Zwemmersgeluk

‘Zwemmersgeluk is omringd worden door water en je volledig vrij voelen. Zodra ik het water raak, voel ik een vrijheid die je op het land nooit kan evenaren.’ Jacco Verhaeren, zwemcoach

Of je nu gewoon je baantjes in een zwembad trekt of soms een duik neemt in een van de vaarten, meren of vennetjes in de buurt: zwemmen kan altijd én overal en is goed voor zowel lichaam als geest. In dit toegankelijke boek vind je tips, adviezen en de wetenschap achter die frisse duik.

Topwetenschappers geven antwoord op vragen over conditie, training, kou, voeding en beloning, en prominente zwemmers vertellen over hun liefde voor deze sport. Bovendien tonen auteurs Jim Jansen en Kjeld de Ruyter je hun favoriete zwemplekken, van Den Helder tot Maastricht en van Groningen tot Zeeland.

•met een voorwoord van Pieter van den Hoogenband

•met onder meer sportarts Frank Backx, hoogleraar Maria Hopman en neuropsycholoog Erik Scherder

•persoonlijke verhalen van onder anderen Huub van der Lubbe, Andrea Maier en Ionica Smeets

Jim Jansen en Kjeld de Ruyter zwemmen gemiddeld vier keer per week en na elke zwemtocht kijken ze stiekem alweer uit naar het volgende zwemmoment. Jim is hoofdredacteur van het populair wetenschappelijk tijdschrift New Scientist en schrijft voor Het Parool. Kjeld is grafisch vormgever, (ijs)zwemmer en lifeguard, en hij fotografeert.

JIM JANSEN & KJELD DE RUYTER

ZWEMMERS

GELUK

OP ZOEK NAAR DE WETENSCHAP ACHTER EEN FRISSE DUIK

FONTAINE UITGEVERS

INHOUD

VOORWOORD

Pieter van den Hoogenband

WAT ZEGT DE WETENSCHAP?

ZWEMMEN

Frank Backx, sportarts en emeritus hoogleraar Klinische Sportgeneeskunde

CONDITIE

Maria Hopman, hoogleraar Integratieve Fysiologie

FLORA EN FAUNA

Martin Melchers, stadsecoloog en schrijver

BEWEGEN

Erik Scherder, hoogleraar Neuropsychologie

DEPRESSIE

Linda Ooms, bewegingswetenschapper

TRAINEN

Cees Vervoorn, chief science officer

KOU

Wouter van Marken Lichtenbelt, hoogleraar Ecologische Energetica en Gezondheid

GRENZEN

Nico W. van Yperen, hoogleraar Sport & Performance Psychology

VOEDING

Jaap Seidell, hoogleraar Voeding en Gezondheid

ZWEMANGST

Merel Kindt, hoogleraar Experimentele Klinische Psychologie

DAAROM ZWEM IK

ENITH BRIGITHA

Olympisch medaillewinnaar

ANDREA MAIER

Hoogleraar Veroudering

PATRICK HENDRIKSE

Eigenaar van Brouwerij ’t IJ

IONICA SMEETS

Hoogleraar Wetenschapscommunicatie

HUUB VAN DER LUBBE

Zanger De Dijk

JACCO VERHAEREN

Zwemcoach

SUZANNE BRUMMEL

Sportblogger en Nederlands kampioen openwaterzwemmen

THIJS VAN DEN END

Paralympisch zwemmer

WILLEM VAN DER VOORT

Ondernemer/innovator

ELS VISSER

Nederlands kampioen triatlon

ZWEMPLEK

NIEUWE DIEP

Amsterdam

DOT

Groningen

OOSTERPLAS

Bloemendaal

OESTERDAM

Tholen

SPIEGELPLAS

Nederhorst den Berg

WEERRIBBEN-WIEDEN

Kalenberg

NOORDZEE

Den Helder

GALDERSE MEREN

Breda

BERKENDONK

Helmond

SPIEGELWAAL

Nijmegen

NAWOORD

DANK AAN

VEILIG OPENWATERZWEMMEN

VOORWOORD

‘Zwemmersgeluk is voor mij omringd worden door water en je volledig vrij voelen. Zodra ik het water raak, voel ik een vrijheid die je op het land nooit kan evenaren,’ zegt Jacco Verhaeren, ooit de coach met wie ik de grootste triomfen vierde en nu een onmisbare vriend, ergens halverwege dit boek.

Deze uitspraak is me uit het hart gegrepen en is denk ik niet alleen op mij, maar ook op vele anderen van toepassing. Ik groeide op in Geldrop en was lid van de zwemvereniging PSV Zwemmen en waterpolo. Van kinds af aan lig ik in het water en als geen ander ken ik de magie, kracht en schoonheid van deze even geweldige als kleurloze stof. Zolang ik me kan herinneren, zwem ik en deze sport is onlosmakelijk met onze familie verbonden. Mijn eigen moeder miste op een haar na de Olympische Spelen van München (1972) en dankzij haar werd ik een steeds fanatiekere zwemmer, zonder dat de lol ervan afging.

Lol, je kunt het ook plezier, gein, fun of geluk noemen. Nee, nog beter: zwemmersgeluk. Dit woord, deze uitdrukking, is zo sterk dat hij geen uitleg behoeft. Ik dook in 2000 in Sydney in het water, werd liefkozend the Dutch Dolphin genoemd, won de gouden medaille en was dolgelukkig. Extreem euforisch. Maar net zo gelukkig zijn Rob Michels en zijn zoontje Elias die samen een stukje zwemmen in de Spiegelwaal bij Nijmegen en meer dan breed glimlachend uit het water komen. Van Den Helder tot Maastricht en van het DOT in Groningen tot de Oosterschelde in Zeeland – overal kan je in Nederland zwemmen. Even je boei ombinden – veiligheid boven alles –, brilletje op en gaan. Als Brabander vind ik het natuurlijk extra leuk dat Jim en Kjeld – het zijn en blijven Amsterdammers – ook de moeite hebben genomen om onze prachtige provincie te bezoeken en zijn wezen zwemmen in Helmond en bij de Galderse meren onder de rook van Breda.

Het leuke aan zwemmen is dat bijna iedereen het doet. Op zijn eigen manier. Natuurlijk heeft iemand als Huub van der Lubbe, al meer dan veertig jaar zanger van De Dijk, gelijk als hij zegt dat je de dag met een voorsprong begint als je even een stukje hebt gezwommen. Maar dat geldt ook voor Thijs van den End die door een vreselijke ziekte zijn been moet missen, maar in het water soms sneller is dan leeftijdsgenoten die nog wel al hun ledematen bezitten. Bij het verhaal van Andrea Maier, hoogleraar Veroudering aan de Vrije Universiteit Amsterdam, moest zelfs ik even slikken. Qua zwemmen, trainingen en afstanden ben ik best wat gewend, maar zelfs ík heb nooit in mijn leven 24 uur achter elkaar gezwommen. De Power Woman met een kapitale P wel en ik werd bijna moe toen ik haar relaas las.

Ik ben niet alleen een voormalige topsporter en zwemliefhebber in optima forma, ook werk ik als manager van de Topsport Community. Daar ben ik de verbindende factor tussen de top van de sport, het bedrijfsleven en de wetenschap. Dit netwerk heeft als doel om kennisdeling tussen deze werelden te stimuleren en zo van elkaar te leren. Daarom heb ik groot respect voor iemand als ondernemer Willem van der Voort, die als directeur werkt bij de grootste financiële dienstverlener voor buitenlandse werknemers in Nederland en tussendoor tweehonderd triatlons heeft gedaan. Ook de wetenschappers die in dit boek aan het woord komen, zoals Maria Hopman (Conditie), Erik Scherder (Bewegen) en Cees Vervoorn (Trainen) zijn zeer de moeite waard om te lezen.

Toen ik het boek uit had, werd bevestigd wat ik eigenlijk al wist. Zwemmen is afwisselend, je kan het overal doen en, niet geheel onbelangrijk, het is gezond en je wordt er ook nog eens heel gelukkig van. Maar nog meer is zwemmen iets wat je samendoet. Bij TeamNL geloven we in de kracht van samen. Dan behaal je de beste resultaten. Met een lach en een traan. Je pept elkaar op, motiveert de ander en geniet uiteindelijk van het resultaat. Ik hoop oprecht dat u net zo geniet als ik van Zwemmersgeluk.

Pieter van den Hoogenband

Waalre, oktober 2021

ZWEMMEN

Frank Backx (1955) is sportarts en emeritus hoogleraar Klinische Sportgeneeskunde UMC Utrecht. Hij begon na zijn artsenstudie, militaire dienst en medische specialisatie in 1985 als sportarts bij het Nationaal Instituut voor de Sportgezondheidszorg op Papendal. Bij NOC*NSF was hij bondsarts en in de periode 1996–2002 was hij werkzaam in het Academisch Ziekenhuis Utrecht (nu UMC Utrecht). In 2007 werd hij benoemd tot hoogleraar Klinische Sportgeneeskunde aan de Universiteit Utrecht en het UMC Utrecht. Hij behandelde complexe sportgerelateerde klachten en doet nog steeds onderzoek naar effectieve beweegprogramma’s voor mensen met een chronische ziekte.

‘Er is al heel veel onderzoek gedaan naar de reden waarom mensen nou precies sporten,’ zegt Frank Backx. ‘De redenen zijn zeer uiteenlopend. Als je beweegt komt er endorfine vrij in je hoofd en dat stofje is toch een beetje verslavend. Daarnaast sporten mensen omdat ze op gewicht willen blijven en er goed uit willen zien. Tevens is sporten natuurlijk een plek waar je laagdrempelig mensen kunt ontmoeten. En in zijn algemeenheid is het een feit dat mensen gewoon meer moeten bewegen.’

‘Een paar eeuwen geleden hadden we geen auto en waren we gedwongen om dingen lopend te doen. Ook het werk was vroeger fysiek veel intensiever. Naarmate de technologie zich ontwikkeld heeft – de auto, elektrische grasmaaier en online bestellingen doen – is het dagelijks leven makkelijker geworden. Dat heeft geleid tot minder fysieke activiteit en de laatste twintig jaar is dankzij wetenschappelijk onderzoek duidelijk geworden hoe slecht weinig bewegen is. Dat heeft mensen ervan overtuigd dat ze zich regelmatig moeten inspannen, liefst door middel van sporten, want Exercise is Medicine.’

Backx zelf is op drie manieren met sport bezig: hij beoefent zelf sport, is sportarts en doet wetenschappelijk sportonderzoek. ‘Het zelf sporten is natuurlijk het leukst, maar ik vind patiëntenzorg ook nog steeds bijzonder boeiend en uitdagend. En terwijl ik dit zeg, vind ik het een plicht om mijn vak verder te brengen door toegepast onderzoek te doen en door te innoveren. De combinatie van deze drie dingen past het best bij mij en zie ik als onlosmakelijk met elkaar verbonden.

In Nederland hebben we een lange traditie van mensen op jonge leeftijd leren zwemmen. Dat is puur pragmatisch omdat we veel water hebben in Nederland en het verdrinkingsgevaar voor kinderen willen reduceren. Dat is het belangrijkste motief geweest om mensen te leren zwemmen. Het is jammer dat de meeste mensen stoppen met zwemmen als ze hun zwemdiploma’s hebben gehaald, omdat ze het dan wel genoeg vinden. Het is juist goed om dan te gaan wedstrijdzwemmen of lid te worden van een zwemclub. De zwemsport zou daarom aantrekkelijker moeten worden. Ik woon in Maarssen en toen hier een kleine dertig jaar geleden een binnenzwembad werd geopend, let wel, met golfslagbad, was iedereen in de zevende hemel. Met als gevolg dat mensen vaker gingen zwemmen dan wel spelen in water. Als je zorgt dat de drempel niet te hoog is, dan komen de mensen wel. Zorg ervoor dat een entreekaartje niet te duur wordt en dat je niet alleen overdag terechtkunt, maar ook vroeg in de ochtend en ’s avonds na het werk. Er is genoeg onderzoek gedaan naar waarom mensen niet zwemmen en daar zou de zwembond nadrukkelijker op in moeten spelen. Neem iets simpels als bereikbaarheid; naar een gemiddeld zwembad zou je moeten kunnen fietsen. Het is bijzonder dat een stad als Almere, met meer dan 215.000 inwoners, geen buitenbad heeft.

Ik heb nu met een hele andere doelgroep te maken, namelijk met een groep die op latere leeftijd weer is gaan zwemmen, omdat ze niet meer goed kunnen lopen of fietsen. Mensen kampen met gewrichtsslijtage (artrose) en/of zijn zwaarlijvig. Hen raad ik aan om te gaan zwemmen, in plaats van bijvoorbeeld hardlopen. Als je hardloopt komt door axiale compressie bij iedere stap je lichaamsgewicht maal drie tot vijf op de gewrichten van je benen terecht. In het water heb je dat niet en is de druk op je gewrichten aanzienlijk minder. Met mijn onderzoeksgroep heb ik in al die jaren ook altijd de landelijke blessurestatistieken bijgehouden. Wat blessures betreft is zwemmen een zeer veilige sport, een enkele uitzondering daargelaten natuurlijk. Je kan een schoolslagknie krijgen, een bandprobleem aan de binnenkant van je knie. Ook is de zwemmersschouder een bekende zwemspecifieke blessure. Er is geen sport te bedenken waarbij de schouders zo worden gebruikt en belast, zo komt bij borstcrawl negentig procent van je kracht uit de schouders en het bovenlichaam.

Als je een blik werpt op de zwemmers in een gemiddeld zwembad, dan kan je verschillende groepen onderscheiden. Er is een grote groep recreanten die lekker schoolslag zwemmend en vooral pratend heen en weer door het water gaat. Dan heb je de mensen die het iets serieuzer aanpakken en bijvoorbeeld elke week op een vast tijdstip hun baantjes trekken. Vervolgens zijn er de wedstrijdzwemmers die uren per dag trainen. En dan is er nog een kleine groep ultrazwemmers. Denk aan iemand als Maarten van der Weijden die in 2019 de Elfstedentocht van bijna 200 kilometer zwemmend heeft afgelegd. Binnen de 75 uur! Dat is natuurlijk een ongelofelijke prestatie. Een uur achter elkaar zwemmen is al uiterst vermoeiend, maar als je dat in open water doet is dat nog veel intensiever. Je moet je heel goed voorbereiden en niet alleen je huid moet ertegen kunnen, maar ook je hersenen. Het is een langdurige monotone beweging. Als je een lange afstand loopt zie je nog van alles, maar als je borstcrawlend door Bartlehiem gaat dan is dat niet minder saai dan de rest, want je hoofd ligt voor het grootste gedeelte onder water. Uiteindelijk doe je alles voor het goede doel of die gouden medaille.

Ik snap wel dat mensen van een jaar of zestien die gezegend zijn met een grote hoeveelheid talent alles voor het zwemmen opzij zetten. Deze groep kan heel doelgericht leven en trainen en heeft de discipline om dit doel na te streven en elke ochtend voor zeven uur in het zwembad te liggen. Dat klinkt niet alleen heel monomaan en saai, maar het vraagt ook om een enorm doorzettingsvermogen en en grote wilskracht. Ik heb bewondering voor mensen met deze eigenschappen.

Zwemmen en andere takken van sport kan je metaforisch gezien het best vergelijken met tandenpoetsen. Je moet het inbouwen in je leefstijl, in een bepaald ritme en met regelmaat. Anders heeft het geen of minder effect.’

IK ZWOM MAKKELIJK, LEERDE SNEL EN HAD OOK GEWOON GELUK DAT IK TALENT HAD

Enith Brigitha (1955)

Olympisch medaillewinnaar

De klok staat op precies tien voor zeven als Enith Brigitha in de vroege ochtend komt aanlopen vanaf de parkeerplaats en door de draaideur in het Sypelbad te Harderwijk arriveert. Nederland bevindt zich in de staart van de coronamaatregelen van de zomer van 2021 en ook zij moet haar reservering aan de kassamedewerker laten zien. In de jaren zeventig maakte ze als zwemster grote furore en ze was de eerste vrouw van kleur die een Olympische medaille won voor Nederland. Vijftig jaar later heeft ze duidelijk de lol in het zwemmen niet verloren en ook aan snelheid heeft ze niet al te veel ingeboet. ‘Zwemmen is echt mijn ding,’ zegt ze als ze een half uur baantjes heeft getrokken. ‘Ik was een meisje van twaalf, woonde op Curaçao en was de jongste deelnemer aan de Koninkrijkspelen, een sportevenement voor de jeugd van de landen die onderdeel zijn van het Koninkrijk der Nederlanden. Mijn moeder had me leren zwemmen in de zee en al vrij snel had ik door dat ik toch net iets beter dan de rest was. Ik zwom makkelijk, leerde snel en had ook gewoon geluk dat ik talent had. Toen ik vijftien was won ik de gouden medaille bij de Koninkrijkspelen en niet veel later verhuisde ik naar Amsterdam. Eén ding wist ik zeker: ik wilde blijven zwemmen, vooral omdat het zo ongelofelijk leuk was.

Ik ging trainen bij Wil Storm in het Sportfondsenbad in Oost. Ik had een bijbaantje bij de Hema, de winkel naast het zwembad, en dat was heel praktisch. Eerst een paar uurtjes Hema en daarna lekker zwemmen. Daar in het water trainde ik voor de Olympische Spelen van onder meer München en Montreal en nu, vijftig jaar later, vind ik het nog steeds een heel fijn bad. De sfeer is goed en authentiek, en nu ben ik vrijwilliger bij zwemvereniging Het Y waar ik kinderen zwemles geef. Ik heb daar zoveel jaren gezwommen en getraind en vind het leuk om iets terug te doen.’

Al snel werd duidelijk dat ze een enorm zwemtalent had. Ze was in 1972 de eerste Nederlandse zwemster die de 100 meter vrije slag aflegde binnen een minuut en tot 1979 gold ze als beste zwemster van Nederland. In totaal won ze 39 nationale titels, 97 Nederlandse records, twee Europese records en werd in 2015 opgenomen in de Hall of Fame van het zwemmen. Tussendoor werd Brigitha in 1973 en 1974 uitgeroepen tot Sportvrouw van het Jaar en in 1979 werd ze benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau.

‘Als ik nu terugkijk op mijn carrière dan is brons op de Olympische Spelen van Montreal toch wel een hoogtepunt. Als sporter wil je in de eerste plaats gewoon meedoen aan de Spelen en als je dat hebt bereikt dan gaat het natuurlijk om een medaille. Afgelopen zomer waren de Olympische Spelen in Tokyo en dan komt het allemaal wel weer even terug. Je ziet de beelden van wedstrijden, de beleving en de blijdschap. Ik voel en weet wat die zwemmers doormaken. De spanning, de concentratie en alles. Onwillekeurig denk ik dan ook terug aan mijn eigen races. Dat klinkt heel nuchter allemaal, maar dat is het natuurlijk niet.

Je ziet de beelden van wedstrijden, de beleving en de blijdschap. Ik voel en weet wat die zwemmers doormaken.

In die tijd leefde ik van race naar race en van kampioenschap naar kampioenschap. Als je een goede zwemmer wilt worden dan geldt slechts één ding: trainen, trainen en nog eens trainen. Als je dat niet doet, dan kom je er niet. Tijdens de wedstrijden doe je weer ervaring op en dat kan je meenemen naar de volgende strijd waardoor je een betere en completere zwemmer wordt.

Toen, tijdens de wedstrijden en zeker ook op de Spelen, vond ik het heerlijk om in het water te zijn. Maar nu, in de vroege ochtend hier in Harderwijk, is het gevoel niet wezenlijk anders. Ik vind het aangenaam om te bewegen en om mijn hoofd leeg te maken. Ik ben niet iemand die naar fitness gaat of van hardlopen houdt. Maar het is voor mij geen probleem om de wekker te zetten om even wat baantjes te gaan trekken. Ik ben nu net uit het water en mijn hoofd en ook mijn lijf zeggen allebei: Yes, je kan er weer tegenaan.’

Mijn hele leven heb ik al iets met ‘de eerste keer’. Maandenlang kan ik uitkijken naar de eerste IJwit van de tap op een mooie lentedag op een terras. De eerste wedstrijd van Ajax in een nieuwe competitie, zittend aan de bar van mijn stamcafé met mijn voetbalvrienden die ik de hele zomer niet heb gezien. Of de eerste keer rammen op een nieuwe flipperkast, die ik tot dan toe alleen maar ken van foto’s en filmpjes van internet. Voor mij is het niet anders met zwemmen in open water. Naar die eerste keer kan ik soms dagen of zelfs weken uitkijken. Zo ook in het voorjaar van 2021. Nederland en een groot deel van de rest van de wereld bevonden zich nog steeds in een lockdown, maar als Amsterdammer had ik het geluk dat het buitenbad bij mij in de buurt voor het eerst het hele jaar was geopend. Met mijn conditie zat het dus wel snor en ook qua temperatuur was mijn lichaam best wat gewend. Ik geef toe, het water in het De Mirandabad schommelde rond de twintig graden, maar het omkleden in regen, hagel en soms zelfs sneeuw, had me op een bepaalde manier wel gehard.

Een van mijn vaste openwaterplekken in Amsterdam is het Nieuwe Diep, een meer in Amsterdam-Oost, tussen het IJ en de Watergraafsmeer. Door een doorbraak van de Zuiderzee door de Diemerzeedijk, in 1422, ontstond het meer. In 1651, bij de Sint-Pietersvloed, was er een nieuwe doorbraak, waardoor via het Nieuwe Diep een deel van wat nu het Flevopark en de Indische buurt is, overstroomde.

NIEUWE DIEP

Amsterdam

Het is net voor zevenen in de ochtend als we vanaf de Indische Buurt een bijna verlaten Flevopark in rijden, hier en daar een enkele hondenuitlater passerend. Op een steenworp van de Amsterdamse brug, met uitzicht op de prachtige graffiti die er van onder tot boven op is gespoten, kleden we ons zwijgend om. Een deel van het zwemmen gaat om goede voorbereiding. Mijn wetsuit, brilletje, badmuts, schoentjes, handschoenen en boei heb ik de avond ervoor al klaargelegd, terwijl ik Kjeld – zomer of winter en weer of geen weer – nog nooit in een wetsuit heb gezien. ‘Waarom deden we dit ook alweer,’ zegt hij met een halve glimlach als hij als eerste het water betreedt. De kou valt mee, denk ik in eerste instantie, maar dat is te danken aan de waterdichte schoentjes. ‘De kou valt helemaal niet mee,’ herroep ik een paar seconden later mijn oordeel. We lopen stapvoets het water in op een bodem van slib en stenen, stiekem wachtend totdat de ander zich uitstrekt om te gaan zwemmen. Dat is Kjeld, natuurlijk, die vlak ervoor heeft voorgesteld om naar de verre boei nabij de doorgang van het Amsterdam-Rijnkanaal te zwemmen. In het water liggen drie boeien en een rondje op het meer is ongeveer vijftienhonderd meter. Ik zwem rustig borstcrawlend achter hem aan, probeer mijn hoofd te ontspannen, maar door de kou is dat niet mogelijk. Sterker nog, de eerste minuten wissel ik borstcrawl af met schoolslag om mijn gezicht en vooral mijn wangen te laten wennen aan de temperatuur. Na een paar minuten begin ik te acclimatiseren en lijkt het binnenste van mijn lichaam getransformeerd te zijn tot een kachel die langzaam opwarmt. Ik concentreer me op de eerste bomen op de dijk die het meer en het kanaal van elkaar scheidt. En waar tot ver in de jaren zestig het ‘vijfcentenbad’ lag, dat in 1905 de deuren opende en de eerste twaalf jaar alleen voor mannen geopend was.

De bomen en struiken op de voorgrond contrasteren met de hoogbouw van het verderop gelegen Science Park.

Na een minuut of vijf heb ik de slag te pakken en probeer ik mijn hoofd te ontspannen (‘loosen your head’) en lig zo stil mogelijk in het water om zo weinig mogelijk kracht te verspelen. Ik zwem in een vloeiende beweging en omringd door het water wordt die beweging een mantra, terwijl Amsterdam langzaam ontwaakt. In een mum van tijd is de verre boei binnen handbereik en wacht ik een seconde of veertig tot Kjeld arriveert. Samen zwemmen we naar het volgende ankerpunt. Links passeren we de watersportvereniging en bijna synchroon, vier slagen en een keer rechts ademen, tikken we boei twee aan. Dat aantikken is van psychologisch belang. Een jaar eerder was ik hier aan het zwemmen in de stromende regen, toen ik door een zwemster werd ingehaald die theatraal tegen de boei sloeg, ‘anders telt het niet’ zei en haar rondje voortzette.

Amsterdam vanuit het water gezien is zowaar nog mooier dan vanaf de wal. We zwemmen in gestaag tempo verder, het klappen op het water resoneert in de stilte, en de bomen en struiken op de voorgrond contrasteren met de hoogbouw van het verderop gelegen Science Park. We passeren de woonboot van Hans Sibbel, het oude cabaretmaatje van mijn broer Dolf en onbewust vraag ik me af of hij behalve een loper ook een zwemmer is. Want wat een ongekende voorrechtspositie heeft hij met dit prachtige water voor de deur.

Het is een meter of driehonderd naar de laatste boei en aan de kant verschijnen steeds meer mensen met honden, snelwandelaars en hardlopers. Met een boom als oriëntatiepunt, zwemmen we langs het riet in relaxed tempo terug naar de kant. Mijn handen en voeten zijn koud. De huid van Kjeld is rood, maar hij klaagt niet. We drinken koffie en zeggen niet veel. Blij. Blij dat de eerste tocht erop zit. Blij dat we langzaam weer warm worden.

CONDITIE

Maria Hopman (1963) is hoogleraar Integratieve Fysiologie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Na haar arts-examen in 1988 was ze onder meer actief bij het Sport Medisch Adviescentrum in Nijmegen. In 1993 promoveerde ze op onderzoek naar cardiovasculaire responsen tijdens inspanning bij mensen met een dwarslaesie. In 2001 werd ze universitair hoofddocent en zes jaar later hoogleraar Integratieve Fysiologie. Ze heeft meer dan honderdzestig publicaties op haar naam staan, onder andere over haar onderzoek tijdens de Nijmeegse Vierdaagse. Sinds 2014 is ze voor één dag per week verbonden aan de Wageningen University op het project Eat2Move.

Praat tien minuten met Maria Hopman en het gesprek gaat al snel naar de tijd van jagers en verzamelaars. Het was de periode dat mensen zonder uitzondering uren per dag de prairies afstruinden op zoek naar iets eetbaars. ‘Evolutionair gezien zijn we in miljoenen jaren ontwikkeld en daar past een actieve leefstijl bij,’ zegt ze als we op een vroege vrijdagochtend plaatsnemen in haar tuin onder de rook van Nijmegen. Haar rondje hardlopen in de bossen van Heilig Landstichting zit er al op en een paar keer per week pakt ze de fiets naar de faculteit van de Radboud Universiteit. Achter de schuur van haar huis bevindt zich een miniatuurzwembad. ‘Niet om baantjes te trekken, daar is het te klein voor, maar vooral ter verkoeling.’

Als hoogleraar Integratieve Fysiologie doet ze onderzoek naar de relatie tussen activiteit, inactiviteit en het ontstaan van chronische ziekten. ‘Vroeger liepen we dagenlang door de bossen en over weilanden om te zoeken, te jagen en te verzamelen,’ zegt ze. ‘Nu is er veel minder fysieke activiteit. Je stapt in je auto om naar je werk te gaan en op kantoor pak je de lift om vervolgens acht uur achter je pc te gaan zitten. In de avond voel je je zo lamlendig, waardoor je geen zin hebt om te koken, en met een pizza besteld bij Thuisbezorgd plof je neer op de bank om Netflix te kijken. De helft van alle Nederlanders haalt een half uur bewegen per dag niet en mijn missie is om te zorgen dat dat verandert. We hebben nog wel de genen van onze voorvoorouders, maar die passen niet bij onze huidige leefstijl. Met als gevolg dat we ten onder gaan aan suikerziekte, hart- en vaatziekten, osteoporose of verschillende vormen van kanker. Meer dan dertig soorten chronische ziekten zijn geassocieerd met inactiviteit.’

Alles in het leven van Hopman staat in het teken van niet alleen zelf zo veel en optimaal mogelijk bewegen, maar ook om anderen in beweging te krijgen. ‘Waarom werken dingen in het menselijk lichaam zoals ze werken en kunnen we dat ook begrijpen? Dat vraag ik me als fysioloog dagelijks af, of het nu gaat om spieren, hersenen, het maag-darmsysteem of je temperatuurregulatie. Ik ben van nature heel nieuwsgierig en in alles geïnteresseerd.’

Ze groeide op op een boerderij in Noord-Limburg en de plaatselijke basisschool lag vier kilometer verderop. Het was de tijd dat kinderen voor de lunch naar huis gingen, dus als vierjarige fietste ze dik zestien kilometer per dag. Acht jaar later was de middelbare school gehuisvest in Boxmeer; zestien kilometer verderop, waardoor ze dus zonder moeite honderdzestig kilometer per week fietste. ‘Ik dacht er totaal niet over na,’ zegt ze vijfenveertig jaar later. ‘Doordat we op een boerderij woonden, waren we sowieso veel buiten en in beweging en daarnaast zat ik op damesvoetbal, liep ik hard en reed ik paard. Toen, en ook nu nog, ben ik niet heel geïnteresseerd in het wedstrijdelement, maar is het vooral heel lekker.

Het mooie van zwemmen is dat je grote spiergroepen aanspreekt,’ zegt ze. ‘Niet alleen de been- en armspieren, maar je hele torso. Als je aan het zwemmen bent, dan vragen heel veel spieren om zuurstof. Je bloedvaten, hart en longen moeten optimaal leveren, die worden dus heel goed geprikkeld. Het is de sport die de meeste spieren aanspant en daarnaast is zwemmen niet-gewichtdragend, waardoor je amper gevoelig voor blessures bent.’

Als hoogleraar doet Hopman onderzoek naar zaken als conditie en fitheid. ‘Conditie kan je eigenlijk zien als fitheid,’ vertelt ze. ‘Stel, je wilt een half uur op tempo gaan zwemmen, dan heb je energie nodig die wordt gemaakt van zuurstof en glucose. De energie zorgt ervoor dat spieren kunnen samentrekken en ontspannen. Zuurstof zit in de buitenlucht en komt via de longen, hart en bloedvaten in de mitochondriën. Deze kan je zien als energiefabriekjes en zitten in de spieren. Hier wordt dus de ATP (adenosinetrifosfaat), lees: energie, gemaakt. Uiteindelijk is je fitheid afhankelijk van hoe goed de hele keten, van buitenlucht tot mitochondriën, werkt. Hoe optimaal je longen zijn, hoe hard je hart pompt en hoe groot je bloedvaten zijn, en hoeveel van die energiefabriekjes je hebt.’

Als je echt beter wilt gaan zwemmen, dan is het vooral zaak om je systeem te prikkelen, vindt Hopman. ‘Fitheid ontstaat doordat je regelmatig zwemt en je lichaam daaraan gewend raakt. Daarbij is het belangrijk dat je voor afwisseling zorgt, het soms net iets zwaarder maakt en intervaltrainingen doet om het systeem uit te dagen. Als je spieren harder moeten werken omdat er niet genoeg zuurstof komt, dan geven ze een signaal naar de hersenen, die dan onmiddellijk begrijpen dat de longen zich meer moeten inspannen, het hart flinker moet kloppen en de bloedvaten verder open moeten staan. In rust pompt het hart zo’n vijf liter bloed rond, dat is ook je totale bloedvolume.

Dit eBoek is een uitgave van Fontaine Uitgevers, Amsterdam

www.fontaineuitgevers.nl

© 2022 Fontaine Uitgevers, Jim Jansen, Kjeld de Ruyter

Tekst: Jim Jansen

Foto’s: Kjeld de Ruyter

Foto pagina 6: Bob Bronshoff

Foto pagina 101: Jacco Verhaeren

Omslagontwerp: Puntspatie [bno], Amsterdam

Redactie: Arie de Geus

eBoek verzorging: Pre Press Media Groep, Leerdam

ISBN 978 94 6404 127 9

NUR 484

Deze digitale uitgave is gemaakt naar de eerste druk, 2022 met ISBN 978 94 6404 101 9

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, elektronisch databestand of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Deze uitgave is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Noch de maker, noch de uitgever stelt zich echter aansprakelijk voor eventuele schade als gevolg van eventuele onjuistheden en/of onvolledigheden in deze uitgave.

https://zwemmersgeluk.nl