruut geeft een dreun tegen het venster en haalt een walkietalkie uit zijn vestzak.

‘Mijn hemel!’ roept een heer met een Noord-Hollands accent. ‘Die lijpkikker heeft ze niet op een rij!’ Een oudere vrouw beaamt zijn woorden en zweert dat de mensen vroeger beleefder – zelfs vriendelijker – waren. Ik laat ze discussiëren en strek mijn benen uit. Eindelijk de tijd om uit te blazen en Fientjes krabbels te lezen:

Morgen 13u onder Pijl Burgerlijke Bouwkunde.

Indien niet mogelijk,

contacteer Pavel in Sovjetpaviljoen.

PS Vernietig dit briefje.

In de rechterbovenhoek staat een rode vlag met daarin een gele hamer en sikkel gedrukt: het logo van de Sovjet-Unie.

De trein houdt halt aan het paviljoen van Oostenrijk. Terwijl ik uitstap, verscheur ik de uitnodiging. De papiersnippers strooi ik in een vuilnisbak. Dan haast ik me voort in de richting van de Franse stand. Nieuwsgierig blik ik nog even achterom. Een vrouw lummelt wat rond bij de afvalbak. Heeft ze Slavische trekken? Ik beeld me wat in, sus ik mezelf.

De spanning sijpelt weg. Toch heeft mijn hartslag moeite om zijn normale ritme te hernemen. Josephines ogen met het blauw van vergeet-mij-nietjes laten me niet los. In haar stralende blik verlies ik mezelf. Waarom ben ik haar tegen het lijf gelopen, hier en nu?

***

Werchter, december 1989

‘ALS IETS TE mooi lijkt om waar te zijn, is het ook te mooi om waar te zijn.’ Nog een uitspraak van mijn moeder om in te lijsten en boven de stoof te hangen. Maar ik leer er niet van. Nog steeds spelen mijn hormonen me parten.

‘Hallo. Reisbureau Altamira? Met Richard Van Waeyenberghe. Ik wil een reis boeken… Ja, ik wacht wel.’

Terwijl Mozart een deuntje door mijn oren jaagt, denk ik aan neef Gilbert, die me gisteren uitlachte toen ik hem over mijn plannen vertelde. ‘Een jeugdliefde, Richard? Goede hemel. En dat op jouw leeftijd. Weet Anna-Maria ervan?’ Een uur lang praatte hij op me in. ‘Wat als je ziek wordt, daar in Rusland? Zijn er goede ziekenhuizen? Waarom wacht je niet tot Anna-Maria…’

Mozart houdt op met spelen. Gekuch aan de andere kant van de lijn. ‘Ja meneer, wat was de vraag?’

‘Graag wil ik inlichtingen over een retourtje Leningrad… Nog niet voor onmiddellijk. Zijn er voorzieningen voor rolstoelpatiënten? Zo nu en dan krijg ik een aanval van jicht in mijn knie.’

Weer klinkt de piano door mijn linkeroorschelp. ‘Eine kleine Nachtmusik.’

De eerste keer dat ik dat melodietje hoorde, was ten huize van oom Joseph. In de zomer van 1925 vertelde mijn moeder me dat de man een ster aan de hemel was geworden. Een paar dagen later belandde zijn grammofoon op mijn zolderkamer.

Zoals de meeste kinderen van mijn generatie was ik snel tevreden. Geluk bestond uit kleine dingen: mijn boomhut, de bewuste grammofoon van oom Joseph of de oude verrekijker van mijn overleden vader – ’s nachts kon ik er urenlang mee naar de sterren staren en dromen van onbereikbare werelden.

Ons huis in de Raamstraat was een smalle arbeiderswoning, geperst tussen andere woningen van hetzelfde soort. Door een smalle gang kwam men binnen. Links was een deur naar de keuken, rechtdoor een trap die naar moeders slaapkamer en een lage zolder leidde. Ik sliep onder de pannen. Elke nacht kwam er een rat op bezoek. Cupido was zijn naam en hij kreeg eten van mij. Op een dag vond ik hem beneden in de keuken, in de wastafel: verdronken in het zeepwater. Zonder de hulp van Nicolas kon ik Cupido niet begraven. We hadden immers geen tuin. Wel een binnenplaats: een paar grijze, manshoge muren, een vloer van beton en een rommelhok achterin. Nico woonde twee huizen verder en die had wel degelijk een tuin. Om het afscheid een zekere waardigheid te geven, legden we Cupido in een sigarendoos, waarvan ik op het deksel een kruis had getekend en een rat met vleugels en een aureool boven zijn kop.

Onze gemeenschappelijke buurman, meneer Bastiano, was een koloniaal. Hij verbleef meer in Congo dan in België. Ook hij had een binnenplaats met een rommelhok, een magneet voor onze jonge ridderzielen. Niets was spannender dan over de scheidingsmuur te klimmen om te neuzen in de Afrikaanse spullen van meneer Bastiano. Op een dag ontdekten we iets wat onze jongensharten sneller deed kloppen…

***

Eeklo, zomer 1925

‘EEN SCHAT!’ BRULT Nico. Hij duwt zijn hoofd in een van de kisten die het rommelhok rijk is en haalt er een kromzwaard uit. Triomfantelijk laat hij de krullende motieven op het lemmet voor mijn ogen dansen. ‘Pak aan!’ Hij duwt het ding in mijn handen en vist een tweede exemplaar uit de kist.

Voor ik het besef, zijn we verwikkeld in een heroïsch gevecht. Nico speelt de Waal Petit Conard en ik figureer als de Vlaming Dikkenek.

Onversaagd beukt Dikkenek op zijn tegenstanders schild, zijnde een deksel van een metalen vuilnisemmer.

‘Ik geef me over!’ roept Petit Conard. Hij duwt zijn zwaard in de grond, laat zijn schild vallen en danst met gekke pasjes. Ik lach met de vreemde situatie en imiteer mijn tegenstander.

Opeens zet Nicolas zijn voet achter mijn been en duwt me tegen de vlakte.

Ik schreeuw het uit. ‘Au, ik bloed! Maar ik geef niet op!’ Onder luide kreten als: ‘Al wat wals is, vals is! Sla dood!’ vecht Dikkenek vanuit zijn schijnbaar verloren positie tegen zijn kleinmoedige tegenstander.

Abrupt draait Petit Conard zich om en rent naar de muur om er vierklauwens over te klimmen.

‘Vlucht maar, laffe Waal. Ik krijg je wel te pakken!’ roep ik. Ik wil overeind krabbelen en Nico achtervolgen, maar voel opeens twee handen in mijn oren knijpen. Het is mijn buurman. Hij trekt me aan mijn oren omhoog tot ze ter hoogte van de zijne komen. Mijn spillebenen zwengelen dertig centimeter boven de begane grond. Meneer Bastiano schuimbekt: ‘Godverdomde schobbejak! Mijn zwaarden, weet je wat die waard zijn?’

Mijn oorlellen voelen aan als vurige kikkertongen. Ik kan mijn tranen niet tegenhouden.

‘Huil maar. Krijs de buren maar bij elkaar. Dan krijgen ze te horen wat je hebt uitgespookt!’

De man laat me vallen. Dat hij medelijden voor me voelt, lijkt me onwaarschijnlijk. Misschien heeft hij kramp in zijn handen. Misschien kunnen zijn zweetvingers mijn glibberige oren niet langer vastknellen. Gehaast krabbel ik overeind en klauter de muur over.

‘Denk maar niet dat je er zo snel vanaf komt!’ spuwt de buurman me na. ‘Ik ken je moeder.’

***

VANAF DIE DAG was ik elke zaterdag de marineblauwe wagen van meneer Bastiano: een Minerva, een Belgisch pronkstuk. Driemaal vraag ik mijn moeder om strafvermindering. Telkens doet ze alsof ze het niet hoort. Vandaag is het de laatste zaterdag van de zomer, dus eindelijk de laatste verplichte autowasbeurt: volgende week maandag vertrekt meneer Bastiano terug naar Congo.

De man komt naast me staan. ‘Heb je zin in een ritje, Richard?’

Ik slik.

‘Als je niet wilt, hoeft het niet.’

‘Jawel, meneer Bastiano.’ Bijna smekend komt het uit mijn mond. Nooit eerder zat ik in een stalen ros en dit juweel van techniek is mogelijk nog luxueuzer dan de duurste Rolls-Royce.

Niet veel later glijden we over kleine wegen, in de richting van Nederland. De priemende varkensogen van de douaniers bezorgen me kippenvel. Terwijl ze de wagen inspecteren, gieren de zenuwen me door het lijf: zouden ze me fouilleren, oppakken en in de gevangenis gooien? Misschien kom ik pas vrij na een jaar of zo! Gelukkig zijn ze meer geïnteresseerd in het automodel dan in mij.

De controle neemt geen vijf minuten in beslag. Dan tuft het pronkbeest tot bij de windkorenmolen van Sluis. De molenaar geeft ons een korte rondleiding. ‘Wat doe je voor de kost?’ hoor ik hem vragen.

‘Ik ben mijnbouwingenieur in Katanga.’

Vol verlangen gaapt de Nederlander naar de pronkwagen. ‘Kennelijk heeft het je geen windeieren gelegd.’

‘Ik heb een aantal ertslagen ontdekt. Klagen mag ik niet.’

Nog een tijdje blijven ze praten. Uiteindelijk hoor ik het verlossende ‘Ik stap maar weer eens op. We hebben nog een rit voor de boeg’.

De mannen geven elkaar een hand en we vertrekken huiswaarts. Alweer komen we bij de grens. Tot mijn verbazing zwaaien de Belgische douaniers naar meneer Bastiano. Zonder controle laten ze Zijne Excellentie passeren.

‘Waarom woon je niet in een villa?’ vraag ik langs mijn neus weg. ‘Je bent toch rijk genoeg?’

‘Ventje toch. Mijn huis hier is een erfenis van mijn grootvader. Ik ben eraan gehecht. Enkel voor zaken ben ik nog in België. Het was een ongelooflijk toeval dat je me thuis aantrof.’

‘Een rottoeval,’ mompel ik.

‘Zie hem daar zitten, de ongelukkige,’ grinnikt de man. ‘Had je mijn spullen niet misbruikt, dan was je nu aan het spelen met je kartonnen voetbal. Vind je dit niet interessanter? Hiermee kun je uitpakken bij je vrienden.’

Die slavendrijver lacht er zelfs om! Uiteindelijk schiet ik ook in de lach. Hij kijkt me aan met een vaderlijke blik. In de hoofdstraat van een keuterdorp houdt hij halt. Adegem, had ik op een bord gelezen. ‘Knijp je ogen dicht,’ commandeert hij, ‘en hou je handen open.’ Wel twintig centen hoor ik rinkelen. ‘Om een paar zoetigheden te kopen in de snoepwinkel.’

Een feest is het: zwarte rekkers, zure napoleons, Lange Jannen, nonnenbillen, buikschotels en zure hosties. Terwijl ik de bokalen aanwijs, druipt het kwijl van mijn kin.

Net als ik de winkel uit huppel, stokt mijn adem: mijn prinses, mijn teergeliefde, mijn engel van duizend-en-een dromen komt op één been naar me toe. Beduusd tuur ik naar de betonnen tegels op de stoep en krijg het hinkelspel in het oog. Op haar linkervoet wipt ze. Ze moet langs me heen, want ik sta op tegel nummer zes en de steen die ze net gooide, ligt op tegel nummer zeven. Op welke manier zou een koene ridder (zoals Dikkenek) zich gedragen in deze situatie? Lompweg duw ik de snoepzak onder haar neus. Ze pikt er een Lange Jan uit. En even later nog een nonnenbil, want ik blijf die zak maar onder haar neus houden. Daarop fluistert ze met het mooiste stemmetje van onze planeet: ‘Dank je.’

Ik stap het luxevoertuig weer in. Terwijl we de weg op rijden, draai ik me om en zwaai onzeker naar het meisje. Terugzwaaien doet ze niet. Ze heeft net het steentje op tegel nummer acht geworpen.

***

VANAF DIE DAG ben ik Bastiano’s manusje-van-alles. Ik onderhoud zijn planten, zet de muizenvallen en bewaak zijn rommelhok – zelfs wanneer Nico met de zwaarden wil spelen. Voor de lieve centen. En elke zaterdag fiets ik zeven kilometer naar de snoepwinkel. Steeds op hetzelfde tijdstip; nooit hoef ik op haar te wachten. Praten doen we niet. Deemoedig houd ik mijn snoepfortuin onder haar lieftallige neus. Zij kiest twee, soms drie stuks, lacht en hinkelt. Na verloop van tijd lach en hinkel ik mee.

***

OKTOBER. IK HEB al mijn centen bijeengeraapt en ben naar een cadeauwinkel gestapt. Tussen de porseleinen beeldjes ontdek ik een bonbondoos in de vorm van een hart. Het deksel draagt een afbeelding van een nest met twee witte duiven. De lachrimpels op het gezicht van de winkelbediende stellen me gerust. Liefdevol pakt ze het cadeau in met rood blinkend papier. Ze plakt er een groene en een blauwe pluim op. In mijn ogen is dit het mooiste pakje dat het mensdom ooit heeft aanschouwd.

In allerijl vertrek ik met mijn tweewieler naar Adegem. Buiten adem stap ik de snoepwinkel in, koop een paar toverbollen en honderd gram zuzuppekes, het lievelingssnoepgoed van Josephine. Vervolgens scheur ik het pakje open, vul het porseleinen kleinood met de veelkleurige snoepjes en gebruik de pluimen als spelden om het pakje weer dicht te prikken.

Zittend op een lage muur, met wiebelende benen en het potje op mijn schoot, stel ik me voor wat ik tegen haar zal zeggen. Zal ik op een knie hurken en haar het hof maken, zoals in de ridderprenten? Het lijkt enorm romantisch maar nee, dat durf ik niet. Ik stop een toverbol in mijn mond, graai een afgeknabbeld potlood uit mijn pennenzak en in mijn mooiste handschrift schrijf ik op de achterkant van een boodschappenlijstje mijn allereerste gedicht.

Liefste Fientje

Ik droom van ons samen,

met een mooi kindje.

Mijn hart stuitert en stuwt

als jij met me huwt.

Ik denk aan ons twee, al honderd dagen.

Wil je een snoepje, je hoeft het maar te vragen.

Wil je iets anders, ik zal het je geven,

want jij bent het belangrijkste in mijn leven.

Samen rijden we door de velden

op een wit paard,

want ik ben jouw ridder,

Dikkenek Richard

Opnieuw scheur ik het pakje open. Het gedicht verdwijnt tussen de bontgekleurde zuzuppekes. Nogmaals gebruik ik de pluimen om de resten van de verfrommelde en gescheurde verpakking bij elkaar te houden.

Geduld wordt niet altijd beloond, aldus mijn moeder. Ze rapporteert wel eens een ongedurige berg die naar meneer Mozes loopt. Maar ik ben Mozes niet. Drie toverbollen later trek ik mijn stoute schoenen aan. Ik moet en zal haar mijn cadeau geven! Met het gedicht, want een koene ridder kan met woorden een jonkvrouw tot tranen toe roeren.

Fientje woont in het Nulleke. Die straat kun je bereiken door vanuit de dorpsstraat door een dronkenmansgang te lopen. Om er de penetrante urinegeur te onderdrukken, stop ik mijn laatste toverbol in de mond. Bij elke stap voel ik het bonzen in mijn borstkas. Mijn instinct vertelt me dat ik iets doms doe. Mijn hart stuwt me echter verder in de richting van het ‘kasteel’ – het duistere oord waar mijn teergeliefde op haar edelman zit te wachten.

Het valt tegen. Het kasteel is een vervallen hoeve. Zuigend op mijn toverbol hamer ik op de poort. De deur schuurt open. Twee heksen – Fientjes zussen veronderstel ik – gapen me aan.

‘Wat moet je?’

‘Is F-Fientje thuis?’

‘Waarom?’ vraagt de oudste zus.

‘Z-Zomaar. Ze was er niet vandaag.’ Met kromme vinger wijs ik in de richting van de bollenwinkel.

‘En wie ben jij?’ vraagt de jongste zus. Haar blik verschroeit me.

Onzeker trek ik wat aan mijn bretels. ‘Richard. Ik kom uit Eeklo.’