Eerst kijken,
dan kunnen we
altijd nog zien

Mieke Kerkhof

Eerst kijken,
dan kunnen we
altijd nog zien

Gedachten van een gedreven gynaecoloog

Fontaine Uitgevers

Dit eBoek is een uitgave van
Fontaine Uitgevers, Amsterdam

www.fontaineuitgevers.nl

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten op de teksten en de illustraties in dit boek te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

Iedere gelijkenis, met wie dan ook, berust op toeval. Het boek werd op persoonlijke titel geschreven. Waar nodig is toestemming van de patiënt verkregen voor publicatie.

© 2021 Mieke Kerkhof, Fontaine Uitgevers

© 2021 voorwoord Sylvia Witteman

Omslagontwerp: Bij Barbara, Amsterdam

Illustratie omslag: Mirjam Vissers, Haarlem

Redactie: Giovanna Jansen

eBoek verzorging: Pre Press Media Groep, Leerdam

ISBN 978 94 6404 108 8

NUR 320, 860

Deze digitale uitgave is gemaakt naar de eerste druk, 2021 met ISBN 978 94 6404 078 4

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, elektronisch databestand of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Deze uitgave is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Noch de maker, noch de uitgever stelt zich echter aansprakelijk voor eventuele schade als gevolg van eventuele onjuistheden en/of onvolledigheden in deze uitgave.

Fontaine Uitgevers is onderdeel van Park Uitgevers B.V.

‘Mieke Kerkhof is de Simon Carmiggelt van de medische wereld.’ Brigitte Kaandorp, cabaretier

‘O, je bent gynaecoloog, da’s een vrolijk vak!’, horen gynaecologen dikwijls. Toch is dit beroep veel meer dan het assisteren bij blijde gebeurtenissen. En dat moet niet onopgemerkt blijven, vindt Mieke Kerkhof. Vanaf 2013 schrijft zij columns in het NTOG, Nederlands Tijdschrift voor Obstetrie en Gynaecologie. Veel van wat in haar dagelijkse praktijk passeert, schrijft ze op en plaatst zij in interessante contexten. Diverse aspecten van het leven komen voorbij, gelardeerd met de juiste dosis humor en aangevuld met gemijmer.

Op zoek naar de zin van het leven? Dit lichtvoetige en vrolijk stemmende boek helpt u verder.

‘Rake en heerlijke columns. Mieke Kerkhof zet aan tot denken, lachen en even stil zijn.’ Arthur Japin

‘Je denkt: dit was haar beste column. En dan lees je haar volgende: ontroerd en met een glimlach. Altijd op zoek naar het bijzondere in het alledaagse.’ Velja Mijatovic, hoofdredacteur

‘Mieke geeft ons een eerlijk inkijkje in het gynaecologenvak en verweeft in haar columns soepel persoonlijke anekdotes met gebeurtenissen uit de dagelijkse praktijk als arts. Warm, ontroerend en ontzettend geestig.’ Katinka Polderman, cabaretier

Mieke Kerkhof is gynaecoloog, columnist en schrijver met een speciale antenne voor trivialiteiten. Zij publiceerde haar anekdotes in drie eerder verschenen boeken en schreef tientallen Ikjes in NRC Handelsblad.

Opgedragen aan
Wil
Altijd mijn muze

Voorwoord

‘Dokter zijn is een ambacht. Dat haal je niet van Google,’ zei Mieke Kerkhof eens tegen me. Ja, dat lijkt me inderdaad beter van niet, want ikzelf, als leek, beland bij elke medische zoektocht op Google steevast bij een gruwelijke, ongeneeslijke ziekte. Daar krijg ik dan de zenuwen van, wat erg slecht is voor bloeddruk en spijsvertering, en voor je het weet heb je een self fulfilling prophecy bij elkaar gegoogeld.

Dan kun je beter naar een echte dokter gaan. Een echte dokter, die meer hart heeft voor patiënten dan voor protocollen, een dokter met humor, een dokter die bovendien de moeite neemt al haar belevenissen ook nog eens op te schrijven.

Ja, Mieke Kerkhof is gynaecoloog, maar dit boekje gaat veel verder dan ‘kutjes kijken’.

Het gaat over Gekke Henk, die zijn kunstgebit tijdens het eten op de rand van zijn bord legde en leerling-verpleegkundigen bij de tieten greep. Over een rollade met twee afgesneden kontjes. Over een man die geboren werd met twee penissen die hij, let nu goed op, los van elkaar, afzonderlijk dus, in staat van paraatheid kon brengen.

Over de aloude kwestie of je je sokken wel of niet aanhoudt bij een inwendig onderzoek, (zolang die voeten/ sokken maar niet stinken, lijkt me, maar zelfs dat maakt waarschijnlijk niet echt uit, want artsen zijn op dat gebied wel wat gewend. Ongetwijfeld laat er iemand weleens een scheet tijdens een uitstrijkje, al is het mij gelukkig tot dusver niet overkomen.)

Over de onverwachte, maar geslaagde geboorte van een Siamese tweeling, Folkje en Tjitske, in de jaren vijftig op het Friese platteland. ‘Als kind was ik al geïnteresseerd in aangeboren afwijkingen,’ schrijft Mieke, een heerlijke beginzin, gevolgd door een verhaal over een bakkersgezin waarin de ouders een blikseminslag niet overleven, waarna de drie kinderen overblijven, één blind, één met downsyndroom en één met een hazenlip, o sorry, schisis, die de uitspraak van het woord ‘Frou Frou’ begrijpelijkerwijs danig bemoeilijkt.

Over de tijden van vroeger, als de patiënte na een onderzoek aan de gynaecoloog vroeg ‘Dokter, wat hebt u eigenlijk gedaan?’ en de brave man antwoordde: ‘Ach, vrouwke, als ík dat maar weet.’

Zelf kan ik mij, uit de jaren tachtig, een huisarts herinneren die mijn eerste spiraaltje plaatste. Het ging snel en vrijwel pijnloos. Na gedane zaken beklopte de dokter vriendelijk mijn schaamhaar, en sprak: ‘Wat een sympathiek venusheuveltje.’ Ik antwoordde met een gevleid ‘dank je’. Tevreden kleedde ik me aan en stapte weer eens op.

Zoiets kan natuurlijk helemaal niet meer. Het kon toen ook al niet, denk ik, maar het was een aardige dokter, die ik al jaren kende, en ik weet zeker dat hij niets kwaads bedoelde.

Ook schrijft Mieke over haar jeugd in Twente, waar men houdt van ‘een kort gebed en een lange metworst, met een scheut vla toe, in hetzelfde bord, die de laatste aardappelresten oplost, zodat het bord uiteindelijk zonder al te veel sporen bij moeder de vrouw in de keuken belandt.’

Mieke was het enige kind in de vierde klas dat wist waar Sas-van-Gent lag: ‘De weg naar het vwo was gebaand. In Enter, mijn geboorteplaats, las men de krant die de groenteboer op de markt in Almelo om de bloemkool had gewikkeld.’ (Misschien een handige tip voor de huidige, worstelende, op het scherpst van de snede concurrerende papieren-kranten-makers!)

Wist u trouwens dat we het specialisme obstetrie te danken hebben aan het feit dat we ooit, op een onzalige dag, rechtop zijn gaan lopen? Op een nog iets onzaliger dag vallen we trouwens uiteindelijk ook weer néér. Maar: ‘Zolang je geen pijn hebt is terminaal zijn heel goed te doen,’ tekent Mieke uit de mond van haar oom op. De dood werd haar als kind voorgespiegeld als ‘een feest dat nooit meer ophoudt’. Heel katholiek, uiteraard, maar op je sterfbed kun je nu eenmaal toch maar beter wél katholiek zijn dan niet.

Dit alles, en nog veel meer (uiteraard, anders kon u het boek nú dichtslaan) is te lezen in Eerst kijken, dan kunnen we altijd nog zien. Een verslag in stukjes, niet zo zeer van gynaecologie en obstetrie, maar vooral ook van het leven (en de onvermijdelijke dood) zelf.

Sylvia Witteman

Ten geleide

Vanaf de dag dat juffrouw Rie mij leerde schrijven, heb ik veel plezier beleefd aan het overzetten van mijn onstuimige gedachten op papier. Ik heb op school altijd hoge ogen gegooid met het vervaardigen van opstellen. In mijn geboortestreek, Twente, vraagt men zich tijdens het lezen van mijn geschriften af: ‘Is ’t al gebuurd, of möt ’t nog gebuur’n?’ (Vertaling: Is het al gebeurd of gaat het nog gebeuren?)

Van kindsbeen af ben ik gezegend met een goed geheugen, een rijke fantasie en een chaotische geest. Daarover meld ik graag het een en ander. Mijn moeder heeft mij weleens geadviseerd om ‘niet zo druk’ te doen. Voor mij werkt schrijven als een soort bliksemafleider. Het verschijnen van de flitsen in boekvorm voelt voor mij als de ultieme beloning.

Men reageert vaak verbaasd als men mij leest. Zo zou ik altijd de leukste/frappantste/ontroerendste dingen meemaken. Ik geef als verklaring dat ik een antenne heb voor het alledaagse. Ik vind sommige omstandigheden bijzonder en zie daardoor meer dan anderen met hetzelfde gezichtsvermogen.

Vanaf 2013 ben ik columnist van het vakblad der gynaecologen, het Nederlands Tijdschrift voor Obstetrie en Gynaecologie. Maandelijks lever ik een pennenvrucht af en in dit boek zijn deze nu gebundeld. Het potjeslatijn heb ik zoveel mogelijk uitgelegd in de noten achter in het boek.

In mijn verhalen is te lezen wat er in de dagelijkse praktijk van de gynaecoloog zoal passeert. Tussen de regels door sijpelen arbeidsvreugde en werkstress, in een vurige haat-liefdeverhouding. Het beroepshalve assisteren bij life events zoals geboorte, beschouw ik als bijzonder eervol. Wat patiënten ons binnen vijf minuten toevertrouwen is fenomenaal en verdient de grootste waardering van de dokter.

Ooit zat ik met angst en beven in een vliegtuig, ik heb namelijk extreme vliegangst. Een Belgische vrouw zorgde voor de broodnodige afleiding. We kenden elkaar pas een half uurtje en gingen op tienduizend kilometer hoogte de diepte in. Ergens boven Parijs concludeerden wij dat het delen van emoties een groot goed is in het menselijk bestaan.

Ik ben dol op mooie citaten en quotes, die ik graag in de teksten verwerk. Daarnaast zijn cabaretiers voor mij onuitputtelijke bronnen van inspiratie. Humor houdt ons immers altijd op de been, ook in het ziekenhuis.

Uiteraard heb ik steeds met toestemming van de patiënten bepaalde voorvallen opgetekend en daarbij de zwijgplicht streng in acht genomen.

De titel is een zin die regelmatig uitgesproken wordt tijdens medische overdrachten. Als dokters aan het eind van hun dienst nog niet zeker weten wat de diagnose is, moet de nieuwe ploeg de patiënt (opnieuw) grondig bekijken om de diagnose boven water te krijgen, zodat een juiste behandeling gestart kan worden.

Afijn, ik hoop dat u mijn hier genoteerde emoties met volle teugen leest, in een dosering van tenminste één column per dag, doktersadvies!

’s-Hertogenbosch, november 2021
Mieke Kerkhof

1 Tegeltjeswijsheid

Als een kind in een snoepwinkel voel ik mij. Hoofdredacteur Velja Mijatovic deed mij enige tijd geleden een eervol verzoek. Daar hoefde ik niet lang over na te denken. Ik ben de nieuwe columnist van het ntog¹. Het moet niet veel gekker worden. Vroeger, toen ik in opleiding was tot gynaecoloog, was het tijdens iedere beoordeling hetzelfde liedje. Waar ik bleef met mijn wetenschappelijk onderzoek? Daar moest hoognodig aan gewerkt worden. De rest zat wel snor, maar publiceren ho maar! Bart van Turnhout, een Bossche gynaecoloog, die in 2009 plotseling overleed tijdens zijn eigen operatieprogramma, was er ook zo eentje. ‘Mijn eerste publicatie wordt mijn overlijdensadvertentie,’ zei hij en het bleek de waarheid.

Als een kind in een snoepwinkel voel ik mij. Waar zal ik de eerste keer eens over schrijven? Velja gaf me daarin de volledige vrijheid. Zal ik eerst eens iets vertellen over mijn Twentse wortelen? Zodat de lezers van mijn rubriek mij beter begrijpen? Of zal ik schrijven over mijn afwijkende manier van observeren, een voedingsbodem voor mijn anekdotes? Een stuk over Bossche patiënten en hun eigenaardigheden kan ook best amusant zijn. Of nee, de vele contrasten in ons vak, dat is een goed onderwerp. Onze laatste opleidingsvisitatie², ook onderhoudend… Nee, ik begin met Marten de Haan. Ik ontmoette hem op mijn reis naar Dokkum. Wat doet een Bosschenaar in Dokkum? Als er geen twintig centimeter ijs ligt, dan hoef je daar eigenlijk niet te zijn. Tenzij Brigitte Kaandorp daar optreedt. En dat deed ze. Terug op huis aan, kruiste ik Oosterzee bij het Tjeukemeer. Mijn oog werd getroffen door een bijzonder huis. Het huis van Marten de Haan. Hij had alle wereldzeeën bevaren en had het wel gezien, het leven. Dik in de tachtig is hij. Jaren geleden kwam hij op het idee om de buitenmuren van zijn huis, een voormalig bankgebouw, te betegelen met spreuken. Op mijn vraag of de gemeente daar niet lastig over deed was zijn antwoord: ‘Ik vraag niets, dus ik mag alles.’ Ik raad u aan om eens te gaan kijken daar. Wandel een uurtje langs zijn muren en u hebt jaren levenswijsheid in één klap binnen. Tijdens het schrijven van mijn boek Tussen gemak en genoegen ben ik ervan doordrongen geraakt dat wij – gynaecologen – zeer veel tegeltjeswijsheden hebben verzameld. Ik zie me al wonen in een huisje met een volledig betegelde buitenkant. De meest illustere wijsheden uit mijn vakgebied in allerlei kleuren met mooi versierde randen. Dan lijkt de pathologie³ lang zo erg niet… Er zijn gynaecologische tegelwijsheden te over.

‘Het wordt vanzelf weer 8.00 uur’ bijvoorbeeld, dat is een regel die me, tijdens spannende en drukke diensten, altijd op de been houdt. Er komt steevast een moment, waarop de rust wederkeert en de ontspanning gloort.

‘Achteraf is iedereen professor’ is algemeen toepasbaar in het gehele leven, met de kennis van nu weet iedereen hoe het had gemoeten, maar in mijn vak is er weinig, meestal geen, gelegenheid tot herkansen.

‘Het mes doet het altijd’ is een geruststellende gedachte. Er is de intentie om zo min mogelijk te beschadigen, maar het mes – de operatie – blijft in veel gevallen de ultieme escape.

Hiermee is mijn eerste column een feit, ik hoop u nog veel te onderhouden.

2 Als je wilt leren, geef dan les¹

‘En jij, hoe is het met jou?’ vroeg men mij destijds in de pauze van een congres. ‘Nog steeds aan het achterhoofdjes vangen in Den Bosch?’ Achterhoofdjes vangen is vakjargon voor vlotte ongecompliceerde bevallingen. Vol trots kon ik deze vraag altijd bevestigend beantwoorden, maar ik realiseerde me dat ik tot de laatste der Mohikanen behoorde. Alles wat vanzelf gaat, daar ben je als specialist te knap en te duur voor, is de algemene opinie van vakgenoten. Tijdens de koffie hoorde ik over klinisch verloskundigen rond de klok en handige opleidingsassistenten. Ik heb deze hulptroepen nog niet. Het gras bij de buren is altijd groener, tenslotte. In de tussentijd zwoegde ik door in het Carolus Ziekenhuis, voor ieder toucher² het bed uit, drie etmalen aaneen. En maar beweren hoe fijn het is, dat kleine ziekenhuis met zijn korte overleglijnen en zijn goede continuïteit.

Nu, na de fusie van de Bossche ziekenhuizen, zit ik op een prachtplek. Dertien maten omringen mij. Rond-deklok-verloskundigen, arts-assistenten wel in opleiding of niet in opleiding, coassistenten… onderwijsbegerend lopen ze in mijn kielzog. Zij vangen nu de achterhoofdjes en ik superviseer. Lesgeven, ik heb nooit geweten hoe leuk dat kan zijn. Tijdens de ‘Teach the Teachers’-bijeenkomsten in het Jeroen Bosch Ziekenhuis werd ik zelf onderwezen over de kunst van het doceren. De voorbeeldfunctie die je als opleider vervult, was blijkbaar veel groter dan ik me tevoren realiseerde. ‘Vanaf nu doe je alles fout, tenzij ik zeg dat het goed is,’ zei een opleider in Rotterdam bij aanvang van de opleiding. ‘Je hebt haar vermoord,’ zei een staflid tijdens een ochtendrapport, toen een vermijdbare moedersterfte tijdens de baring werd besproken. Gelukkig was dat dertig jaar geleden. Zo’n collega zou nu vanwege de bejegening een tik op de vingers krijgen, geregeld vanuit de academie. Dat zijn immers geen manieren en het inspireert niet. Ze dienen hooguit als negatieve rolpatronen. ‘Onze’ Gemma Kenter, hoogleraar gynaecologische oncologie, heeft inzichtelijk gemaakt dat kritiekloos de handelingen van de opleider kopiëren geen hout snijdt. Gemma liet tijdens een presentatie een slide zien met een mooie rollade erop. Ze vertelde dat haar moeder bij haar kwam eten met kerst. Alvorens zij de rollade ging braden, sneed Gemma de kontjes van de rollade. Haar moeder keek met verbazing toe en vroeg: ‘Kind, waarom snijd je die lekkere eindjes er nou van af?’ Gemma antwoordde verongelijkt: ‘Moeder, dat heb ik toch van u geleerd!’ Waarop haar moeder constateerde: ‘Dat kan wel zijn, kind, maar ik had een klein, rond braadpannetje en dat is heel wat anders dan die prachtige braadslee van jou.’ Mede dankzij wetenschappelijke inzichten krijgen we heden ten dage veel bewijs geleverd over de zin en onzin van ons medisch handelen. Alles wordt keurig geïmplementeerd in richtlijnen, die vervolgens hun weg vinden in het hospitaal. In een nummer van Medisch Contact las ik de oneliner: ‘Richtlijnen genezen niet.’ Ik vind dat wat kort door de bocht, immers, het zijn prima handvatten en ze zijn zeker ook zeer waardevol om het onderwijs op te baseren. Verder leer ik mijn kielzogpopulatie over de noodzaak ‘maatwerk’ te leveren. Luister serieus naar de patiënt die graag een beetje ‘meedokteren’ wil. Elimineer tegelijkertijd collega Google. Laatst las ik boven een overlijdensadvertentie van een docent Nederlands: ‘De leraar is dood, maar zijn lessen duren voort.’ Laat dat het streven zijn: dat onze lessen voortduren. De lessen die zowel evidence based³, maar toch ook authority based⁴ zijn.

‘Mag ik u eens vragen waarom een vrouw die haar kind verloren heeft een mater nul wordt genoemd?’ vroeg mij een coassistent. ‘U zegt dat deze vrouw nul keer moeder is, maar ze is toch gewoon moeder, van een kind dat niet meer leeft?’ Ik stond met mijn mond vol tanden.

3 Mijn man knipt de navelstreng door… (als hij daartoe nog in staat is)¹

Ooit las ik in NRC dat Sylvia Borren, ex-directeur van Greenpeace, en Bernard Wientjes, ex-VNO-NCW-VOOR-man, een ‘wederzijds wantrouwen’ in elkaar hadden uitgesproken. Ik dacht hierover na. Ik vond het goudeerlijk en origineel. Dat zegt men niet vaak recht voor z’n raap: ‘Ik wantrouw u,’ terwijl het eigenlijk ontzettend belangrijke informatie is.

In het Brabants Dagblad staat regelmatig een aankondiging van een afscheidsreceptie van een specialist, afkomstig uit het Jeroen Bosch Ziekenhuis, die met pensioen gaat. (Redelijk hilarisch is het om deze gedrukt te zien tussen de overlijdensadvertenties, maar ja, dat is nu eenmaal de best gelezen bladzijde.) Enkele weken na deze publicatie volgt een dankwoord van de arts in kwestie, die – ik citeer – ‘alle patiënten erkentelijk is voor het in hem of haar gestelde vertrouwen’.

Het vertrouwen in ons – artsen – is niet meer vanzelfsprekend en neemt met rasse schreden af. Second opinions worden te kust en te keur afgedwongen en collega Google houdt 24/7 praktijk. Laatst verscheen een jonge vrouw op mijn spreekuur. Ik vroeg haar waarmee ik haar kon helpen, want de verwijsbrief ontbrak. ‘Graag even een follicle-meting¹,’ sprak ze. Nadat ik informeerde naar de onderliggende klacht, zei ze al drie maanden bezig te zijn om zwanger te worden, maar het lukte niet.

Al 23 jaar ben ik gynaecoloog en ik moet constateren dat de praktijkvoering enorm veranderd is. Een substantieel deel van het spreekuur wordt tegenwoordig besteed aan het weerleggen van allerlei theorieën, die onze patiënten zelf hebben ontwikkeld na het raadplegen van diverse websites. Om over die midcyclisch uitgevoerde total bodyscan, gewonnen in een loterij, maar te zwijgen. De ovulatoire cyste² die daarop gezien werd, vergt nader onderzoek. ‘Consultatie van een gynaecoloog strekt tot aanbeveling’ luidt de conclusie. De DOT³ is snel binnen, maar de diagnostische uitdaging ontbreekt.

Uitvoerig informeren van de patiënten juich ik hartgrondig toe, maar er zijn grenzen. Zwangeren van controlfreakerige aard, die een ordner onder hun arm houden met daarin het lijvige bevalplan, tikken tijdens tijdrovende consulten alles af. We kennen haar allemaal, dat type, dat haar entree maakt op de verloskamer met in de ene hand een rolkoffer en in de andere hand een beautycase, gevolgd door haar man met een pral gespannen skippybal. Rechtstreeks afstevenend op een epiduraal⁴ en een keizersnede wegens een niet-vorderende baring. Bewerend dat een mbo⁵ het kind terugschuift het baringskanaal in. Bij een sectio vragend of de gynaecoloog ‘een likje’ bacteriën uit het vaginale kanaal wil halen ter bevordering van de neonatale darmfloragroei. We hebben haar allemaal ontmoet, zij die graag een schoteltje etherische olie in de vensterbank wil of het liefst baart in een tent, bij paps in de tuin. Zij, die uitvoerig internet heeft afgestruind en uit vele websites haar geboorteplan heeft gedestilleerd. ‘Mijn man knipt de navelstreng door,’ klinkt het op gebiedende toon, ‘en als ik niet meer kan praten, is mijn man het aanspreekpunt.’ Alsof wij dat zelf niet weten. Gelukkig kennen we ook het type dat ik laatst tegenkwam: ‘Dokter, ik hee mer één plan en da is da gij ’t better wit dan ik. Ik loat ’t allemoal ’ns goed op mun eige afkomme.’ Dat is het meest kansrijke type, denk ik.

Het zou mij niets verbazen als de grootte van het geboorteplan omgekeerd evenredig is met de duur van de partus. Eén uur voor ik geboren werd, schrobde mijn moeder nog de stoep.

Shared decision making is het beste. De barende heeft wensen en de verloskundige hulpverlener vertelt of het haalbaar is. Tevoren wederzijdse verwachtingen uitspreken leidt tot het beste resultaat.

‘F*** Google, ask me’. Met oprechte excuses voor de schuttingtaal. Een regel op een T-shirt op de markt in Verona. Ik wou dat ik het gekocht had als klederdracht voor op de poli. Zonder discussie over ongenuanceerde onzin van internet loopt het spreekuur niet zo uit en blijft er weer eens tijd over om ouderwets te gaan lunchen…

4 Inpandig, heel handig?

In het leerboek Kraamverpleging van dr. B.J. Kouwer uit 1933 is te lezen wanneer de dokter ‘instapt’ tijdens een bevalling: ‘Nu is het ook tijd om den dokter te waarschuwen. Is het daarvoor al tijd? Dit is een vraag, waarmede menige zuster zich het hoofd breekt. Zij wil natuurlijk niet te laat den dokter halen, maar evenmin te vroeg. Den man, die den geheelen dag en menigen nacht onafgebroken aan zijn zieken wijdt, noodeloos in zijn dagtaak of in zijn nachtrust te storen, dat wil zij niet. Den dokter, die “altijd in touw” is, de enkele maal, dat hij voor zijn genoegen uit is, daarin te hinderen, dat verbiedt haar goede hart. Den dokter te vroeg te halen en er misschien een hard woord, een onaangenamen blik voor te ontvangen, misschien zelfs wel bij hem “uit de gunst” te geraken, dat schrikt haar niet minder af.’ (Tegenwoordig gaat het heel anders: ‘Ja Mieke, hier met Els, ik wil dat je nu komt, kamer 32 graag, doei!’)

Ik vond een instructie voor ‘AG’s’ in het Sint Franciscus Gasthuis anno 1941. AG staat voor ‘Assistent Geneesheer’. Feminisering was immers niet aan de orde in die tijd. Los van het feit dat van deze aanstaande geneesheer verwacht wordt dat hij ervoor zorgt dat de laatste H.H. sacramenten worden toegediend, staat in dit document het volgende te lezen: ‘De AG heeft recht op één maand vakantie per jaar, te regelen met HA (Hoofd zijner Afdeeling), waarna toestemming van de Geneesheer-Directeur verkregen moet worden. Als regel wordt hem om de veertien dagen een weekend toegestaan vanaf Zaterdag 14 uur tot Zondagavond. Hierover wordt telkenmale overleg gepleegd met de HA.’ Uit die tijd stamt ook de anekdote dat een AG uit de opleiding is gegooid, omdat hij de bevalling van zijn vrouw wilde bijwonen. En wat te denken van het voorval omtrent een AG die geen vrij kon krijgen om naar zijn eigen promotie te gaan!

Toch is het nog maar kort geleden, dit soort praktijken. Ik herinner me mijn beginjaren in het Carolus Ziekenhuis. In 1998 deed ik dienst van vrijdagochtend tot maandagochtend en ging daarna nog een dagje poli ‘doortrekken’. De echtgenoot van een patiënte begreep het niet. ‘Dokter, nou moete gij mij eens uitlegge. Ik zie oe hier al ut hele weekend lope. Ik ben een truckchauffeur en ik hee zunnen tachograaf in munnen wage. En gij werkt met mensu en gij sjouwt maar deur.’ Tja, die man had natuurlijk gelijk.

Ter inventarisatie stuurde ik (in 2014) een enquête over inpandigheid en kreeg van alle maatschappen gynaecologie antwoord. Er zijn inmiddels tientallen ziekenhuizen in Nederland met iedereen inpandig, 24/7. Zowel gynaecoloog, anesthesist en kinderarts zijn daar op de vloer, omringd door hun team. Onze Raad van Bestuur vergeleek de verloskunde met de meest risicovolle industrie: een kerncentrale, de luchtvaart, de offshore, of de chemieconcerns in de Rijnmond. Daar is iedereen inpandig en op zijn qui-vive.

Robert Stigter, gynaecoloog te Deventer, had er een mooie stelling over. ‘Per afgelegde kilometer is de geboorte de gevaarlijkste reis in het leven.’ Daar moeten we toch bij zijn, zou je zeggen. De tegenstanders van inpandigheid hadden goede argumenten. Raden van Bestuur maken er mooie sier mee, maar moeten eerst eens de honorering gaan regelen. In sommige ziekenhuizen is de piketkamer¹ verder dan de eigen slaapkamer om de hoek van het ziekenhuis. Eén brave – vrijwillig – inpandig verblijvende collega kreeg van zijn maatschap op zijn kop. Men verdacht hem ervan een buitenechtelijke relatie te hebben. Hij is weer snel thuis in zijn eigen sponde gaan liggen tijdens de dienst.

In het Jeroen Bosch Ziekenhuis zijn we enthousiast. Toegegeven, het 24-uurs gedetineerd zijn is even slikken, maar we hebben een aantal casus meegemaakt, waarvan de afloop zich laat raden, als we niet inpandig waren geweest. We zien snel de vaardigheden van de arts-assistenten en de verpleging juicht. Die voelt zich veilig met het staflid op de vloer, vooral als-ie meehelpt. Er is een snellere doorstroom van patiënten. Het teamgevoel viert hoogtij. Helaas horen we wel bij de klinieken met het hoogste aantal vacuümextracties, omdat we geneigd zijn sneller in te grijpen bij een verslechterend ctg² en een niet-vorderende baring. Ons lage sectiopercentage compenseert dat gelukkig. In het verleden waren, gedurende het kwartiertje autorijden van de supervisor naar het ziekenhuis, sommige problemen alweer opgelost. Nu zijn we binnen vijf minuten op de verloskamer en staan meteen in de actiestand.

En het thuisfront? Dat is ook door mij ondervraagd. Dat weet waar het aan toe is. Kan onbeperkt gamen. Eet tijdens onze dienst wat wij niet lusten. Krijgt geen politie meer aan de deur, omdat pa of ma niet bereikbaar is. Hoeft niet meer mee te leven met spannende diagnoses. Geen hond die aanslaat in de nacht. Wel vergt het veel organisatietalent, vooral tijdens de spitsuren thuis. En eigenlijk hebben onze familieleden 48-uursdienst. Want de dokter moet wel bijkomen van de marathon. Beeldt u zich de volgende situatie in: de slaperige partner (zelf geen arts), die zich nog eens omdraait, als zijn dienstdoende vrouw gebeld wordt en mompelt: ‘Mmm, ik zou een sectiootje doen.’ In ’s-Hertogenbosch maken we dergelijke slaapkamergeheimen niet meer mee…

5 Het leven heeft geen zin, maar ik toevallig wel…¹

Ik ga u vertellen over Henk. Buurman Henk, geboren in november 1926. Vanaf 2000 woonden we naast elkaar en deelden de oprit. Henk was vanaf zijn vijfde jaar wees en groeide op bij paters en nonnen. Liefde van ouders heeft hij nooit gehad, wel was hij vijftig jaar gehuwd. Toen zijn vrouw werd gecremeerd, waren er vier mensen in het crematorium, het lichaam in de kist meegeteld. Hoe eenzaam kan een mens zijn?

Henk en zijn vrouw waren ongewenst kinderloos; toen hij wist dat ik het vak van gynaecoloog uitoefende belde hij aan en liet me een brief zien. Van een collega uit Bilthoven, datum postmerk 1960, de resultaten van een OFO². Henk vroeg of ik die wilde lezen, want er stond volgens hem duidelijk in dat het niet aan hem gelegen had. Waarvan akte.

Na de dood van zijn vrouw kookten we voor Henk, maar hij mocht niet bij ons aan tafel. Henk verspreidde namelijk een onwelriekende geur. Bovendien had hij wat afwijkende tafelmanieren. Hij legde altijd zijn kunstgebit op de rand van zijn bord en daar kon mijn partner niet goed tegen. Ik wel: immers, als dokter heb je een aangeboren blokkade in je braakcentrum, vertelde mij ooit een hoogleraar chirurgie. Van lieverlee drongen we tot Henk door, dat waren mooie jaren. Ik deed hem in bad en knipte zijn nagels met een nijptang. Hij kreeg iedere dag een bordje eten. Mijn partner Wil ging met hem boodschappen doen bij de Aldi. Hij plaste dan eerst wild tegen de zijgevel. Op zaterdag kwam hij de krant lezen en koffiedrinken. Hij discussieerde fel over voetbal en de Amerikaanse politiek. De Tour de France was volgens hem allemaal ‘list en bedrog’ en inderdaad bleek dat, later, de waarheid. Wil kocht incontinentiemateriaal, dat hij gewoon van zijn lijf liet rotten. Herhaaldelijk had ik hem geadviseerd om iedere dag een schone Tena aan te doen, maar daar was hij veel te zuinig voor. Hij zat ook altijd in 4 °C en betaalde slechts 33 euro energiekosten per maand. De rekening van het water was ook laag; hij trok de wc niet door. Hij plaste in een conservenblik en gooide dat leeg in de tuin.

Ontlasting was altijd een probleem en zo kon het verkeren dat ik hem in november 2012 met een ileus³ als gevolg van coprostase⁴ liet opnemen in het JBZ. Daar verbleef hij een maand en greep leerling-verpleegkundigen bij de borsten. Een prima aanleiding om hem vervolgens in een verpleeghuis te krijgen. Op een psychiatrische geriatrie-afdeling werd meer dan een jaar geanalyseerd wat Henk nu eigenlijk mankeerde. Niemand wist het. Wil en ik noemden het ‘Oost-Indisch dement’. Hij doorzag ze allemaal, daar op die afdeling. En als-ie geen zin had deed Henk net of-ie gek was. Ik bracht hem zijn schaakspel. Hij zei: ‘Nou, ik heb dat zooitje hier eens bekeken, maar daar valt echt geen potje mee te schaken, hoor.’

We hebben zijn huis leeggeruimd. Het was een vuilnisbelt met een dak erop en derhalve onverkoopbaar. In het winterzonnetje trof mijn oog zijn vensterbank. Daar lagen zijn bovengebit, zijn ondergebit en twee gehoorapparaten. Een mooi stilleven van vergankelijkheid. De doodskop vervangen door moderne hulpmiddelen. Op zijn tafel lag een pakje boter uit 2003. Op zijn nachtkastje vond ik boeken: Ik, Jan Cremer en het boek getiteld: Sekslessen. Strategisch had hij een kaftje eromheen gedaan. Er lag een briefje van zijn overleden vrouw bij. Op een hoekje van De Rosbode, het plaatselijke sufferdje, had zij geschreven: ‘Henk, maak me niet ongelukkiger dan ik nu al ben.’ Wat ik het allerergst vond, was dat ik, terwijl Henk nog leefde, zijn leven op moest ruimen. Dat vond ik echt heel verdrietig. En wat bleef er over? Twee doosjes met foto’s en ego-documenten. Twee doosjes, daar zat Henks leven in. Dan nu mijn boodschap: doe niet als Henk. Vier het leven en zorg dat er meer dan twee dozen overblijven.

6 Het gekke handje van de kruidenier

Als kind was ik al geïnteresseerd in aangeboren afwijkingen. In mijn geboortedorp Enter, ergens diep in Twente, was op dat vlak wel het een en ander te beleven. Ik herinner me een gezin, dat schuin tegenover ons leefde. Eén broer woonde daar met zijn twee zussen. Ze runden met zijn drieën een bakkerij. Hun ouders waren ooit op slag dood, tijdens het koeien melken, door de bliksem getroffen in een weiland buiten het dorp. Hij was blind, zijn ene zus had down en de andere zus een slecht gecorrigeerde schisis¹. Ik herinner me nog hoe zij op nasale wijze ‘Frou Frou’ uitsprak, het favoriete koekje van mijn oma, dat ik bij haar ging kopen. Ook kon ze op ongeëvenaarde wijze spelen met haar kunstgebit; dat tolde de hele mond door. Ademloos kon ik ernaar kijken.

Op maandagmiddag kwam er een kruidenier met paard en wagen langs. Hij had een raar handje, het was slap en zat altijd in zijn broekzak. Het intrigeerde me. Ik probeerde er niets van te missen als dat handje voor de dag kwam, ooit zag ik dat er geen vier vingers aanwezig waren. Mijn zusje had hetzelfde waargenomen. Toen we aan de goede man vroegen: ‘Mogen we jouw hand eens zien?’ werd hij zo boos dat we er nooit meer over begonnen.

In het Natuurhistorisch Museum, gelegen naast de Kunsthal in Rotterdam, zijn aangeboren afwijkingen bij mens en dier uitgestald. Kees Moeliker is directeur van het museum. Eén van Kees’ wapenfeiten is de beschrijving van het eerste geval van homofiele necrofilie bij de eend. Hij won met dat artikel de Ig Nobelprijs². Daarnaast heeft hij de dominomus, de mondkapmeeuw, en de tweedekamermuis toegevoegd aan de collectie, en natuurlijk de egel, die vastgeklonken zit in een McFlurrybakje. Er zijn in het museum menselijke misvormingen te zien, die omstreeks 1900 verzameld zijn door professor Klaas de Snoo³. Het stadium van 24 weken ruim voorbij. Een medisch student, Mart van Lieburg⁴, redde ooit de collectie van de ondergang door deze vanuit de verwarmingskelder van de Rijkskweekschool voor Vroedvrouwen naar de Medische Faculteit van de Erasmus Universiteit over te brengen. L’histoire se répète. Daar kwamen de potten weer in een kelder te staan. Het Natuurhistorisch Museum kreeg ze in permanente bruikleen en heeft ervoor gezorgd dat de verzameling werd overgepot in nieuw glaswerk en verse alcohol. Ooit kreeg ik van Kees Moeliker een foto van deze 65 preparaten. Ik laat het plaatje altijd aan coassistenten zien bij aanvang van hun coschap op de afdeling gynaecologie. Op mijn vraag of er heden ten dage nog een dergelijke collectie kan worden geformeerd, volgt steevast het antwoord: ‘Nee, want je krijgt geen toestemming van de ouders.’ Een prima kapstok om de medische pupillen te vertellen over PND, NIPT, SEO en GUO⁵.

En passant verneemt de bezoeker van het museum nog het een en ander over freakshows, waar mensen met een aangeboren afwijking tentoon werden gesteld, en over Jean Baptista dos Santos. Laatstgenoemde werd in 1846 in Portugal geboren met drie benen en twee penissen, die hij afzonderlijk in erectie kon krijgen. Portugese grootspraak? Oordeel zelf. Als ik mocht kiezen tussen een raar handje of dit, dan wist ik het wel…

7 Gynaecologenfobie

Ik vind ons – gynaecologen en zij die ervoor in opleiding zijn – sympathieke mensen, uitzonderingen daargelaten. Als ik congressen bezoek, kijk ik om me heen en zie ik erudiete dokters. Onlangs werd ik geïnterviewd en kreeg als vraag: ‘Wat voor soort artsen zijn dat, gynaecologen?’ Daar hoefde ik niet lang over na te denken. Ik vind ons aan de softe kant. In ieder geval een totaal ander slag dan andere snijders, zoals bijvoorbeeld de chirurgen. Toegegeven, generaliseren is gevaarlijk.

De reden waarom ik mijn column op deze manier inleid, heeft alles te maken met een artikeltje uit ‘de krant van Wakker Nederland’. In hun weekendmagazine VROUW¹ stond een stuk met de titel ‘Angst voor de een-denbek’. Ik las het bij de kapper. In het chillhoekje vond ik ook een oude LINDA².

Ik lees: de afdeling gynaecologie is de laatste plek op aarde waar ik wil zijn (…) beugels en gefrummel (…) hardhandig had hij de eendenbek maximaal opengeschroefd (…) van schrik werd ik drie maanden niet meer ongesteld (…) een vreselijke man met een vlassige snor en een dikke buik, de wenkbrauwen vielen over zijn ogen heen (…) een Louis-de-Funès-lookalike (…) de gynaecoloog zei terwijl hij tussen mijn benen zat: ‘Nou meissie, daar zal je nog heel veel plezier aan beleven’ (…) de gynaecoloog zei dat ik me niet zo aan moest stellen en dat ze nog meer te doen had die dag, voor de duidelijkheid: ik kreeg een tienponder (…) ik moest mijn baarmoedermond laten bevriezen, met een legertje geïnteresseerde assistenten tussen mijn benen lag ik te wachten tot de boel weer ontdooid was (…) na afloop besloot ik dat ik iets groots had verdiend, de volgende dag kocht ik een nieuwe auto (…) één keer moest het zo vaak over dat de doos met spiraaltjes leeg was en ik de volgende dag terug moest komen (…) ik zit er als een bang konijn bij als hij met de eendenbek komt (…) hebt u ook een tussen-de-benen-trauma? praat mee op vrouw.nl/magazine (…) een bezoekje aan de arts-met-de-eendenbek is nog lulliger als je bekend bent (volgens Linda de Mol, MK) (…) je hele lijf zegt nee tegen dat koude ijzeren geval, als er dan ondertussen gezegd wordt: ‘Mijn kinderen zijn dol op Ik hou van Holland’ wil je het liefste door de grond zakken (…) een bezoekje aan de gynaecoloog kent vele complicaties en dilemma’s (…) houd je wel of niet je sokken aan? (…) wat beweegt een dokter om nare ijzeren voorwerpen in vrouwelijk geslachtsdelen te stoppen? (…) ingespannen tuurde hij in mijn kruis (…) zodra we onze benen moeten spreiden, lijkt het wel alsof we in een ouderwetse John-Lantingklucht stappen, met vele gordijnen, van waarachter vreemde bijfiguren opkomen en afgaan (…) terwijl ik daar zo lag vroeg mijn gynaecoloog ‘Had ik al gezegd dat we naar dezelfde kerk gaan?’ (…) opgelaten liep ik met mijn witte blote kont door de spreekkamer (…) wat bezielt die dokters om ons deze walk of shame te laten maken? (…) de dokter zei, toen hij me onderzocht tijdens de menstruatie: ‘Even vissen in de Rode Zee’ (…) je zal maar dag in dag uit naar ontplofte egels moeten kijken, daar word je ook niet normaler van (…) misschien moeten ze Paul de Leeuw eens uitnodigen voor wat rollenspelen op een cursus Empathisch Communiceren met de Patiënt, of Gordon (…) echt schaamtevol wordt het als er een puisterig groentje (coassistent, MK) meekijkt (…) ik lag daar open en bloot en toen kwam er een klasje eerstejaars medicijnenstudenten binnen, tien kinderen, net onder moeders vleugels vandaan, ik ben gaan gillen, heel lang, heel hard en heel hoog (…) de gynaecoloog had het verband met de plakstrip tegen mijn kruis geduwd, au (…)’

Ik vraag me af, zijn gynaecologen werkelijk zo erg? Daar geloof ik niets van. Een groot deel van bovenstaande is interpretatie van de patiënten, gekleurd door eerdere ervaringen, emoties en nervositeit. Toch is het goed dat we dit terdege beseffen. Tijdens het redigeren van mijn boek Even ontspannen mevrouw wees mijn redacteur mij op het verschijnsel van beroepsdeformatie. Daar schrok ik van. Ik? Beroepsgedeformeerd? Toch is het zo. We kunnen niet voorzichtig genoeg zijn. En de patiënt? Die krijgt een goede tip van het magazine VROUW: ‘Luister naar rustgevende muziek voordat u de spreekkamer van uw gynaecoloog binnengaat.’