HET FASCINERENDE LEVEN VAN REPTIELEN

Broers die hun zussen beschermen, ouders die voor hun nageslacht zorgen, paartjes die voor het leven bij elkaar blijven en slangenbaby’s die nog in het ei met hun hartslag met elkaar communiceren: reptielen verschillen niet zoveel van mensen. In dit boek laat reptielendeskundige Sterrin Smalbrugge de vele onderbelichte kanten van deze dieren zien en schrijft over het bijzondere gedrag van slangen, krokodillen, schildpadden en hagedissen.

Reptielen zijn onmisbaar voor ons ecosysteem. Er zijn gekko’s die planten bestuiven, slangen die zaden verspreiden en hagedissen die voor medicijnen tegen diabetes type 2 zorgen. Op basis van wetenschappelijk onderzoek en haar persoonlijke ervaringen en visie leert Sterrin ons anders te kijken naar deze intrigerende dieren en hun cruciale rol in de natuur. Met dit boek hoopt ze de scheidslijn tussen mens en dier te doorbreken.

HET FASCINERENDE LEVEN VAN REPTIELEN

Over het gedrag van krokodillen, slangen, hagedissen,
schildpadden en hun onmisbare plek in onze wereld

STERRIN SMALBRUGGE

FONTAINE UITGEVERS

Dit eBoek is een uitgave van Fontaine Uitgevers, Amsterdam

www.fontaineuitgevers.nl

© 2022 Sterrin Smalbrugge, Fontaine Uitgevers

Omslagontwerp: Buro Blikgoed

Illustraties: Davina Falcao

Redactie: Linda Crombach

Auteursfoto: Gerben Pul

eBoek verzorging: Pre Press Media Groep

ISBN 978 94 6404 095 1

NUR 430

Deze digitale uitgave is gemaakt naar de eerste druk, 2022 met ISBN 978 94 6404 054 8

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, elektronisch databestand of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Deze uitgave is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Noch de maker, noch de uitgever stelt zich echter aansprakelijk voor eventuele schade als gevolg van eventuele onjuistheden en/of onvolledigheden in deze uitgave.

Voor mijn lieve oma Gerdien,
zonder wie ik niet zou zijn wie ik nu ben

INHOUD

Inleiding

1 Reptilia

2 Samen

3 Reptielentaal

4 Heb geduld

5 Intelligentie

6 Ouderlijke zorg

7 Ken je zwaktes

8 Komen waar je wezen moet

9 Niemand is hetzelfde

10 Reptielen en de mens

11 Het kaartenhuis

Dankwoord

Bronnen en literatuur

Register

INLEIDING

‘Als we mensen over dieren leren zullen ze ontroerd raken. Geniet samen met mij van de wilde dieren. Want mensen willen redden waar ze van houden.’

– STEVE IRWIN, NATUURBESCHERMER

Op het scherm zakt Steve Irwin door zijn knieën en hijst Mary uit het water. Hij neemt haar enorme, prehistorisch uitziende hoofd in zijn armen en huilt. De kolossale zoutwaterkrokodil is overleden. Hij is op dat moment niet de dappere, stoere presentator die met potentieel levensgevaarlijke dieren werkt, maar iemand die oprechte liefde voelt voor deze krokodil.

Ik ben een jaar of negen, zit voor de televisie en zie hoe deze grote, sterke man, die heel de wereld kent, laat zien waar dierenliefde wat hem betreft om gaat: liefde voor elk levend wezen, ongeacht uiterlijk of imago. Ik voel dat Steve iets doet wat bijzonder is, dat hij zich hiermee buiten de gebaande paden begeeft, en ervaar hoe zijn verdriet me diep raakt. De grens tussen knuffelbare en minder aaibare, geschubde dieren is voor even volledig verdwenen. In zijn ogen herken ik mezelf. Ik zie dezelfde liefde voor deze zogenaamd niet-menselijke dieren die ik zo diep voel en op dat moment vind ik mijn held.

ONRECHT

Op school leren we kinderen over de problemen waar panda’s, leeuwen en neushoorns mee te maken hebben, maar over zogenaamd minder charismatische dieren wordt nauwelijks iets verteld, behalve dan dat ze gevaarlijk kunnen zijn. Vraag een willekeurig iemand naar zijn mening over krokodillen, slangen of hagedissen en de kans is groot dat je een negatief antwoord krijgt dat vaak zelfs gepaard gaat met een gezicht dat walging uitdrukt. Over weinig andere dieren bestaan zoveel misverstanden en onjuiste verhalen als over reptielen. De meeste mensen denken dat reptielen meedogenloze moordenaars zijn, slijmerige moerasbewoners en primitieve roofdieren. Dat beeld klopt niet, is onvolledig en bovendien schadelijk voor reptielen en hun overleving in het wild.

Hoe ver de onverschilligheid en afkeer voor deze dieren gaan wordt duidelijk als je de verontwaardiging die het zinloos doden van een zoogdier oproept, vergelijkt met het onnodig afslachten van reptielen. Niet al te lang geleden doodde een Amerikaanse tandarts een prachtige, zwart gemaande leeuw in Zimbabwe, Cecil genaamd. De tandarts deed dit voor de ‘lol’, welteverstaan. Deze gebeurtenis leidde wereldwijd tot grote ophef – en terecht. Het zorgde ervoor dat iedereen over leeuwenconservatie ging praten en er werden vele initiatieven gestart. Heel mooi natuurlijk, maar wat een enorm contrast met wat er in 2018 in Indonesië gebeurde. Een dorpsbewoner werd daar gedood door een grote krokodil. Dit riep zoveel woede op bij de andere inwoners van het dorp dat ze in een enkele dag bijna driehonderd krokodillen doodden als wraak voor de dood van die ene man. Driehonderd onschuldige dieren werden vermoord vanwege één gebeurtenis die triest, maar niet geheel onverklaarbaar was. Krokodillen leefden al lang voordat de mens bestond. Deze aarde was eerst hún huis. Ze kunnen met gemak een buffel doden, dus het is niet vreemd dat een mens soms voor prooi wordt aangezien.

De kans is groot dat je nog nooit van de tragedie in Indonesië hebt gehoord, maar het voorval met de leeuw wel kent. De dood van één leeuw brengt de hele wereld in beweging, maar de dood van driehonderd krokodillen is blijkbaar oninteressant. Dit onderscheid wordt puur gemaakt op imago, op uiterlijk. Een leeuw en een krokodil kunnen immers beide dodelijk zijn. Maar omdat de een een zacht vachtje heeft en de ander een geschubde huid, is ons waardeoordeel over deze twee dieren compleet verschillend. Ik vind het verbazingwekkend om te zien dat velen van ons het niet goed vinden om een mens te beoordelen op zijn of haar uiterlijk en – gelukkig – racisme verachten, terwijl we deze empathie en moraal volledig uit het raam gooien als het aankomt op andere wezens waarmee we onze aarde delen.

Onrecht is iets wat ik niet kan accepteren, of het nu mensen of andere dieren betreft. Als klein meisje deelde ik mijn klas met een jongen met schisis, ook wel een hazenlip genoemd. Mijn klasgenoten pestten hem, omdat hij er anders uitzag dan de rest. Sommige dagen kwam ik huilend thuis, omdat ik niet kon begrijpen hoe kinderen dit een ander aan konden doen. Waarom zou je iemand belachelijk maken om iets waar hij zelf niet om gevraagd heeft?

Ook werd ik een keer door een vriendin uitgenodigd om haar ouders’ varkensstal te bezoeken – ik was op de basisschool gefascineerd door varkens, omdat ze zo slim zijn. Eenmaal in de stal, wist ik niet wat me overkwam. Moedervarkens lagen klem tussen twee stangen en konden de eigen biggetjes niet eens zien. Het was er donker en de ammoniak sloeg de lucht uit mijn longen. Ik kon niet geloven dat we zulke mooie, intelligente en sociale dieren zo vreselijk behandelen terwijl niemand van ons zich zou kunnen voorstellen om dit een hond – die even slim is – aan te doen.

De angst en afkeer tegen reptielen zijn diep in onze maatschappij geworteld. Hoe noem je iemand die liegt en niet te vertrouwen is? Een slang. Hoe noem je een gevaarlijke plek of situatie die je beter kunt vermijden? Een slangenkuil. En in films en boeken zijn slangen en krokodillen vaak de slechterik. Denk aan Kaa uit Jungle Boek, de slang uit het scheppingsverhaal in de Bijbel, en de vele horrorfilms waarin krokodillen de hoofdrol spelen. Het onrecht dat deze dieren treft, raakt me al van kinds af aan diep. Ik lig er letterlijk wakker van. Wie komt er voor deze dieren op? Wie geeft ze een stem?

VOOROORDELEN

Wie denkt dat het er in de wetenschap beter aan toe gaat dan in de maatschappij, komt bedrogen uit. Zo schreef wellicht ’s werelds beroemdste wetenschapper het volgende over de zeeleguaan (Amblyrhynchus cristatus), een hagedis uit de Galapagos: ‘De zeeleguaan is een vreselijk-uitziend wezen, met een vieze zwarte kleur, stom en traag in zijn bewegingen.’¹

Deze woorden komen van Charles Darwin, de grondlegger van de evolutietheorie. Charles liet het overigens niet alleen bij woorden, hij pestte de dieren ook. Hij heeft beschreven hoe hij hagedissen ving en telkens opnieuw in het water gooide. Natuurlijk waren dat andere tijden, maar de situatie is vandaag de dag voor veel reptielen helaas niet veel beter.

Onderzoek wijst uit dat we kunnen spreken van taxonomisch chauvinisme: ondanks dat reptielen meer divers zijn, wat betekent dat er meer soorten zijn, worden ze minder onderzocht dan zoogdieren of vogels.² We geven – ook in de wetenschap – op grond van vooroordelen de voorkeur aan dieren die gevoelsmatig of evolutionair dichter bij ons staan. En áls reptielen al onderzocht worden, dan worden ze op allerlei vlakken onderschat. Pas heel recentelijk is bijvoorbeeld ontdekt dat slangenembryo’s met elkaar communiceren terwijl ze nog in het ei zitten, dat krokodillen slim gebruikmaken van objecten bij de jacht, dat sommige reptielen hun leven lang in monogame relaties leven, dat we mensen kunnen genezen met gif en dat het sociale leven van reptielen veel complexer is dan we ooit hadden gedacht.

ONMISBAAR

Nu hoor ik je denken: maar wat maakt het uit dat reptielen minder aandacht krijgen en minder worden onderzocht? Dat is een terechte vraag. Mijn boodschap is namelijk niet: hou van deze dieren, omdat ik van ze hou. Mijn boodschap is: bescherm deze dieren, want ze zijn belangrijk voor ons allemaal en momenteel gaat het niet goed met ze!

Reptielen vervullen veel belangrijke ecologische functies, zoals bestuiving van planten, zaadverspreiding, het schoonhouden van rivieren en meren, en het reguleren van prooipopulaties (veel slangen eten bijvoorbeeld muizen en hagedissen doen zich veelal tegoed aan insecten). Hierdoor zijn ze onmisbaar voor het gezond functioneren van onze aarde. Bovendien worden er van hun gif levensreddende medicijnen voor mensen gemaakt. Helaas gaan de reptielenpopulaties wereldwijd achteruit. Veel soorten zijn nog nooit onderzocht, waardoor de mogelijkheid bestaat dat er soorten uitsterven zonder dat we het doorhebben. Reptielen hebben in het wild te maken met verlies, versnippering en degradatie van de leefomgeving, worden massaal illegaal verhandeld, zijn slachtoffer van bijvangst en invasieve soorten, en hebben volop last van vervuiling en ziekte.³ Het negeren van deze problemen is niet alleen schadelijk voor de reptielen zelf; we gooien ook onze eigen glazen in door reptielen niet de aandacht te geven die ze verdienen.

SPECIAAL

Hoewel ik in mijn jeugd nog niet op de hoogte was van de schaal waarop reptielen achtergesteld werden en de bijbehorende cijfers nog niet kende, hadden ze al heel vroeg een speciale plek in mijn hart. Ik kon – en kan – uren luisteren naar de verhalen van mijn lieve opa, die opgroeide in voormalig Nederlands-Indië. Hoewel zijn mening over reptielen niet zo positief is, hing ik als kind aan zijn lippen wanneer hij verhalen vertelde over grote pythons die zijn varkens opaten, of hoe er eens een slang onder het kussen van zijn zwangere zus lag – iets wat volgens hen zou duiden op de komst van een meisje (de baby was ook daadwerkelijk een meisje).

Dankzij de documentaires van Steve Irwin en allerlei boeken leerde ik steeds meer over deze bijzondere dieren. Elk feit nam ik in mij op en met alles wat ik over reptielen leerde, begon ik meer van ze te houden. Natuurlijk was ik onder de indruk van hun dodelijke kracht, hun geniaal geëvolueerde gif, hun superkrachten – waaronder het waarnemen van infrarode straling en uv-licht, het moeiteloos ondersteboven over een plafond lopen en de snelheid waarmee sommige van hen kunnen toeslaan. Toch interesseerden andere aspecten van deze dieren me nog meer. Juist de kanten die veelal onbelicht blijven. Hoe teder en zorgzaam reptielen kunnen zijn, bijvoorbeeld. Of hoe reptielenouders voor hun nakomelingen zorgen, hoe sommige van hen heel hun leven bij elkaar blijven, en hoe belangrijk ze zijn voor onze aarde.

Van mijn ouders mocht ik thuis geen reptielen houden, maar dat doofde mijn passie niet. Het dwong me creatief na te denken over hoe ik op andere manieren toch met reptielen bezig kon zijn. Ik keek bijna elke dag naar Steve en luisterde naar zijn gepassioneerde verhalen over de meest uiteenlopende dieren. Het was mijn grote droom hem ooit te ontmoeten en te bedanken voor alles wat hij voor de dieren, maar ook voor mijzelf had betekend. Zijn enthousiasme en passie waren zo aanstekelijk, dat met elke gekeken aflevering het vuur in mij feller begon te branden.

Helaas zou die droom nooit uitkomen. Toen ik twaalf jaar was overleed Steve Irwin plotseling. Zijn hart werd tijdens het filmen van een documentaire doorboord door een pijlstaartrog. Ik hoorde het nieuws en ging onmiddellijk naar mijn slaapkamer, die volhing met allerlei posters van dieren. Ik zat op de vloer en huilde. Nadat ik mijn tranen had gedroogd stond ik op en deed een belofte. Ik beloofde mezelf, de dieren en symbolisch ook Steve, dat ik zijn werk zou voortzetten. Ik beloofde mijn hele leven te wijden aan de bescherming van dieren, met name van hen die onterecht in een kwaad daglicht staan. Ik beloofde er alles aan te doen om deze dieren een stem te geven, net zoals Steve dat gedaan had. En zo begon het avontuur…

VERLIEFD

In de eerste klas, tijdens een bezoek met school aan de dierentuin in Emmen, kreeg ik voor het eerst de kans om een slang vast te houden. Eenmaal op de reptielenafdeling aangekomen zag ik dat een groepje kinderen van een andere school een koningspython (Python regius) mocht vasthouden en dat de verzorger over het dier vertelde. Ik wachtte in een hoekje af tot de kinderen weer doorliepen en vloog toen op de verzorger af, die de slang net terug in zijn verblijf wilde zetten.

‘Mag ik alstublieft ook heel even de slang vasthouden?’ vroeg ik zo beleefd mogelijk.

De verzorger antwoordde dat ik niet op de school zat die deze extra excursie had geboekt en dat dit niet de bedoeling was.

Ik liet me niet uit het veld slaan. Gedreven vertelde ik de man over mijn passie voor deze dieren en hoeveel het voor mij zou betekenen als hij toch een uitzondering zou maken.

De vriendelijke man ging overstag en legde de python in mijn handen.

En ik was op slag verliefd. Ik voelde kriebels in mijn buik en mijn hart bonkte in mijn keel van opwinding. De zachte, droge huid van de slang en haar lieflijke kop maakten diepe indruk op me. Ze onderzocht me met haar tong en bewoog rustig door mijn handen. Het voelde voor mij meteen natuurlijk om met dit dier om te gaan. Alsof we dezelfde taal spraken. Ik heb de verzorger misschien wel honderd keer bedankt en de lach op mijn gezicht bleef minstens een week staan.

Al snel bedacht ik een oplossing voor het jammere feit dat ik van mijn ouders thuis geen slangen mocht houden. Ik zocht op Marktplaats naar mensen die hun slang te koop hadden staan en stuurde hun een bericht: ‘Ik ben Sterrin, ik ben twaalf jaar en mag geen slangen van mijn vader en moeder. Ik mag jullie slang dus niet kopen, maar mag ik alsjeblieft langskomen om er meer over te leren?’ Sommige verkopers stemden in met mijn bezoek en mijn vader ging met mij mee. Zo leerde ik langzaam steeds meer over reptielen. Vanaf dat moment ging elke spreekbeurt en elk schoolproject over mijn favoriete onderwerp.

Mijn middelbareschooltijd sloot ik af met een profielwerkstuk waarin ik me volledig stortte op de vraag: waar komt onze oerangst voor slangen vandaan? Persoonlijk vond (en vind) ik het lastig om de wijdverspreide aversie tegen deze dieren te begrijpen – er is geen vezel in mijn lichaam die dit gevoel herkent. Samen met een klasgenoot dook ik in de literatuur en we kwamen erachter dat de rol van cultuur, media en het voorbeeldgedrag van ouders en andere opvoeders veel bijdraagt aan de angst voor deze dieren.

Als experiment lieten we mensen een vragenlijst invullen over hun mening over slangen. Vervolgens gaven we ze de kans om een slang, die we van de lokale kinderboerderij konden lenen, van dichtbij te zien en, áls ze dit wilden, aan te raken. Hoewel ik van mijn ouders dus geen reptielen thuis mocht houden, nam mijn moeder wel deel aan dit experiment, en werd ik op die manier gesteund in mijn passie. De reactie van de deelnemers werd gefilmd en na deze ervaring werd hun gevraagd nogmaals een vragenlijst in te vullen om te zien of hun houding tegenover slangen veranderd was. Het was natuurlijk maar een kleinschalig en niet-wetenschappelijk opgezet onderzoek en daarom kon je er weinig zinnigs over zeggen, maar ik genoot van de blik in de ogen van mensen wanneer die van argwanend naar verbaasd en vervolgens in geïnteresseerd of zelfs geïntrigeerd veranderde.

Tijdens dit schoolse experiment realiseerde ik me hoe effectief een ontmoeting met een dier kan zijn om angst weg te nemen. Later leerde ik dat deze techniek – een vorm van exposuretherapie – daadwerkelijk wetenschappelijk onderbouwd is. Daarbij wordt iemand blootgesteld aan dat waar hij of zij bang voor is, om zo de angst op een gecontroleerde manier te behandelen.

Dit mini-experiment gaf me ook inzicht in hoe weinig mensen weten over deze dieren en hoeveel onjuiste aannames er bestaan. Zo dacht de meerderheid van de ondervraagden dat slangen slijmerig aanvoelden en dat alle slangensoorten gevaarlijk zijn voor mensen. De afkeer en angst waren voor een deel zeker niet op feiten gebaseerd, maar op misvattingen.

HERPETOLOGIE

Met mijn vwo-diploma op zak vertrok ik op achttienjarige leeftijd voor een jaar naar Australië. Ik wilde Steves thuisland zelf ervaren en de dieren die daar leven met eigen ogen zien. Ik wilde weten hoe het was om echt in de wildernis te zijn. Tijdens mijn vele wandeltochten door de Australische bush, maar ook tijdens mijn werk als chauffeur op een trekker op een bananenplantage, zag ik de meest geweldige dieren en kon ik hun gedrag in hun eigen leefomgeving observeren.

In Nederland bestaat er geen specifieke opleiding herpetologie of reptielenkunde. Vaak studeren mensen biologie of ecologie en specialiseren zich vervolgens in herpetofauna – reptielen en amfibieën – en worden ze zo naast bioloog of ecoloog ook herpetoloog. Tijdens mijn studies aan Wageningen University hanteerde ik dezelfde aanpak als op de basis- en middelbare school: bij elke vrije keuzemogelijkheid stortte ik me op reptielen. Zo organiseerde ik samen met universitair docent Arie Terlouw twee keer een reptielencollege waarbij we honderden geïnteresseerden vertelden over allerlei bijzondere aspecten van deze dieren. Later volgde er een slangenanatomie-avond, waarbij Arie en ik overleden slangen vanuit heel het land hadden verzameld, om studenten de mogelijkheid te geven meer over de anatomie van deze dieren te leren. Het betekende ontzettend veel voor mij dat ik alle kans kreeg om mijn passie voor deze specifieke diergroep te mogen ontplooien, zelfs al was er geen gespecialiseerde afdeling voor bij deze universiteit.

Langzaam groeide mijn liefde voor reptielen. In totaal schreef ik drie theses (afstudeeronderzoeken). Eén voor het afronden van mijn bachelor, de basis-opleiding, en twee voor mijn master, de studie waarin je je meer verdiept. Alle drie mijn afstudeeronderzoeken gingen natuurlijk over… reptielen! Voor een van deze onderzoeken onderzocht ik in Zuid-Afrika welke omgevingsfactoren van belang zijn voor het voorkomen en de diversiteit van reptielen. Voor de andere thesis reisde ik af naar Ivoorkust om met krokodillen te werken. Ik maakte een model om de potentiële invloed van klimaatverandering op de verspreiding van de krokodillensoorten daar te berekenen.

Tijdens mijn studie leerde ik ook Romilly van den Bergh kennen, met wie ik een relatie kreeg. Hij deelde dezelfde passie voor reptielen en had een grote collectie giftige slangen. Tot op de dag van vandaag ben ik nog niemand tegengekomen die net zo goed is als Romilly in het hanteren van gifslangen, dus een betere mentor om me dit vak te leren had ik me niet kunnen wensen. Ook toen onze relatie al voorbij was, hielp hij me nog lange tijd met mijn educatieve theatershows.

AMBASSADRICE

Toen ik in 2018 geslaagd was voor mijn master wist ik dat ik niet zou kunnen kiezen tussen educatie en de wetenschap. Beide zijn immers nodig om het tij voor deze dieren te keren. Ik besloot me eerst te concentreren op educatie en richtte daarvoor een eigen bedrijfje op. Ik begon met het schrijven van leerzame kinderboeken over reptielen. Daarnaast startte ik met een educatieve theatertour, waarmee ik door het land trek en kinderen vertel over hoe bijzonder en belangrijk reptielen zijn. Ik maakte een tv-programma voor Videoland (Reptielengek) met hetzelfde doel en werd ambassadrice voor National Geographic Junior (en ben dat nog steeds). Ook richtte ik samen met de Australische wildlife-fotograaf en filmer Jason Savage The Conservation Front op, een non-profitorganisatie waarmee we documentaires maken over human-wildlife-conflicten en andere problemen waar wilde dieren mee te maken krijgen.

Voor onze eerste documentaire gingen we naar Indonesië, het land van mijn opa, waarover ik al zo vaak en zo veel had gehoord. Op Bali filmden we onder meer mijn eerste ontmoeting met de koningscobra, mijn lievelingsslang, die door boeren in Zuidoost-Azië vaak wordt doodgeschoten. Al jong wist ik dat ik koningscobra’s in het wild wilde zien en dat ik een rol wilde spelen bij het beschermen en in stand houden van deze bijzondere soort. Op het land van een Balinese boer troffen we een prachtige, donkere koningscobra opgerold boven op haar nest (zie ook p. 147). Het was de eerste keer dat ik mijn lievelingssoort in levenden lijve in het wild zag en toen ik haar veilig had gevangen – om haar later weer vrij te laten op een veiligere plek – begon ik te huilen. Een levenslange droom was uitgekomen.

Eind 2020 besloot ik dat het educatieve deel van mijn missie inmiddels goed draaide en dat het tijd was om het tweede deel van mijn levensdoel op te starten, namelijk bijdragen aan de wetenschap over reptielen. Om dat te kunnen doen ben ik aan het promoveren, wat betekent dat ik een onderzoek van minimaal vier jaar uitvoer, waarna ik de doctorstitel zal behalen. Voor deze promotiestudie ben ik verbonden aan Wageningen Univeristy en bestudeer ik hoe mensen indirect, door het onbedoeld creëren van ecologische vallen (zie ook p. 216), impact hebben op de herpetofauna (reptielen en amfibieën).

Dit onderzoek voer ik uit in Spanje, waar ik via mijn vriend Óscar Lopez terecht ben gekomen. We delen de onuitputtelijke passie voor de natuur en vanuit ons kleine huis, ergens diep verstopt in de Sierra Nevada, proberen we zo veel als mogelijk met de natuur te leven. Ik ben daar een paar maanden per jaar, de rest van de tijd ben ik in Nederland of in het buitenland voor andere avonturen, zoals Expeditie Robinson, waar ik in 2021 aan meedeed.

MISSIE

Het is mijn levensmissie om de wereld een betere plek te maken voor ondergewaardeerde dieren. Ik heb besloten dat dit mijn belangrijkste doel is op deze aarde. Dit doe ik door zelf bij te dragen aan de kennis over deze dieren door mijn wetenschappelijk onderzoek. Die kennis is broodnodig om deze dieren te kunnen behouden en beschermen. Daarnaast probeer ik de publieke opinie over deze dieren te veranderen door educatie. Door de mening over reptielen te veranderen hoop ik dat het makkelijker wordt fondsen te werven voor belangrijke onderzoeken – het is nu eenmaal eenvoudiger om geld bij elkaar te krijgen voor onderzoek naar charismatische dieren – en ook dat de nieuwe generatie natuurbeschermers en wetenschappers meer aandacht zal krijgen voor deze diergroep.

Ook dit boek is onderdeel van mijn missie om mensen verliefd te laten worden op reptielen, wat mij betreft de meest ondergewaardeerde en onderbestudeerde dieren. En mocht je na het lezen van dit boek nog steeds niet van ze zijn gaan houden, dan hoop ik dat je in ieder geval minder angst hebt en de mooie kanten van reptielen kunt waarderen. Ik hoop dat ik op deze manier algemene denkbeelden ter discussie kan stellen en een groot deel van de onwetendheid en misvattingen kan laten verdwijnen. Ik wil laten zien dat veel van de informatie die je misschien voor waar hebt aangenomen helemaal niet klopt. En bovenal wil ik vertellen welke geweldig interessante en belangrijke zaken over reptielen wél juist zijn. Door het delen van mijn eigen ervaringen probeer ik het angstaanjagende imago waar de maatschappij deze dieren mee heeft opgezadeld te veranderen. Ook deel ik baanbrekende onderzoeken van wetenschappers van over de hele wereld die onze kijk op reptielen hebben veranderd.

TOEGANKELIJK

Ik vind het belangrijk om te benadrukken dat ik mijn uiterste best doe om wetenschappelijke onderzoeken zo compleet mogelijk te beschrijven, zonder te veel in details te treden en jargon te gebruiken. De wetenschappelijke publicaties waarop de samenvattingen en conclusies in dit boek zijn gebaseerd bevatten veel meer details en vakspecifieke informatie, die ik hier niet in zijn volledigheid kan weergeven. De bronnen staan achter in dit boek vermeld; diegene die zich verder in de materie wil verdiepen kan dat op deze manier doen. Het doel van dit boek is juist om deze vaak complexe materie voor iedereen toegankelijk te maken en samen te vatten.

In dit boek kies ik er ook voor om achter de Nederlandse soortnaam van een dier tussen haakjes de wetenschappelijke benaming te vermelden. De wetenschappelijke naam geeft het duidelijkst aan om welke soort het gaat, terwijl namen die in de volksmond gebruikt worden vaak tot verwarring kunnen leiden, bijvoorbeeld omdat een naam voor meerdere soorten wordt gebruikt. De wetenschappelijke naam van een soort bestaat uit twee delen, een eerste en een tweede naam. De eerste naam geeft het geslacht waar het dier toe behoort weer, en de tweede naam laat zien onder welke soort uit dat geslacht het dier valt. Zo horen wij bij het geslacht Homo en is onze specifieke soortnaam sapiens. De geslachtsnaam wordt altijd met een hoofdletter geschreven, terwijl de soortnaam zonder hoofdletter wordt geschreven.

Naast de wetenschappelijke informatie beschrijf ik ook persoonlijke ervaringen, die uiteraard niet dezelfde waarde hebben als observationeel of experimenteel wetenschappelijk onderzoek, maar waardevolle aanvullingen zijn en laten zien dat we als mens net zo dol kunnen zijn op slangen en hagedissen als op een labradoodle (Canis familiaris).

Of je dit boek nu leest als reptielenliefhebber, of iemand met angst voor deze dieren, ik hoop dat het je aan het denken zet. Een beetje angst is overigens helemaal niet verkeerd. Ik wil niemand het idee geven dat het een goed plan is om koningscobra’s te knuffelen of krokodillen te aaien. Het is gezond om een gepaste angst, of beter nog respect te hebben voor dieren die potentieel gevaarlijk zijn. Maar zulke gezonde angst zou nooit mogen leiden tot een waardeoordeel. Een dier eng of niet mooi vinden mag nooit tot gevolg hebben dat het minder bescherming ontvangt, er onverschillig met het dier wordt omgegaan of dat een bepaalde soort zelfs moedwillig leed aan wordt gedaan.

Steve Irwins gedachte was dat je door mensen over bepaalde dieren te leren hun vooroordelen en misvattingen kon laten verdwijnen en mensen bijna niet anders konden dan van die dieren te gaan houden. En zoals hij ooit zei: ‘Wat mensen liefhebben, dat willen ze redden.’

1

REPTILIA

‘Reptielen en amfibieën worden soms gezien als primitief, saai en dom. In werkelijkheid zijn ze echter dodelijk snel, spectaculair mooi, verrassend aanhankelijk en erg verfijnd.’

– DAVID ATTENBOROUGH, BIOLOOG
EN TELEVISIEMAKER

De naam Reptilia vindt zijn origine in het Latijnse woord reptare en kan grofweg vertaald worden als ‘kruipen’. Het begin van deze groep dieren gaat ver terug in de tijd. Om precies te zijn 312 miljoen jaar geleden, het moment waarop de Amniota ontstonden, een groep gewervelde viervoeters die op het land leefden. Het is een cruciaal punt in de geschiedenis van het leven, dat uiteindelijk ook zou leiden tot het ontstaan van onszelf, de mens. De Amniota ontwikkelden zich uit amfibieachtige dieren, maar in tegenstelling tot amfibieën en ook vissen waren deze dieren niet meer afhankelijk van water voor hun voortplanting. Het amnion, ook wel vruchtvlies genoemd, was de ontwikkeling die deze stap mogelijk maakte. Ook wij ontwikkelen in een amnion in de buik van onze moeder: de vruchtzak. Tot de Amniota behoren dan ook alle gewervelde viervoeters die zich ontwikkelen in een vlies: reptielen, vogels en zoogdieren.

Het bleek een voordelige zet om niet telkens terug te hoeven keren naar het water om het grootste levensdoel te vervullen. Met deze aanpassing en het ontwikkelen van een stugge, watervasthoudende huid waren deze dieren in staat om te overleven in een alsmaar droger wordende omgeving. Het oudste bekende reptiel dat in deze tijd de wereld bewoonde is Hylonomus lyelli en leek veel op de hedendaagse hagedissen.

Het duurde niet lang voordat de Amniota de wereld regeerden. Twee belangrijke groepen ontstonden: de Sauropsida en de Synapsida. Uit de Sauropsida ontstonden de reptielen en vogels en uit de Synapsida kwamen de zoogdieren voort. Deze indeling is gebaseerd op het uiterlijk van de schedel. Synapsiden hebben een opening – ook wel slaapvenster genoemd – achter elke oogkas. Onder de Sauropsida vinden we de Anapsiden die helemaal geen opening onder de oogkas hebben, en de Diapsiden die twee slaapvensters ónder elke oogkas hebben. De enige nog levende Anapsiden zijn de schildpadden. De Diapsiden splitsten zich op in twee groepen: de Lepidosauria en de Archosauria. Onder de Lepidosauria vinden we vandaag de dag de slangen, hagedissen, wormhagedissen en tuatara’s.

De andere groep, de Archosauria, bracht onder andere krokodillen voort en bevatte de dinosauriërs. Krokodillen zijn als Archosauria nauwer verwant aan vogels dan aan de andere reptielen en die vogels zijn wat er nog rest van de dino’s in onze tijd. Andere dinosauriërs zijn verdwenen, samen met driekwart van alle planten- en diersoorten, tijdens een massa-uitsterving, 66 miljoen jaar geleden.

WIE HOREN ERBIJ?

Welke dieren we tot de reptielen rekenen is door de tijd heen veranderd. Zo werden amfibieën in vroegere indelingen tot de reptielen gerekend, terwijl we ze nu hun eigen, oudere groep toewijzen. Over het algemeen wordt met reptiel een slang, hagedis, wormhagedis, schildpad, krokodil of tuatara bedoeld. Maar deze indeling is incompleet.

Bij het indelen van levensvormen streven wetenschappers ernaar om dieren met een gezamenlijke voorouder samen één groep te laten vormen. Een groep die alle afstammelingen van eenzelfde voorouder bevat noem je monofyletisch; een incomplete groep noem je parafyletisch. Door vogels uit te sluiten van de reptielengroep creëren we een parafyletische groep.

Het is inmiddels duidelijk dat vogels eigenlijk behoren tot de groep dieren die wij tegenwoordig reptielen noemen, aangezien ze dezelfde voorouder delen. Toch laat ik in dit boek vogels buiten beschouwing en richt ik mij op de overige reptielen: de krokodilachtigen, slangen en hagedissen, wormhagedissen, schildpadden en tuatara’s. Hoewel vogels ontzettend fascinerende dieren zijn, is er in vergelijking met de andere reptielen al enorm veel over ze bekend en zijn er talloze boeken over hun boeiende levensstijlen geschreven. Daarom kies ik ervoor om te focussen op die reptielen die tot nu toe veel minder (wetenschappelijke) aandacht hebben ontvangen. Wanneer het relevant is zal ik natuurlijk aan deze groep gevederde reptielen refereren.

DIVERSITEIT

Reptielen komen in vele soorten en maten. Waar Brookesia nana, een kameleon uit Madagaskar, slechts een grootte bereikt van nog geen drie centimeter, kan de netpython (Python reticulatus) wel zeven meter lang worden. Ook weten reptielen bijna overal ter wereld te overleven. Ze hebben zich weten aan te passen aan extreme kou, zoals de Europese adder (Vipera berus) – die zelfs boven de Noordpoolcirkel te vinden is –, en aan extreme hitte, zoals de West-Afrikaanse krokodil (Crocodylus suchus) die van de Sahara zijn thuis heeft weten te maken. In bergen en dalen, op het land, in de zeeën en in de rivieren: reptielen zijn bijna overal. Alleen op Antarctica zul je ze niet vinden.

Of je de vogels nu wel of niet meerekent, de reptielen zijn de grootste groep viervoetigen van het dierenrijk (wat niet wil zeggen dat ze allemaal vier voeten hebben). De Duitse wetenschapper Peter Uetz en zijn collega’s houden het aantal beschreven reptielensoorten nauwkeurig bij in de Reptile Database, die voor iedereen toegankelijk is.¹ Hierin zijn momenteel, in 2022, 11.690 soorten reptielen beschreven en dat aantal groeit hard. Veruit de grootste groep binnen de reptielen zijn de hagedissen, met meer dan zevenduizend beschreven soorten. De slangen volgen met bijna vierduizend soorten terwijl de schildpadden en wormhagedissen met 360 en 202 soorten minder diversiteit kennen. Er zijn momenteel 27 krokodillensoorten bekend en slechts één tuatara.

Slangen, hagedissen, schildpadden en krokodilachtigen zijn voor veel mensen redelijk bekend. De wormhagedissen en tuatara’s, twee groepen die ook tot de reptielen worden gerekend, zijn dat minder. Wormhagedissen zijn net als slangen ontstaan vanuit de hagedissen, en deze drie samen vormen hun eigen orde: de Squamata.

Het is niet vreemd dat weinig mensen van het bestaan van wormhagedissen weten, aangezien ze door hun ondergrondse levensstijl maar zelden door ons gezien worden. En als we ze dan zien, herkennen we ze vaak niet als reptiel maar denken we dat we met een regenworm te maken hebben. Wormhagedissen zijn, in tegenstelling tot regenwormen, niet slijmerig en hebben een droge, geschubde huid zoals slangen en hagedissen. De meeste wormhagedissen zijn pootloos – een conditie die onafhankelijk vele malen binnen de Squamata geëvolueerd is – al zijn er ook soorten die nog twee voorpoten hebben.

TUATARA

Ook de tuatara (Sphenodon punctatus) is makkelijk te verwarren met een hagedis. De tuatara deelt wel een gemeenschappelijke voorouder met de hagedissen, maar splitste zich al lang geleden af van deze groep. In het Nederlands worden tuatara’s ook wel brughagedissen genoemd.

De tuatara heeft een veel primitievere lichaamsbouw dan een hagedis. Terwijl mannelijke hagedissen een in tweeën verdeeld geslacht hebben, met twee zogenaamde hemipenes, die in rust binnen de cloaca verstopt zitten, heeft de tuatara helemaal geen uitstekend geslachtsdeel. Die heeft, net zoals vogels, alléén een cloaca, de opening waar de darmen, urinebuis en geslachtsorganen in uitkomen. Echte tanden ontbreken bij de tuatara ook. In plaats daarvan groeien er scherpe uitsteeksels uit de onder- en bovenkaak.

Waar de meeste hagedissen een ooropening aan beide kanten van hun kop hebben, heeft de tuatara er helemaal geen en ook geen trommelvlies. Desondanks zijn tuatara’s niet doof. Tijdens de Jura (de periode 200 tot 145 miljoen jaar geleden) bestonden er vele soorten tuatara’s, maar vandaag de dag is er nog slechts één soort te vinden die je alleen in Nieuw-Zeeland aantreft.