Bij ons gebeurt dat niet

EEN BOEK VOOR IEDEREEN DIE PESTEN ÉCHT WIL BEGRIJPEN

Het maakt niet uit of je een scholier, werknemer of bewoner van een woonzorgcentrum bent: pesten komt overal voor.

Als je gepest wordt, zorgt dit ervoor dat je een grotere kans op psychische, fysieke en sociale problemen hebt. Pesters en hun zogenaamde assistenten ruïneren zo vaak het leven van hun slachtoffer, maar ondervinden zelf mogelijk ook allerlei negatieve gevolgen van hun gedrag.

Bij ons gebeurt dat niet laat de verschillende rollen, situaties en patronen binnen pestgedrag zien. Aan de hand van persoonlijke verhalen en wetenschappelijke inzichten, wordt pesten in al zijn vormen blootgelegd. Een up-to-date boek over een topic dat iedereen raakt.

BEAU OLDENBURG (1987) studeerde culturele antropologie en sociologie aan Universiteit Utrecht.

In 2017 promoveerde ze aan de Rijksuniversiteit Groningen op onderzoek naar de rol van leerkrachten bij pesten. Sinds 2020 houdt ze zich bezig met wetenschapscommunicatie en zorgt ze ervoor dat interessante bevindingen uit sociaalwetenschappelijk onderzoek bij een breed publiek terechtkomen.

BEAU OLDENBURG

Over pesten op school,
werk en andere plekken

Fontaine Uitgevers

Dit eBoek is een uitgave van Fontaine Uitgevers, Amsterdam

www.fontaineuitgevers.nl

Deze uitgave kwam tot stand door bemiddeling van

Sebes & Bisseling Literary Agency te Amsterdam.

© 2023 Fontaine Uitgevers, Beau Oldenburg

Omslagontwerp: Villa Grafica, Diemen

eBoek verzorging: Pre Press Media Groep, Leerdam

ISBN 978 94 6404 113 2

NUR 450

Deze digitale uitgave is gemaakt naar de eerste druk, 2023 met ISBN 978 94 6404 112 5

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, elektronisch databestand of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Deze uitgave is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Noch de maker, noch de uitgever stelt zich echter aansprakelijk voor eventuele schade als gevolg van eventuele onjuistheden en/of onvolledigheden in deze uitgave.

INHOUD

Inleiding

1 Pesten, wat is dat eigenlijk?

2 Pesten is een groepsprobleem

3 Van pesten word je niet hard

4 Daders en slachtoffers

5 Leraren en leidinggevenden

6 Cyberpesten

7 Pesten stoppen en voorkomen

Nawoord

Nuttige websites

Noten

Index

INLEIDING

Sinds 2011 houd ik me bezig met pesten. Hoewel het onderwerp min of meer toevallig op mijn pad kwam – ik wilde graag wetenschappelijk onderzoek doen en kreeg een project over een antipestprogramma aangeboden – werd ik in de jaren die volgden steeds meer gegrepen door de verwoestende impact die pesten heeft. Ik hoorde verhalen van aardige, leuke, ogenschijnlijk goed functionerende volwassenen die er nog dagelijks last van hebben dat ze vroeger op school gepest werden. Hun vertrouwen in anderen was door hun pestervaringen dusdanig beschadigd dat ze zelfs heel wat jaren later voortdurend het gevoel hadden op hun hoede te moeten zijn. Ook ontving ik regelmatig e-mails van mensen die ten einde raad waren omdat hun naaste, bijvoorbeeld een ouder in een woonzorgcentrum, zo ontzettend gepest werd. En ik kwam ontelbaar veel machteloze ouders tegen van wie de kinderen niet meer naar school wilden omdat hun klasgenoten hen het leven zo zuur maakten.

De rode draad in al deze verhalen: pesten veroorzaakt onvoorstelbaar veel leed. En dat blijkt ook uit wetenschappelijk onderzoek. Dat laat bijvoorbeeld zien dat pesten veel stress en angst veroorzaken bij degenen die gepest worden, en dat het een risicofactor voor depressie is.¹ Ook voor de naasten van mensen die gepest worden, is het zwaar. Die horen de verhalen en zien het verdriet, maar hebben er zelf maar beperkt invloed op. Ze kijken als het ware gedwongen toe vanaf de zijlijn. En ook op maatschappelijk niveau zijn er een hoop negatieve gevolgen. Zowel kinderen als volwassenen die gepest worden, presteren bijvoorbeeld minder goed op school of op het werk, melden zich vaker ziek en komen soms voor langere tijd thuis te zitten.² Hoeveel mensen er in Nederland op dit moment precies thuiszitten weten we niet, maar alleen al op de werkvloer leidt pesten tot ongeveer vier miljoen extra verzuimdagen per jaar.³

De afgelopen jaren is er meer aandacht gekomen voor de gevolgen van pesten. Zowel scholen als werkgevers zijn inmiddels wettelijk verplicht zich in te spannen om pesten tegen te gaan. Dat is mooi, maar er is nog wel werk aan de winkel. Want in bijna alle groepen wordt gepest, ook (of juist) in groepen die hard roepen: ‘Bij ons gebeurt dat niet.’ Nog te vaak hoor ik uitspraken als ‘Van pesten word je hard’ en ‘Pesters zijn eigenlijk diep in hun hart hartstikke onzeker’. Of: ‘Als je een keer flink terugslaat, stopt het wel.’ En: ‘Mensen die gepest worden, vragen er vaak ook wel een beetje om.’ Deze ideeën kloppen niet en staan een effectieve aanpak van pesten behoorlijk in de weg. Als we pesten echt willen terugdringen, moeten we alle betrokkenen – slachtoffers,⁴ leraren, ouders, werkgevers, collega’s, verzorgers, beleidsmakers en noem maar op – beter informeren. Om deze reden schrijf ik dit boek.

Om meteen maar het allergrootste (en misschien wel hardnekkigste) misverstand de wereld uit te helpen: er is geen simpele oplossing voor pesten. Met lede ogen zie ik antipestprogramma’s adverteren met slogans als ‘Binnen enkele maanden een veilige school’ en ‘De enige alles-in-éénoplossing’. Begrijp me niet verkeerd, ik zou niets liever willen dan dat er zo’n quick fix was. Maar als ik iets heb geleerd in de jaren dat ik me met dit onderwerp bezighoud, is het wel dat pesten een ontzettend complex probleem is waar helaas niet één oplossing voor bestaat. In plaats daarvan moet je meerdere dingen tegelijk doen en vraagt het ook nog eens een lange adem.

Ook dit boek geeft dus geen snelle oplossing. We weten nog lang niet alles over pestgedrag, maar wat we wél weten komt aan bod in dit boek. In hoofdstuk 1 bespreek ik wat pesten nu eigenlijk is. Wanneer is het pesten en wanneer is het iets anders, zoals plagen of een ruzie? In hoofdstuk 2 leg ik uit waarom pesten een groepsprobleem is, en dus niet alleen iets tussen de pester en het slachtoffer is. In hoofdstuk 3 ga ik verder in op de gevolgen van pesten. Pesten heeft niet alleen negatieve gevolgen voor degene die gepest wordt, maar ook voor de omstanders. In hoofdstuk 4 zien we wie de daders en slachtoffers zijn en gaan we in op individuele kenmerken van beiden. Ook leraren, leidinggevenden en andere groepsleiders spelen een belangrijke rol bij pesten. Je leest hier meer over in hoofdstuk 5. In hoofdstuk 6 bespreek ik cyberpesten of online pesten, een relatief nieuwe vorm die net zo schadelijk – soms zelfs nog schadelijker – is als offline pesten. In het laatste hoofdstuk ga ik in op hoe je pesten kunt voorkomen en wat je kunt doen als het toch gebeurt.

Ondanks dat dit boek geen kant-en-klare oplossingen biedt en er nog een paar grote gaten zijn in onze wetenschappelijke kennis over pesten, is mijn hoop dat het helpt om beter te begrijpen wat pesten nu precies is en waarom het zoveel voorkomt. Als we beter snappen hoe het precies werkt, dan kunnen we onze aanpak daarop afstemmen. Daarnaast kan beter begrijpen waarom iets gebeurt – bijvoorbeeld waarom ze uitgerekend jou moesten hebben – bijdragen aan de verwerking ervan. Of je dit boek nu leest omdat je zelf gepest wordt (of werd), je er in je omgeving mee te maken hebt of je gewoon benieuwd bent naar de wetenschap achter pesten: ik hoop van harte dat je er wat aan hebt!

PESTEN, WAT IS DAT EIGENLIJK?

Pesten is een sociaal verschijnsel dat wereldwijd voorkomt en waar miljoenen mensen ontzettend veel last van hebben. Het gebeurt niet alleen bij kinderen op scholen, maar komt op veel meer plekken voor. Of het nu om te leren, te werken of te wonen is: overal waar mensen samen een groep vormen wordt er gepest. Pesten gebeurt op alle leeftijden, bij kleuters en bij hoogbejaarden, en bij zowel mannen als vrouwen. Je kunt het dus met recht een universeel probleem noemen. Ook buren pesten elkaar, zo blijkt uit het verhaal van de vijfendertigjarige Brenda.

Als Brenda na haar scheiding eindelijk een nieuw huurhuis in een Nijmeegse volksbuurt toegewezen krijgt, is ze ontzettend blij en opgelucht. Samen met haar achtjarige zoontje Noah logeert ze al een paar maanden bij haar ouders en ze is inmiddels wel toe aan een eigen plekje. Ze is meteen verliefd op de ruime eengezinswoning en kan niet wachten om lekker aan de slag te gaan in de grote tuin aan de voorkant van het huis.

De eerste weken na de verhuizing hebben Brenda en Noah het erg naar hun zin in hun nieuwe huis. Brenda kan het goed vinden met de buurvrouw aan de linkerkant en ook Noah heeft al een paar vriendjes gemaakt. Maar dat verandert als Noah tijdens het spelen ruzie krijgt met Wesley, een van de kinderen uit de straat. Tijdens de ruzie lopen de gemoederen hoog op en Wesley geeft Noah een harde duw waardoor hij op de grond valt. Huilend en met een gat in zijn spijkerbroek komt Noah thuis. Als Brenda Noah’s bebloede knie ziet, besluit ze verhaal te halen bij Wesleys ouders.

‘Onze zoon doet zulke dingen niet,’ is hun reactie. Volgens Wesleys ouders was het juist Noah die Wesley als eerste duwde. Als Brenda blijft volhouden dat ze het verhaal van haar zoon gelooft, krijgen ze ruzie. Wesleys ouders worden daarbij behoorlijk agressief. Als ze beginnen te schreeuwen, loopt Brenda boos weg. ‘Ja, loop maar weg, teringwijf! Hier krijg je spijt van! We weten waar je woont!’ roepen ze haar na.

Na de ruzie wordt de sfeer in de wijk onprettig en zelfs een beetje vijandig. De kinderen uit de buurt willen niet meer met Noah spelen en schelden hem uit voor snitch of verklikker. Na een poosje valt het Brenda op dat steeds minder buurtgenoten haar nog groeten en ze heeft sterk het gevoel dat er over haar geroddeld wordt. Ook ligt er opeens wel erg vaak een hondendrol op de stoep voor de voordeur. Eerst lijkt het toeval, maar na een tijdje begint Brenda te vermoeden dat Wesleys ouders er iets mee te maken hebben. Zij hebben immers een hond.

Ook de buurvrouw met wie Brenda aanvankelijk zo’n leuke klik leek te hebben, ontwijkt haar. Als Brenda haar bij de voordeur tegenkomt en vraagt wat er aan de hand is, zegt de buurvrouw dat ze van de ruzie heeft gehoord en dat ze geen problemen met de ouders van Wesley wil. ‘Dat zijn mensen die je niet tegen je wilt hebben.’

Brenda zit behoorlijk met de situatie in haar maag. Steeds vaker gebeuren er vreemde dingen. Zo wordt er op de voorruit van haar auto gespuugd en worden er lege blikjes bier in haar tuin gegooid. Naar Wesleys ouders gaan om het uit te praten, durft ze na hun agressieve uitbarsting niet meer. Na een paar maanden zet ze haar schaamte opzij en neemt ze contact op met de woningcorporatie. De woningcorporatie vindt het een erg vervelende situatie maar laat weten zich nooit in burenruzies te mengen. ‘Daar is geen beginnen aan,’ zegt de vrouw aan de telefoon verontschuldigend. Op aanraden van een collega neemt Brenda vervolgens contact op met de wijkagent. Die komt langs, maar zegt niet veel voor haar te kunnen betekenen omdat er geen bewijs is. Hij stelt een buurtbemiddelingstraject voor, maar dat ziet Brenda niet zitten.

Langzaam maar zeker lopen de spanningen in de straat verder op. De wijkagent is bij Brenda thuis gezien en dat heeft de situatie er niet beter op gemaakt. Er staat nu bijna dagelijks een groepje hangjongeren onder de boom voor Brenda’s huis. Dylan, de oudere broer van Wesley, is een van hen. Telkens als hij Brenda en Noah ziet, roept hij dat ze op moeten rotten uit ‘hun’ wijk. ‘Teringwijf! Niemand moet jullie hier!’ Brenda voelt zich niet meer veilig in haar eigen huis. De gordijnen houdt ze angstvallig dicht en ze controleert regelmatig of de deuren wel op slot zitten. De voortuin waarin ze zo graag aan de slag wilde gaan, laat ze voor wat het is.

Wanneer er op een avond een baksteen door het ruitje in de voordeur vliegt, is de maat vol. Brenda wil weg uit deze wijk en het liefst vandaag nog. Maar dat kan ze niet betalen. De verhuizing was al een behoorlijke financiële aderlating. Bovendien werkt de woningcorporatie niet mee en is een huis in de particuliere verhuur te duur voor haar. Ze zit klem. Door alle stress slaapt ze steeds slechter. Daardoor gaat het ook op haar werk niet goed en een paar maanden na de verhuizing meldt Brenda zich ziek. Uiteindelijk ziet ze geen andere uitweg dan weer tijdelijk bij haar ouders in te trekken.

PESTEN HOORT ER NIET BIJ!

Volgens het Etymologisch Woordenboek¹ is de term ‘pesten’ in de laat zestiende eeuw ontstaan als een verwijzing naar de besmettelijke infectieziekte de pest.

Pesten betekende in die tijd zoveel als ‘als de pest voor iemand zijn’ of ‘die persoon ondraaglijk kwellen en dwarszitten’. Hoewel het woord dus ook toen al een negatieve betekenis had, was het niet zo dat mensen pesten als een groot probleem beschouwden. Sterker nog, het werd gezien als iets wat erbij hoorde, als iets natuurlijks. Er was toen meer een ‘eten of gegeten worden’-mentaliteit en als je gepest werd, moest je maar beter voor jezelf opkomen.

Een voorbeeld waaruit op schokkende wijze blijkt dat we ook in het recente(re) verleden heel anders over dit soort onderwerpen dachten dan nu, is het dodelijke incident dat in 1885 plaatsvond op een school in Cambridge in het Verenigd Koninkrijk.² Een groep oudere jongens liep daar bewust een twaalfjarige schoolgenoot omver door op hoge snelheid arm in arm door de gangen van het schoolgebouw te rennen. Dit deden ze wel vaker en volgens een klasgenoot die hier later over schreef, was dit zelfs hun ‘favoriete tijdverdrijf’. Dit keer liep het echter verkeerd af: hun slachtoffer kwam ongelukkig ten val en overleed. De school onderzocht het incident en concludeerde dat het een maladventure of ongeluk was. In een verklaring stelde de school dat ‘dit soort gedrag gezien kan worden als een normaal onderdeel van jongens hun schooltijd’.

Pas vrij recent, in de jaren na de Tweede Wereldoorlog, begon men langzaam maar zeker anders over pesten te denken. Tijdens de oorlogsjaren kregen grote groepen mensen met geweld, agressie en (sociale) onveiligheid te maken. Dit zorgde er volgens de Koreaanse onderzoeker Hyjojin Koo² voor dat mensen veel gevoeliger voor allerlei vormen van onrecht waren geworden dan hun ‘onbeschaafde voorouders’ en dat normen en waarden in die periode daarom snel veranderden. Kort na de oorlog werd in artikel 3 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens vastgelegd dat ‘eenieder recht heeft op leven, vrijheid en onschendbaarheid van zijn persoon’.

In de afgelopen tien jaar is de aandacht voor pesten explosief toegenomen. Zelfmoorden van gepeste jongeren worden breed uitgemeten in de media en steeds meer mensen zien pesten als een (maatschappelijk) probleem. En terecht, want door het wetenschappelijk onderzoek dat in de afgelopen jaren is gedaan, weten we dat pesten bijzonder schadelijk is voor de slachtoffers – én ook voor andere betrokkenen (waarover meer in hoofdstuk 3). Inmiddels bestaan er alleen in Nederland al tientallen stichtingen, organisaties en antipestprogramma’s die het stoppen van pesten tot doel hebben.

Op bepaalde plekken is het tegengaan van pesten zelfs wettelijk geregeld. In 1994 werd pesten op de werkvloer in de Arbowet opgenomen als psychosociale arbeidsbelasting. Dat betekent dat het een factor is waarvan we weten dat die tot stress, ziekteverzuim of zelfs arbeidsongeschiktheid kan leiden. Werkgevers zijn verplicht om alle vormen van psychosociale arbeidsbelasting, dus ook pesten, zo veel mogelijk te voorkomen. Ook scholen zijn sinds de invoering van de Wet Veiligheid op School in 2015 verplicht om zich in te spannen tegen pesten en zo voor een veilige school te zorgen.

PIONIER OLWEUS

Omdat pesten zoveel voorkomt en de meesten van ons er zelf weleens mee te maken hebben gehad – bijvoorbeeld als slachtoffer, omstander of misschien zelfs wel als pester – hebben veel mensen er wel ongeveer een beeld bij. Tegelijkertijd is het ook een verschijnsel dat maar moeilijk onder woorden te brengen is. Want, wanneer is het nou pesten en wanneer is het iets onschuldigs zoals plagen? En wat is het verschil tussen pesten en ruzie? Die grenzen zijn niet altijd even scherp.

In de wetenschap gebruiken we meestal de definitie van de Zweeds-Noorse psycholoog Dan Olweus. Olweus was een van de eersten die aan het eind van de twintigste eeuw wetenschappelijk onderzoek naar pesten op scholen deed. Hij was een echte pionier. In zijn boek Bullying at school: What we know and what we can do³ omschrijft hij pesten vrij vertaald als: agressief gedrag of bewust ‘kwaad doen’ dat zich gedurende een langere tijd herhaalt en gekenmerkt wordt door een ongelijkheid in macht.

In de definitie van Olweus staan drie elementen centraal: pesten is structureel, er is een machtsverschil tussen de pester en het slachtoffer, en de pester doet het slachtoffer bewust kwaad. ‘Structureel’ betekent dat pesten keer op keer gebeurt. Anders gezegd: iemand is telkens weer het mikpunt. Olweus beschouwt ‘twee of drie keer per maand of vaker’ als structureel.

Een ander element is het machtsverschil tussen de pester en het slachtoffer. De relatie is op een bepaalde manier scheef. Dit kan komen doordat meerdere pesters het samen op één slachtoffer gemunt hebben, of doordat de pester fysiek, verbaal of sociaal sterker is dan het slachtoffer. In ieder geval is het slachtoffer niet goed tegen de pester(s) opgewassen. Olweus spreekt van ‘een bepaalde mate van hulpeloosheid’.

Dat machtsverschil is overigens geen toeval. Pesters kiezen ‘makkelijke’ slachtoffers, anderen die ze zonder al te veel weerstand lastig kunnen vallen. Olweus schrijft in zijn boek dat het merendeel van de kinderen die op school gepest worden ‘passieve slachtoffers’ zijn. Met deze wat ongelukkig gekozen term bedoelt hij dat deze kinderen het pesten eerder ondergaan dan dat ze voor zichzelf opkomen en bijvoorbeeld de pester een klap geven. Daar komt bij dat de meeste mensen die gepest worden ‘makkelijke’ slachtoffers zijn omdat ze niet zo goed in de groep liggen en weinig mensen om zich heen hebben die voor hen opkomen. Dit wil overigens niet zeggen dat het pesten dan ook maar automatisch hun eigen schuld is.

Een derde kenmerk uit Olweus’ definitie van pesten is dat de pester het slachtoffer bewust kwaad doet. Pesten is dus niet een goedbedoeld grapje dat per ongeluk verkeerd uitpakt. Volgens Olweus kwetst de pester het slachtoffer expres of had de pester in ieder geval kunnen weten dat het dat effect zou hebben.

Pesten kan volgens Olweus gedaan worden door een of meerdere daders. Meestal is er per pestsituatie maar één slachtoffer en is het met zijn allen tegen één – maar er kunnen ook meerdere slachtoffers tegelijkertijd zijn.

Sinds de publicatie van het werk van Olweus in de jaren negentig is het wetenschappelijk onderzoek naar pesten op scholen in een stroomversnelling terechtgekomen. Onderzoekers van verschillende wetenschappelijke vakgebieden, zoals psychologie, sociologie, onderwijskunde, pedagogiek en criminologie, hebben zich de afgelopen decennia over het onderwerp gebogen. Hierdoor is het aantal gepubliceerde artikelen enorm toegenomen: terwijl er in de jaren tachtig nog maar negenentwintig wetenschappelijke artikelen over pesten op school bestonden, zijn dat er zo’n veertig jaar later meer dan vijfduizend!

Ondanks dat Olweus’ definitie van pesten dertig jaar oud is en er inmiddels ook allerlei aangepaste versies in omloop zijn, is het nog steeds de meest gebruikte definitie van pesten. Vandaag de dag wordt Olweus’ definitie niet alleen voor pesten op scholen gebruikt, maar ook voor pesten op andere plekken zoals op de werkvloer.

Ook in dit boek neem ik de definitie van Olweus als uitgangspunt, met twee kleine kanttekeningen. De eerste is dat ik Olweus’ opvatting dat pesten minimaal ‘twee of drie’ keer per maand gebeurt niet heel strikt opvat. Zo’n afkappunt is nodig om pesten meetbaar te maken in wetenschappelijk onderzoek, maar ernstige incidenten die bijvoorbeeld één keer per maand gebeuren, hebben ook een grote impact en kun je net zo goed als pesten zien.

De andere kanttekening is dat je je af kunt vragen of pesters hun slachtoffers altijd doelbewust pijn doen. Soms is dit wel zo en kan pesten een manier zijn om iemand flink te beschadigen. Denk bijvoorbeeld aan het verspreiden van naaktfoto’s. Maar pesters pesten ook om er op een bepaalde manier zelf beter van te worden. Ze willen bijvoorbeeld grappig zijn en het maakt hun niet uit als dat ten koste van iemand anders gaat (waarover meer in hoofdstuk 2). Dat er iemand gekwetst wordt, is in zo’n geval eerder collateral damage dan een bewuste poging om deze persoon pijn te doen. In dit boek ligt de focus dus niet zozeer op of de pester doelbewust probeerde te kwetsen, maar op of het slachtoffer het als kwetsend heeft ervaren.

PLAGEN, RUZIE EN PESTEN

De drie kenmerken uit Olweus’ definitie helpen om onderscheid te maken tussen pesten en andere soorten negatieve interacties, zoals plagen en ruzies. Hoewel plagen en pesten etymologisch gezien beide verwijzen naar ziekten (en ongedierte), heeft het woord plagen een iets luchtigere bijklank. Wikipedia, bijvoorbeeld, definieert plagen als ‘speels prikkelen’.⁴ Plagen is dus wel een beetje vervelend, maar tegelijkertijd zit er ook een vrolijke noot in. Er is bij plagen geen sprake van een vervelende herhaling of een machtsverschil. Iemand wordt op grappige wijze uit de tent gelokt en vaak kunnen de plager en geplaagde daar samen om lachen, zoals bij een sinterklaasgedicht waarin iemand op de hak genomen wordt.

Ook ruzie is een wezenlijk ander verschijnsel dan pesten. Van ruzie is sprake als er een conflict is over een specifiek onderwerp. Beide partijen doen vervelend tegen elkaar en het boze gedrag gaat heen en weer. Bij pesten krijgt vooral het slachtoffer ervan langs en is er een duidelijke ‘winnaar’ en ‘verliezer’. Een ander verschil tussen ruzie en pesten is dat ruzies stoppen als ze bijgelegd zijn. Bij pesten is er minder duidelijk een eindpunt.

Ook bij het verhaal van Brenda aan het begin van dit hoofdstuk zien we deze drie kenmerken. Haar situatie begon weliswaar met een ruzie maar eindigde in pesten. Brenda werd structureel lastiggevallen: het pesten duurde meerdere maanden en werd steeds erger. Er was een duidelijk machtsverschil doordat het met zijn allen tegen één was. Brenda was als nieuwe buurtbewoner bovendien een makkelijk doelwit, ze kende nog niet zo heel veel mensen, terwijl de ouders van Wesley duidelijk veel contacten in de buurt hadden. En wat er gebeurde was bijzonder pijnlijk voor Brenda. Ze voelde zich niet meer veilig in haar eigen huis en kwam uiteindelijk door alle stress zelfs in de ziektewet terecht.

VEEL VERSCHILLENDE VORMEN

Het woord ‘pesten’ verwijst niet naar één soort gedrag, maar kent veel verschillende verschijningsvormen. Van hondendrollen voor iemands deur leggen tot aan roddels verspreiden en van iemand uitschelden tot slaan of schoppen. De term verwijst dan ook eigenlijk meer naar achterliggende kenmerken van de handeling (die is structureel, er is een machtsverschil en het is kwetsend voor het slachtoffer) dan naar de manier waarop het gedaan wordt. Sommige onderzoekers gaan zelfs zover dat ze stellen dat pesten zo’n breed en complex verschijnsel is dat het überhaupt niet in één woord te vangen is.

Vaak worden vijf bredere categorieën van pesten onderscheiden: verbaal pesten (uitschelden, beledigen of iemand nadoen), fysiek pesten (slaan, duwen en schoppen), relationeel pesten (ervoor zorgen dat anderen het slachtoffer niet meer leuk vinden door bijvoorbeeld te roddelen, geruchten te verspreiden of te stoken), materieel pesten (spullen kapotmaken of verstoppen) en online pesten (online bedreigen of beschamende foto’s of berichtjes verspreiden).

Deze categorieën sluiten elkaar niet uit. Het is bijvoorbeeld heel goed mogelijk dat iemand nadoen (verbaal pesten) ervoor zorgt dat anderen niet meer met deze persoon willen omgaan (relationeel pesten). Of dat iemand geduwd wordt (fysiek pesten) en dat door het vallen diens eigendommen kapotgaan (materieel pesten).

GRIJS GEBIED

Hoewel de definitie van Olweus nuttige handvatten biedt om onderscheid te maken tussen pesten en bijvoorbeeld plagen of ruzie, kan het in de praktijk lastig te bepalen zijn wat nou écht pesten is en wat niet. In ernstige situaties is het meestal wel duidelijk, maar bij de ‘mildere’ vormen van pesten is er vaak twijfel. Die vallen in een grijs gebied. Er is dan helaas geen lakmoesproef waarmee je kunt aantonen dat er daadwerkelijk gepest wordt. In de praktijk zijn we aangewezen op rapportages van de mensen die bij het incident aanwezig waren, zoals klasgenoten of collega’s. Op basis daarvan moeten we bepalen of het pesten was of niet.

Maar deze rapportages komen lang niet altijd overeen. Uit mijn promotieonderzoek naar pesten op scholen bleek namelijk dat kinderen, hun klasgenoten en hun leerkrachten verschillende antwoorden geven als je vraagt wie er in de klas gepest worden.⁵ Ze zitten dus niet op één lijn. In een aantal studies lieten mijn collega’s en ik Nederlandse basisschoolleerlingen en middelbare scholieren vragenlijsten invullen waarin we hun – na een uitleg over pesten – vroegen of ze zelf gepest werden en welke klasgenoten er volgens hen gepest werden. Ook aan hun leerkrachten vroegen we welke kinderen gepest werden. Uit het onderzoek bleek dat leerkrachten en klasgenoten een aanzienlijk deel van de kinderen die zelf zeiden gepest te worden, niet als pestslachtoffer zagen. Met andere woorden, er was weinig overlap tussen wat kinderen zelf antwoordden op de vraag of ze gepest werden en wat hun klasgenoten en leerkrachten over hen zeiden. Wie heeft er in zo’n geval gelijk? Hoe kom je erachter of iets echt pesten is of niet? Helaas is dit in de praktijk lastig te bepalen en is het vaak onderwerp van discussie, bijvoorbeeld tussen leerkrachten en ouders (‘Ik vind dat hij niet écht gepest wordt, hij overdrijft’). Een mogelijke oplossing in zulke situaties is om het idee van ‘echt pesten’ een beetje los te laten en te focussen op de beleving van degene die beweert gepest te worden.

Het belangrijkste is wat mij betreft: iemand voelt zich echt niet fijn. Hoewel sommige mensen die zeggen dat ze gepest worden misschien wel ‘overdrijven’, laat onderzoek zien dat het niet zozeer uitmaakt of iemand écht gepest wordt of niet: als je het gevoel hebt gepest te worden, ervaar je dezelfde negatieve gevolgen als wanneer je zogezegd echt gepest wordt.

PESTEN IN VERSCHILLENDE GROEPEN

Scholen

Voor de meesten van ons is school de plek waar we voor het eerst met pesten te maken krijgen. Op bijna alle scholen wordt gepest. Het begint meestal rond groep 5 of 6 van de basisschool en wordt uiteindelijk iets minder in de hogere klassen van de middelbare school. Op scholen kom je eigenlijk alle vormen van pesten wel tegen. Fysiek pesten zie je vooral bij jongere kinderen, oudere kinderen en adolescenten pesten met name verbaal en relationeel.

Op basisscholen wordt zo’n 11 procent van de leerlingen gepest en op middelbare scholen gaat het om grofweg 5 tot 7 procent.⁶ In andere landen zien we vergelijkbare cijfers.⁷ Nederland is dus niet uniek. Deze percentages lijken misschien klein, maar tegelijkertijd betekent het dat er in een basisschoolklas met een gemiddelde grootte van vijfentwintig leerlingen zo’n twee tot drie kinderen gepest worden. In een middelbare schoolklas van dezelfde omvang zijn dat ongeveer één tot twee gepeste kinderen. Natuurlijk zijn deze cijfers gemiddelden. In de praktijk zijn er grote verschillen tussen klassen: in sommige klassen wordt heel veel gepest, in andere klassen minder. Maar er zijn weinig klassen waarin helemaal niet gepest wordt.

Als we het landelijk bekijken en uitgaan van ongeveer 2,6 miljoen Nederlandse kinderen en jongeren in de leeftijdscategorie vier tot achttien jaar⁸ en een percentage slachtoffers van 7 procent, dan worden er in totaal grofweg 182.000 jongeren gepest. Dat is een behoorlijk grote groep.

Hoewel er nog niet zoveel onderzoek op schoolniveau gedaan is, lijken kenmerken als het aantal leerlingen, het type school, de locatie (stad of dorp) of de godsdienst of levensovertuiging van de school niet van invloed op hoeveel leerlingen er gepest worden.

De werkvloer

Nadat Scandinavisch onderzoek aan het eind van de jaren negentig duidelijk maakte dat pesten niet alleen op kinderen maar ook op volwassenen een behoorlijk negatieve impact kan hebben, kreeg ook pesten op de werkvloer langzaam maar zeker meer aandacht van onderzoekers, beleidsmakers en andere betrokkenen uit het veld. Inmiddels wordt er wereldwijd onderzoek naar dit verschijnsel gedaan en weten we dat het qua omvang en gevolgen niet onderdoet voor pesten op scholen. Je hoort er alleen net wat minder vaak over.

Er is nog niet zoveel onderzoek gedaan naar hoeveel er in Nederland op het werk gepest wordt. Volgens een wat ouder onderzoek van onderzoeksbureau TNO werd in de periode 2007 tot 2011 zo’n 8 procent van de Nederlandse werknemers gepest, wat neerkomt op ongeveer een half miljoen mensen.⁹ Bij 1,2 procent oftewel zo’n tachtigduizend werknemers, ging het volgens TNO om ‘intensief pesten’. Internationaal lijken deze cijfers met 10 tot 15 procent gepeste werknemers zelfs nog iets hoger te liggen.¹⁰

Omdat onderzoekers uit verschillende vakgebieden, zoals sociologie, psychologie en organisatiewetenschappen, zich met pesten op het werk bezighouden en er weinig onderlinge samenwerking en afstemming is, worden er meerdere termen gebruikt voor pesten op de werkvloer. Sommige onderzoekers noemen het ‘workplace harassment’, anderen hebben het over ‘mobbing’ of ‘bullying’ en weer anderen gebruiken de drie termen door elkaar. Deze termen komen grofweg op hetzelfde neer.

Ook de definities die in de onderzoeken gebruikt worden, verschillen soms een beetje. Daardoor is het lastig om de verschillende onderzoeken met elkaar te vergelijken. Er is dus niet zoals bij pesten op school één definitie die door bijna iedereen gebruikt wordt. Maar we zien in het merendeel van de definities van pesten op de werkvloer wel een of meerdere elementen van de definitie van Olweus terug. Zoals in de definitie van de Noorse arbeidspsycholoog Ståle Einarsen, een autoriteit op het gebied van pesten op het werk.¹¹ Hij omschrijft pesten vrij vertaald als:

Iemand lastigvallen, beledigen, buitensluiten of diens werk negatief beïnvloeden. Het label bullying (of mobbing) kan alleen worden gebruikt als het herhaaldelijk en regelmatig (bijvoorbeeld wekelijks) en gedurende een langere tijd (bijvoorbeeld ongeveer zes maanden) gebeurt. Pesten is iets wat steeds erger wordt, waardoor het slachtoffer uiteindelijk in een kwetsbare positie terechtkomt en het doelwit van negatieve sociale interacties wordt. Het is geen pesten als het gaat om een incidentele situatie of een conflict tussen twee partijen die ongeveer even sterk zijn.

Volgens Einarsen gebeurt het pesten wekelijks, en dus vaker dan de ‘twee of drie keer per maand of vaker’ van Olweus. Maar zoals eerder gezegd zijn deze afkappunten natuurlijk enigszins willekeurig en moeten ze niet al te letterlijk worden opgevat.

Pesten op de werkvloer gebeurt meestal subtiel. Denk aan roddelen, geruchten verspreiden, buitensluiten, flauwe grappen maken of iemands werk saboteren. Fysiek geweld komt niet zo veel voor, waarschijnlijk omdat we dat bij volwassenen eerder grensoverschrijdend (en zelfs strafbaar) gedrag vinden dan bij kinderen. Onderzoek doet vermoeden dat pesten binnen allerlei soorten organisaties voorkomt. Het maakt niet uit om welke sector het gaat of wat het opleidingsniveau is.⁷

Woonzorgcentra

Een plek waar ook veel gepest wordt, maar waar jammer genoeg zowel in de media als in wetenschappelijk onderzoek nauwelijks aandacht voor is, zijn woonzorgcentra. In Nederland is er welgeteld één gepubliceerd artikel over dit onderwerp: het onderzoek van de toenmalige psychologiestudent Hester Trompetter in 2011.¹² Trompetter onderzocht relationeel pesten – zoals negeren, buitensluiten en roddelen – in Nederlandse woonzorgcentra. In haar onderzoek gaf maar liefst 20 procent van de 121 ondervraagde ouderen aan gepest te worden. Meer onderzoek is nodig om te bevestigen of deze cijfers ook representatief zijn, er is immers maar een kleine groep onderzocht – maar in andere landen zien we een vergelijkbaar beeld (10 tot 20 procent).

Trompetters onderzoek focuste op relationeel pesten, en niet op fysiek pesten. Maar ook dat laatste lijkt in woonzorgcentra aan de orde te zijn. De Amerikaanse arts Tomoko Shinoda-Tagawa deed in 2000 onderzoek naar lichamelijk letsel dat tijdens conflicten tussen woonzorgcentrum-bewoners was ontstaan.¹³ Zijn conclusie: in een jaar tijd waren er in de staat Massachusetts maar liefst 294 ouderen met letsel, zoals snijwonden (113 keer), kneuzingen en blauwe plekken (105 keer), botbreuken (39 keer) en ontwrichtingen (6 keer). Hoewel dit onderzoek niet specifiek ging over pesten maar over conflicten in het algemeen, en we bovendien niet weten of de situatie in Amerika vergelijkbaar is met die in Nederland, zijn deze resultaten op zijn zachtst gezegd verontrustend.

Wat pesten in woonzorgcentra extra vervelend maakt, is dat het woonzorgcentrum voor de ouderen hun thuis is. Dit betekent dat ouderen die gepest worden voortdurend het risico lopen om hun pesters tegen het lijf te lopen. Zij hebben daardoor de neiging zich terug te trekken in hun kamer of appartement en maar niet meer mee te doen aan sociale activiteiten zoals samen eten of spelletjes spelen. Als ze weinig andere contacten hebben, kan dit ervoor zorgen dat ze in een sociaal isolement terechtkomen en vereenzamen. Anders gezegd, zelfs als ze de pesters weten te ontlopen, kan pesten de kwaliteit van leven van de slachtoffers behoorlijk negatief beïnvloeden.

Bijzonder schrijnend zijn de verhalen van mensen die op hun oude dag in hetzelfde woonzorgcentrum belanden als de mensen die hen vroeger op school of op het werk ook al pestten. Het pesten gaat dan, jaren later, weer op dezelfde voet verder. Een regelrechte nachtmerrie. Dit is vooral een risico in dorpen en kleine steden waar de keuze in woonzorgcentra beperkt is en mensen dus eigenlijk niet om elkaar heen kunnen.

Gezien de (mogelijke) schaal waarop er in woonzorgcentra gepest wordt en de kwetsbare positie van ouderen is het lastig te begrijpen dat het onderwerp zo onderbelicht is gebleven. Een voor de hand liggende verklaring is dat veel mensen simpelweg niet weten dat er ook daar gepest wordt. Tenzij je er zelf of in je omgeving mee te maken hebt, hoor je er immers maar weinig over.

Een andere mogelijke verklaring voor waarom dit onderwerp zo lang onder de radar is gebleven, is dat we geneigd zijn te denken dat volwassenen die gepest worden dit zelf wel kunnen oplossen. En deze opvatting leeft misschien nog wel meer als het om ouderen gaat. Zij hebben immers flink wat levenservaring en hebben ruimschoots de tijd gehad om te leren hoe je met andere mensen moet omgaan. Maar het bij pesten horende machtsverschil maakt het behoorlijk lastig om er als slachtoffer zelf iets aan te doen, los van hoe oud je bent. Het is ontzettend moeilijk om jezelf te verdedigen wanneer de pester fysiek, verbaal of sociaal sterker is dan jij of wanneer er meerdere pesters zijn.

Een aantal Amerikaanse onderzoekers zoekt de verklaring voor het gebrek aan aandacht voor pesten onder ouderen bij ageism of, vrij vertaald, discriminatie op basis van leeftijd.⁷ Waar we gepeste kinderen meestal zielig vinden en willen helpen, lijken gepeste ouderen op aanzienlijk minder sympathie te kunnen rekenen. De onderzoekers stellen dat dit ermee te maken heeft dat we in onze westerse maatschappij überhaupt niet zo positief over ouderen denken. Veel mensen zien ouderen als afhankelijk, niet flexibel en duur en vinden dat ze weinig waarde toevoegen aan de samenleving. Voor mensen die op die manier over ouderen denken, heeft het aanpakken van pesten in woonzorgcentra hoogstwaarschijnlijk niet zo’n hoge prioriteit.

Andere plekken

Het leeuwendeel van het onderzoek naar pesten gaat over pesten op scholen en op het werk. Onderzoek naar pesten op andere plekken, zoals pesten in de buurt, staat nog in de kinderschoenen. We weten bijvoorbeeld niet hoe vaak buren elkaar pesten. Ook in sportclubs (10 procent)¹⁴, het hoger onderwijs (7 procent)¹⁵ en het leger (12 procent)¹⁶ wordt gepest, maar veel details zijn er (nog) niet. Hopelijk komt daar in de nabije toekomst verandering in.

Een opmerkelijke omgeving waarin ook veel gepest wordt en die je vaak in films en series ziet, zijn gevangenissen. Onderzoek laat zien dat meer dan de helft van de gevangenen wordt gepest en tegelijkertijd zelf ook pest.¹⁷ Deze hoge aantallen zijn waarschijnlijk een weerspiegeling van de sociale hiërarchieën of rangorden die je in veel gevangenissen hebt. Gevangenen met een hogere plek in de hiërarchie hebben meer macht en ‘pesten’ daarom anderen met een lagere plek. Ze willen daarmee duidelijk maken: ik ben sterk (en jij bent zwak). Omdat de meeste gevangenen, met uitzondering van degenen die zich helemaal aan de boven- en onderkant van de hiërarchie bevinden, zowel iemand boven als onder zich hebben, zijn veel gevangenen zowel pester als slachtoffer. Je zou kunnen zeggen dat in deze unieke context pesten de norm is.

Cyberpesten

Een relatief nieuw verschijnsel is online pesten of cyberpesten; pesten via telefoon of computer. Denk bijvoorbeeld aan sociale media zoals Instagram, Twitter en TikTok, online games en fora. In tegenstelling tot offline pesten kan cyberpesten anoniem gebeuren – en dat is heel beangstigend voor de slachtoffers. Meestal gaat het wel om iemand die het slachtoffer ook in het echt kent. Mensen die offline gepest worden, worden namelijk vaak ook online door dezelfde pesters lastiggevallen. In dat geval is online pesten niet zozeer een opzichzelfstaand verschijnsel maar eerder een nieuwe manier om te pesten. Over cyberpesten kun je meer lezen in hoofdstuk 6.

Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek komt cyberpesten met name bij jongeren relatief veel voor.¹⁸ In 2016 was zo’n 9,4 procent van de Nederlandse jongeren van 15 tot 18 jaar slachtoffer van cyberpesten. Bij jongvolwassenen van 18 tot 25 jaar was dit iets minder; 6,3 procent. In de leeftijdsgroepen 25 tot 45 jaar, 45 tot 65 jaar en 65 jaar en ouder kwam cyberpesten beduidend minder vaak voor, respectievelijk 3,4 procent, 2,5 procent en 1,1 procent. Maar het is waarschijnlijk dat deze aantallen inmiddels hoger uitvallen doordat meer mensen gebruik zijn gaan maken van telefoons en computers en er verschillende nieuwe online platforms zijn bij gekomen.

Plaats

Percentage slachtoffers

Basisonderwijs

11%

Voortgezet onderwijs

5-7%

Werkvloer

8-15%

Woonzorgcentra

10-20%

Sportclubs

10%

Hoger onderwijs

7%

Leger

12%

Gevangenissen

60-80%

Online

1-9%