PROMOVENDA TOT Z

PROMOVENDA TOT Z

26 vrouwen in de wetenschap over hun vak en
26 columns van Dolf Jansen over ongeveer hetzelfde

JIM JANSEN EN DOLF JANSEN

FONTAINE UITGEVERS

Ter nagedachtenis van
Brendan Finnegan
1971 – 2021

Dit eBoek is een uitgave van Fontaine Uitgevers, Amsterdam

www.fontaineuitgevers.nl

© 2022 Fontaine Uitgevers, Jim Jansen & Dolf Jansen

Omslagontwerp: Studio Jan de Boer

Redactie: Yvonne Schouten

Auteursfoto: Bram Belloni

eBoek verzorging: Pre Press Media Groep, Leerdam

ISBN 978 94 6404 209 2

NUR 401

Deze digitale uitgave is gemaakt naar de eerste druk, 2022 met ISBN 978 94 6404 208 5

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, elektronisch databestand of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Deze uitgave is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Noch de maker, noch de uitgever stelt zich echter aansprakelijk voor eventuele schade als gevolg van eventuele onjuistheden en/of onvolledigheden in deze uitgave.

De allerbeste vrouwen uit de wetenschap over hun vak plus rake columns van Dolf Jansen

In PromovendA tot Z laten de broers Jansen – cabaretier Dolf en wetenschapsjournalist Jim – louter vrouwen uit de wetenschap aan het woord. Ze spreken aan de hand van een letter uit het alfabet over actuele ontwikkelingen in hun vakgebied die de wereld snel en blijvend zullen veranderen. Over duizelingwekkende deeltjes, de quantumcomputer die niet een klein beetje maar heel veel sneller is, over empathie bij (en voor) dieren en over het gecompliceerde puberende brein. Dolf Jansen voorziet elk onderwerp op geheel eigen wijze van commentaar.

Met onder anderen viroloog Marion Koopmans, neuropsycholoog Eveline Crone, deeltjesfysicus Freya Blekman, rechtswetenschapper Rianne Letschert, sterrenkundige Ewine van Dishoeck, natuurkundige Julia Cramer en psychiater Iris Sommer.

DOLF JANSEN is cabaretier, columnist, presentator en marathonloper. Hij speelt al meer dan dertig jaar in Nederlandse theaters en maakt columns voor diverse media.

JIM JANSEN is hoofdredacteur van het populairwetenschappelijk tijdschrift New Scientist en wetenschap coördinator bij Het Parool. Voor het Algemeen Dagblad verzorgt hij wekelijks de rubriek Eureka. Hij presenteert Lowlands Science en het Gala van de wetenschap.

Jim en Dolf zijn broers en publiceerden eerder het succesvolle CoronA tot Z en DNA tot Z.

Inhoud

A

Alternatieve geneeswijze

Miek Jong

B

Brein

Marie-José van Tol

C

Corona

Eveline Crone

D

Dementie

Yvonne Kerkhof

E

Emoties van dieren

Mariska Kret

F

Feminisme

Linda Duits

G

Genetica

Cisca Wijmenga

H

Hallucinaties

Iris Sommer

I

Internationaal recht

Rianne Letschert

J

Jongeren

Barbara Braams

K

Klimaatverandering

Manon de Visser

L

Liefde

Daphne van de Bongardt

M

Moleculen in de ruimte

Ewine van Dishoeck

N

Neutrino’s

Rasa Muller

O

Optica

Nienke Bosschaart

P

Paradigmawijziging

Willemijn van Dolen

Q

Quantumcomputer

Julia Cramer

R

Reumapijn

Anna Beukenhorst

S

Stamcellen

Lisanne Baak

T

Teamwork

Freya Blekman

U

Urbanisatie

Claudi Bockting

V

Veiligheid

Beatrice de Graaf

W

Wetenschapscommunicatie

Marion Koopmans

X

X-status

Margot Brouwer

Y

YoungXperts

Kayla Green

Z

Zwaartekracht

Marte Sophie Meessen

Voorwoord

Het idee voor het boek dat u nu in handen hebt ontstond zittend op de marmeren trappen van de Kleine Komedie in Amsterdam. Broer Dolf en ik hadden net in dat geweldige theater DNA tot Z gepresenteerd in bijzijn van vrienden, familie en mensen uit het wetenschappelijk circuit. Een van hen was Corina de Boer, jarenlang de persoonlijke assistent van Robbert Dijkgraaf, met terugwerkende kracht waarschijnlijk de beste Nederlandse wetenschapper van de afgelopen vijftig jaar en thans minister van onderwijs, cultuur, maar vooral van wetenschap. Corina was van mening dat er absoluut een vervolg moest komen op onze twee eerdere A tot Z-boeken, maar dan wel graag even anders. ‘Hoe dan? vroeg Dolf, die zijn kekke jasje inmiddels had omgewisseld voor een hardlooptenue. Want ja, ‘wetenschap is leuk en belangrijk, maar er moet wel gelopen worden…’ Iets met de beste vrouwelijke wetenschappers, zei ze. En als je een wetenschappelijk woord zoekt dat eindigt op een a: promovenda. Zo hadden we in november 2021 een titel voor ons boek.

Afgelopen maanden had ik het voorrecht om de allerbesten uit hun vak te mogen interviewen. In 2021 promoveerden er in Nederland voor het eerst meer vrouwen dan mannen en diverse universiteiten worden geleid door een vrouw. En goed ook. In Nederland wordt naar bijna alles onderzoek gedaan en in dit boek leest u daarover: van alternatieve geneeswijze tot zwaartekracht via terrorisme om uit te komen bij de wetenschapscommunicatie. Wat dat is: iets dat deze zesentwintig personen bindt. Ze zijn niet alleen ongelofelijk goed in hun vak, ze zijn ook allen in staat om daar op een even aanstekelijke als heldere manier over te communiceren.

Jim Jansen, Amsterdam, september 2022

A Alternatieve geneeswijze

‘Bepaalde onderdelen van complementaire en alternatieve geneeswijze, waar bewijs voor is, zullen uiteindelijk worden geïntegreerd in de reguliere gezondheidszorg,’ zegt Miek Jong, hoogleraar gezondheidszorgonderzoek bij de Arctic University of Norway.

Waar velen de fiets of de trein nemen om naar het lab of de universiteit te gaan, daar stapt Miek Jong op een goede dag op de ski’s om in een klein uur naar de universiteit in Tromsø te langlaufen. Welkom in naar wat ze zelf ‘het einde van de wereld’ noemt, om precies te zijn de poolcirkel, iets minder dan 230 kilometer ten noorden van Narvik. Behalve in juli, augustus en september, ligt hier altijd sneeuw en heeft de kou alle kleur aan het landschap ontnomen. ‘Wij wonen aan een doodlopende weg aan een fjord en zodra ik op mijn ski’s sta, dan ben ik alle stress en dagelijkse beslommeringen kwijt,’ zegt ze. ‘Vanuit alle richtingen gaan er zogenoemde skiloipes – sporen in de sneeuw die gebruikt worden bij het langlaufen – naar de universiteit die stoppen bij de parkeerplaats. Daar staan rekken waar je je ski’s kunt opbergen en dan kan ik aan het werk gaan.’

Het contrast tussen het noordelijke Noorwegen en Noord-Hollandse Koedijk, haar voormalige woonplaats, is enorm. ‘Jarenlang was ik als onderzoeker verbonden aan het Louis Bolk Instituut en woonde ik in Nederland,’ zegt ze. ‘In 2020 werd ik gevraagd om hoogleraar gezondheidszorgonderzoek te worden met complementaire en alternatieve geneeswijze als specialisatie. Alternatieve geneeswijze is alles wat buiten het reguliere gezondheidssysteem door behandelaars wordt aangeboden, en tot doelstelling heeft om symptomen te verminderen of een ziekte aan te pakken. Yoga, mindfulness, acupunctuur, massage, homeopathie, osteopathie en reiki zijn de bekendste vormen van alternatieve geneeswijzen.’

Naar eigen zeggen heeft ze niets met het woordje ‘alternatief ’, want mensen zien het niet meer als een alternatief. ‘Ze gebruiken gewoon het beste van twee werelden. Complementair is dus de juiste benaming,’ zegt ze. ‘Kijk naar een ziekte als kanker. Naast een reguliere behandeling zoals chemotherapie, zijn patiënten op zoek naar wat er nog meer mogelijk is. Zaken om beter te slapen, je eetlust terug te krijgen, en stress en angst te reduceren. Je ziet dat er een verschuiving plaatsvindt naar aanvullende zorg, en de volgende stap is dat een middel geïntegreerd wordt in de reguliere zorg.’

Meer dan zestig procent van de Nederlanders maakt gebruik van complementaire behandelwijzen en het is volgens Jong te makkelijk om te zeggen dat alternatieve geneeswijze ‘allemaal onzin’ is. Jong: ‘Wat werkt en wat werkt niet, dat is waar het voor mij om draait. Daarnaast wil ik mensen goed informeren en voorlichten met betrouwbare informatie. Tot slot is het van belang om de veiligheid te monitoren. Sommige mensen denken dat alles veilig is omdat het uit de natuur komt. Dat is een misvatting. Het kan bijwerkingen hebben of interactie hebben met andere geneesmiddelen.’

Onlangs is Jong op expeditie geweest in de Zweedse wildernis met een groep jonge mensen (16-39 jaar) die kanker hebben overleefd. ‘Ze hebben gebackpackt, aan zee gekajakt en geklommen. Wij hebben gekeken welke tools ze nodig hadden om er zelf op uit te gaan in de natuur en hoe dat van invloed was op hun fysieke, sociale en mentale gesteldheid. Vooraf en na afloop hebben we longvolumemetingen en conditietesten gedaan en hun bloeddruk en buikomvang gemeten. We zitten nu in de evaluatie van de resultaten en voor ons is het van belang of we mogelijk veranderingen kunnen zien op het gebied van de gezondheidsparameters. Een van de deelnemers gaf een treffend schot voor de boeg: “Ik ben het zo zat om te overleven, maar nu hier in de wildernis heb ik het gevoel dat ik leef.”’

Holistische aanpak

Ik ben gelijk al blij met de term complementair in plaats van alternatief, zoals ik ‘vleesvervangers’ ook al jaren geen slimme benaming vind. Maar daarover een andere keer meer.

Alternatief wordt op allerlei plekken gebruikt, natuurlijk, om aan te geven dat je (of het) afwijkt van de norm, maar vaak kunnen we, denk ik, beter de norm bevragen, dan zo’n hokje aanvaarden. Ik was qua uiterlijk en kleding al een alto op de middelbare school toen de term nog niet eens bestond, en ik luisterde (en draaide!) alternatieve muziek, maar terugkijkend zou het ook toen, de jaren tachtig van de vorige eeuw, een stuk interessanter zijn geweest de norm te bevragen, zowel op het gebied van ‘normaal’ gedrag en kleding, als op de muziek die wel mainstream was (en natuurlijk grotendeels niet om aan te horen).

Zelf heb ik in de loop van de afgelopen veertig jaar of zo mogen genieten van yoga, mindfulness, acupunctuur en homeopathie, en onderga tegenwoordig geregeld een holistische massage, waarbij het lijf én de geest worden meegenomen. Voor mij van belang om dingen die stress veroorzaken en juist in mijn lijf gaan zitten van alle kanten te benaderen en aan te pakken. Als loper ben ik gewend aan ‘pijntjes’ (lichamelijk ongemak dat de meeste mensen tot rust languit op de bank en wellicht wat extra nootjes zou verleiden, maar de loper loopt door…). Maar als het toch vooral stress is die het lijf aanvalt is die holistische aanpak het beste denk ik. Geloof ik. En daarbij vind ik het, als zeer fysiek wezen, extra mooi dat Miek Jong in haar werk – los van het forenzen op langlaufski’s – dat aspect ook benoemt en gebruikt. Het idee dat je jong bent, kanker krijgt, daardoorheen komt en dan juist door het fysieke (en de kracht van de natuur om je heen) doorkrijgt dat je weer leeft in plaats van overleeft, vind ik echt ontroerend. En het zou zomaar kunnen dat de manier waarop ik, al sinds mijn vijftiende, mijn lijf gebruik en (extra) inspan en zo sterk en soepel mogelijk hou, daar ook mee te maken heeft. Ik wil leven, ik wil voelen – ja, ook pijntjes – en ik denk op die manier zo lang mogelijk weg te blijven bij alles wat de geneeskunde ons te bieden heeft. Waar ik ben loop ik, waar ik loop ben ik, ooit door mij als een soort levensmotto bedacht, en daar kan ‘waar ik loop, leef ik’ zo bij. En wie weet is lopen, zoals ik en vele anderen het doen, dan ook wel een soort alternatieve (sorry) complementaire geneeswijze.

B Brein

‘Het brein is de essentie van ons zijn en even onmisbaar als fascinerend, ondanks het feit dat het gewoon maar een klomp met cellen is,’ zegt Marie-José van Tol, adjunct-hoogleraar Stemming & Cognitie bij het UMC Groningen.

Ze was net zestien geworden en één ding stond als een paal boven water. Ze wilde per se psycholoog worden. Niet dat ze er eentje kende of dat ze precies wist wat het inhield. ‘Mijn ouders stonden er niet heel enthousiast tegenover,’ zegt ze dik twintig jaar later waarbij ze een glimlach niet kan onderdrukken. ‘Ik was gefascineerd door de vraag waarom mensen zich gedragen zoals ze zich gedragen. En waarom de ene persoon die veel narigheid heeft meegemaakt daar wel problemen van ondervindt en de andere niet. Aanvankelijk wilde ik gewoon mensen helpen en therapeut worden. Vervolgens was ik veel meer geïnteresseerd in het hoe. Hoe kan het dat die onderlinge verschillen tussen mensen er zijn?’

Ze studeerde in Utrecht, volgde een bijvak in Amsterdam en een ontmoeting met hoogleraar neuropsychologie Erik Scherder had verstrekkende gevolgen voor de rest van haar carrière. ‘Scherder gaf een gastcollege over hoe de prefrontale cortex betrokken was bij gedragscontrole en dementie. En hoe de neuro-transmittersystemen de prefrontale schors voeden en hoe we daarvan kunnen leren. Hij deed dat zo beeldend, hield een stoel omhoog en ging op tafel staan. Nu kent iedereen hem, maar toen maakte het een verpletterende indruk op mij. Na die middag wist ik één ding zeker: dit moet ik doen. Van klinische psychologie stapte ik over naar neuropsychologie. Later heb ik hem gemaild met de vraag of ik bij hem mocht afstuderen; dat kon en toen is het balletje gaan rollen.’

Met Scherder ging ze onderzoek doen in een Amsterdams verpleeghuis. ‘Eigenlijk had ik al sinds mijn propedeuse opgezien tegen het afstuderen en vooral tegen het onderzoek. Omdat het me heel moeilijk leek. Uiteindelijk was het zo’n plezier om een vraag om te zetten in hoe je dat onderzoekt. Daarnaast zag ik ook hoe hij met zijn AIO’s omging en zo werd ik opeens geconfronteerd met het fenomeen promovenda. Zo ben ik erin gerold en nog steeds ben ik gefascineerd maar soms ook verbaasd over wat het brein allemaal kan. Of ik nu praat, het feit dat ik nu veel energie heb en ook nog gelukkig ben; het gebeurt allemaal in het brein. Het is een razendsnel tussenstation dat voorspellingen kan maken.’

Een van Van Tols specialiteiten is te onderzoeken welke rol het brein speelt bij het ontstaan en voortbestaan van psychische stoornissen. ‘Sommige mensen vinden het lastig om te zeggen dat psychische problemen een breinstoornis zijn,’ zegt ze. ‘En in de basis is dat denk ik ook niet zo. Het speelt er echter wel een rol bij. Alles wat we horen, zien en voelen gaat via het brein. Daarom ben ik nieuwsgierig naar welke mediërende rol het brein heeft en hoe we dat zo kunnen aanpassen dat als er iets heel stressvols gebeurt de persoon niet heel depressief wordt.’

Met behulp van MRI-scans kijkt ze naar hoe en wanneer het brein actief wordt, en ook of bepaalde delen iets kleiner zijn. ‘Ik kijk in verschillende studies naar mensen die vaker depressief zijn geweest, bijvoorbeeld de afgelopen vijf jaar, dan is de kans op terugval groter. Er is een opbouwende kwetsbaarheid die samenhangt met het feit dat je eerder depressief bent geweest. Hoe reageren ze op emotionele informatie, welke automatische gedachten hebben ze als ze met een bepaalde situatie geconfronteerd worden? Ik kijk hoe het verwerken van informatie samenhangt met of mensen al dan niet nog een keer depressief worden. Ik kijk naar therapieën die goed werken en ik wil weten wat er in het brein gebeurt nadat iemand die therapie heeft gevolgd. Als we daarachter zijn, dan weten we aan welke knoppen we moeten draaien en op deze manier kunnen we mensen weerbaarder maken.’

Verbindinkjes

Ik praat, best veel; ik heb energie, heel veel; ik ben gelukkig, heel heel. Mijn brein is lekker bezig, dat kan haast niet anders, maar ik tref het ook, met dat brein, met alle verbindingen en processen die daar gaande zijn. Heel vaak realiseer ik me dat vooral dat basisgevoel – gelukkig, blij, op je plek – zo wordt bepaald door hoe je in elkaar zit, door van welke stofjes je ruim voldoende hebt, en van andere die negatief kunnen uitwerken juist heel weinig. Natuurlijk, je eigen gedrag – voeding, fysiek actief zijn – heeft zeker invloed op dat basisgevoel, maar het brein en alles wat daaruit voortkomt bepaalt. Heel veel.

De vrouw die mijn mentale gezondheid geregeld masseert vertelde me ook eens over de prefrontale cortex, dat aan te tonen is dat die door bewegen – bij mij vaak op loopschoentjes, maar als ik naar mijn moeder van 87 kijk werkt lang en veel wandelen net zo goed – beïnvloed wordt, dat (en ik ga nu in lekentaal spreken die noch door Marie-José van Tol noch door Erik Scherder ondersteund wordt) alles lekker opgeschud wordt of delen in een andere volgorde komen te liggen, of dat verbindinkjes veranderen, en dat daardoor zowel je gevoel (zie boven) als je creativiteit positief beïnvloed worden.

Gelukkig maar dat dat niet alles is, hoor ik u verzuchten, terwijl u zich nog eens lekker uitstrekt op de divan (ik bedoel de bank, ik bedoel niet dat u momenteel voor een gesprekssessie bij uw psychiater bent… en als dat wél zo is, ook goed natuurlijk, alleen dan is het wellicht beter om straks na de sessie verder te lezen in dit boekje, en nu vooral te luisteren, te praten).

We weten nu, bijvoorbeeld, dat het brein een mediërende rol heeft bij stressvolle gebeurtenissen, en dus ook dat elk brein (elk mens) daar anders mee omgaat. En ik (leek, zie veertien regels hiervoor) realiseer me dat ik bij zo ongeveer alle wetenschappers in dit en onze voorgaande twee boekjes verbaasd en diep onder de indruk ben van hun drive en hun kennis, maar ook dat het menselijk brein op zoveel terreinen probeert te begrijpen wat (nog) niet te begrijpen is, en dat me dat juist in een soort onontwarbare knoop dreigt te brengen als het gaat over het brein. Dat je je brein gebruikt om het brein te begrijpen, het duizelt me. En het maakt me dankbaar. En dat zal ook wel weer een verbindinkje zijn, en de juiste chemische stofjes.

C Corona

Eveline Crone is hoogleraar ontwikkelingsneurowetenschap in de maatschappij aan de Erasmus Universiteit. Ze maakt zich sterk voor het welzijn van jongeren in de nasleep van corona.

Heeft corona ook nog tot iets positiefs geleid is de laatste vraag die we aan het eind van het gesprek met Eveline Crone stellen, en die wordt wonderwel positief beantwoord. ‘Zeker,’ zegt ze. ‘Er was meer inlevingsvermogen tussen mensen onderling en groepen toonden meer solidariteit en gingen elkaar ook helpen. Dat vind ik mooi en ik hoop dat we dat behouden.’

Ondanks dit lichtpuntje is het beeld dat zij schetst toch vooral somber. ‘De pandemie heeft onder elke groep zijn sporen nagelaten, maar vooral jongeren zaten in de hoek waar de klappen vielen,’ zegt ze. ‘Bij iedereen namen de negatieve gevoelens toe, maar bij jongeren meer dan gemiddeld. Ze voelden zich steeds verdrietiger, hadden meer spanning en minder gevoel van kracht. Maar tegelijkertijd zien we over de hele populatie heen dat er toename was van wat we in het Engels kindness noemen. Mensen onderling waren aardiger tegen elkaar en hielpen anderen meer. Ook dit was bij jongeren uitvergroot en daarom spreek ik ook wel van een dubbele dynamiek. Er was somberheid maar er was ook meer vriendelijkheid naar anderen toe.’

Crone studeerde aan de UvA en aan diezelfde universiteit promoveerde ze in 2003 cum laude in de ontwikkelingspsychologie. Sinds 2009 is ze hoogleraar en bij het grote publiek bekend door haar boek Het puberende brein.

‘Pubers en jongeren zijn leuk om te onderzoeken omdat er heel veel hoop is. Het is de nieuwe generatie die wil vernieuwen. Dat vind ik sowieso heel tof en daar ontstaat ook altijd frictie. Dat is interessant. Jongeren zitten in een transitiefase tussen het losmaken van hun ouders en zelfstandig worden, maar zijn tegelijkertijd nog niet helemaal zelfstandig. Ouderen kijken met argwaan naar deze groep en dat is altijd zo geweest.’

Met behulp van een veelvoud aan methodes – van hersenonderzoek, vragenlijsten en jongerenpanels tot het bijhouden van dagboekjes – deed ze tijdens corona onderzoek naar de weerbaarheid van deze groep.

‘De eerste golf is op een andere manier beleefd dan de tweede. De eerste leidde tot wanhoop maar ook tot gevoelens van solidariteit. Het tweede coronajaar was het de uitzichtloosheid die overheerste. Gevoelens van depressiviteit bleven maar toenemen, ook in mei 2021, toen alles weer open was en bijna als normaal aanvoelde. Hoe kan dat nou, vroegen we ons af. De onzekerheid over een toekomst en een gebrek aan perspectief bleken de oorzaak te zijn. Toen vervolgens de restricties ook weer terugkwamen, in het najaar van 2021, leidde dat tot absolute wanhoop. Ze zeiden: we zijn allemaal gevaccineerd, er is een enorme druk op ons en nu moeten we wéér thuiszitten. Ik kan me hun situatie goed voorstellen en ook de statistieken ondersteunen dit verhaal. De cijfers voor mentale stoornissen zijn al jaren hetzelfde en schommelen tussen de tien en vijftien procent. Tijdens de pandemie is dit verdubbeld naar ongeveer vijfentwintig procent. Corona heeft dus echt veel effect gehad.’

‘Wat de langetermijneffecten zijn op de hersenontwikkeling weten we nog niet, maar we weten wel dat gevoelens voor sociale connectie belangrijk zijn. Het pleziergebied in de hersenen reageert niet alleen op primaire beloningen zoals geld, maar ook op complimenten, likes en samenwerking. En deze activiteit is ook te zien als je geld wint voor iemand anders die dicht bij je staat of belangrijk voor je is, zoals een beste vriend. Dit wordt uitvergroot in de adolescentie. Als je dat overslaat, twee jaar lang die kans op sociale connectie niet krijgt, dan mis je een belangrijke periode in je vorming. Stilstand in je ontwikkeling terwijl je leeftijd niet stilstaat. De tijd gaat door en je mist een aantal mijlpalen. Tegelijkertijd zijn er eerdere periodes in de geschiedenis geweest van tegenslag waar jongeren zich met veel veerkracht doorheen hebben geslagen.’

May your kindness remain

Het woord dat, van de ruim zeshonderd hierboven, het meest bij mij binnenkomt is kindness. Kindness is voor mij een manier om met anderen om te gaan – vriendelijk, open, met empathie en aandacht – en maakt elke interactie mooier. Van een toevallig gesprek met iemand die in dezelfde rij staat, tot een hele samenleving aan toe. Toen ik de vorige zin typte stond er opeens samenkleving, en dat is eigenlijk ook wel een mooi beeld, want we zijn samen, en we hebben met elkaar te maken en zitten aan elkaar vast en we zullen het samen moeten doen.

Kindness raakt me ook omdat ik het een paar jaar geleden als thema van mijn oudejaarsvoorstelling gebruikte, mede geïnspireerd door een plaat die zangeres Courtney Marie Andrews dat jaar uitbracht, May your kindness remain. En dat is, denk ik nu, ook de hoop die uit een deel van de woorden van Eveline Crone spreekt. Dat er uit de pandemie, die ons ruim twee jaar sociaal en economisch en vaak ook persoonlijk ontwrichtte, ook iets moois kan voortkomen. Dat de extra aandacht die we voor elkaar hadden – omdat we allemaal in hetzelfde spreekwoordelijke schuitje zaten – enigszins blijft. Ik bedoel: je kunt ook aandacht hebben voor iemand die niet op dezelfde shitcreek zit als jij, al dan niet without a paddle. Mensen gedijen bij aandacht, zowel bij gesprekjes als bij echte gesprekken, en aandacht geven is volgens mij net zoiets als een cadeau geven, je geeft iets weg maar wordt er eigenlijk beter (sterker, rijker) van.

Ik probeerde me vanaf voorjaar 2020 vaak voor te stellen hoe het is om oud te zijn, als in kwetsbaar en dus bang voor besmetting en erger, en ook hoe het moet voelen als je een jaar of vijftien bent – alles gaat beginnen… – of een jaar of twintig – alles is begonnen en ik begin het een beetje door te krijgen…

Op een bepaald moment ging elke avond die je niet met vrienden kon doorbrengen, of elke zaterdagavond die je niet door de stad kon zwalken, als een verloren avond voelen. Een avond ook die je nooit meer terug kon krijgen. Om over twee zomers en al die festivals en al die bandjes en feesten nog maar te zwijgen.

De laatste zin van hoogleraar Crone is hoopgevend, en sluit erg aan bij hoe ik in het leven sta, en naar tegenslagen kijk ook. En, bedenk ik, kindness gaat natuurlijk over hoe je met anderen omgaat, maar mag ook op jezelf gericht zijn. Met mildheid naar jezelf kijken, als jongvolwassene. Weten dat je van alles gemist hebt, maar dat dat niet jouw schuld was, en dat je een paar lines van CM Andrews als motto mee kunt nemen:

You’re a good woman and a good friend

You’ve got a good heart, even when it’s busted and bent

Lipstick and perfume, underground queen

Wearing loneliness like a costume for the whole world to see

And if your money runs out

And your good looks fade

May your kindness remain

D Dementie

‘We moeten veel meer kijken naar wat mensen met dementie nog wel kunnen en ze aanspreken op hun talenten,’ zegt Yvonne Kerkhof, onderzoeker en docent bij Hogeschool Saxion.

In Nederland komen er elk uur vijf mensen met dementie bij en vrouwen (33 procent) hebben een veel grotere kans dan mannen (14,3 procent) om het te krijgen. In 1950 kregen ‘slechts’ 50.000 Nederlanders dementie, momenteel staat de teller op 290.000 en dat aantal zal explosief groeien tot 610.000 mensen in 2050. Dementie is samen met hartfalen en longkanker de snelstgroeiende doodsoorzaak in Nederland. ‘Het zijn cijfers waar ik niet vrolijk van word,’ zegt Yvonne Kerkhof die meer dan vijfentwintig jaar terug in een Utrechts verpleeghuis voor het eerst werd geconfronteerd met de gevolgen van dementie en daar nu onderzoek naar doet en onderwijs over geeft.

‘Dementie is een syndroom dat een progressief verloop heeft en waarbij met name bij de cognitieve functies een achteruitgang is te zien,’ zegt Kerkhof. ‘Denk aan het geheugen, het logisch redeneren, het plannen van activiteiten en het structureren. Het aantal mensen met dementie stijgt omdat de samenleving vergrijst. Ook is er een relatie tussen dementie en erfelijkheid – het alzheimer-gen – en mensen met diabetes hebben een grotere kans om te gaan dementeren. Je kunt het trouwens ook omkeren. Een gezonde leefstijl met goede voeding, niet roken en veel bewegen vergroot de kans dat je het niet krijgt.’

Bij dementie zijn er verschillende stadia te onderscheiden met onder andere schalen van nul tot en met zeven. Bij nul is er nog niks aan de hand, maar naarmate de score hoger wordt verergert de cognitieve achteruitgang. ‘Alles wat nodig is om goed te functioneren – praten, begrijpen, oriënteren – gaat achteruit en dan vooral de complexe taken. Dat komt erop neer dat ze eerst niet meer kunnen reizen en later zichzelf niet meer kunnen wassen en aankleden,’ zegt ze. ‘Bij veel patiënten zie je dat dementie hun identiteit is geworden. De ziekte staat centraal en het is voor de zorgprofessionals een uitdaging om te kijken naar wat de mensen wel kunnen. Als je dat doet gaat er ook automatisch een bepaalde kracht van uit. Onderzoek wat mensen vroeger leuk vonden en waar ze goed in waren en kijk naar wat zij nog wel kunnen. Als je alleen maar een beroep doet op de dementie en de problemen die het geeft, dan is er niks anders meer.’

Om dit handen en voeten te geven heeft ze, in samenwerking met Hogeschool Saxion, het Amsterdam Universitair Medisch Centrum, het Radboud Universitair Medisch Centrum, een softwarebedrijf en met hulp van heel veel studenten FindMyApps ontwikkeld. ‘Dit is een tabletprogramma gericht op mensen met beginnende dementie. Ze kunnen vaak niet alles meer doen wat ze voorheen wel deden, en hebben ondersteuning en structuur nodig. Bijvoorbeeld bij het vinden van de weg, of het innemen van medicatie. FindMyApps kan mensen helpen meer grip te krijgen op hun leven, maar kan ze ook ondersteunen in het ontplooien van zinvolle activiteiten die ze nog wél kunnen.’

Volgens Kerkhof zullen deze vormen van e-health steeds meer gemeengoed worden. ‘De vraag naar zorg groeit, er komen steeds meer ouderen en er zijn te weinig handen aan het bed. Daarnaast wordt de technologie steeds geavanceerder en is het ook steeds meer een onderdeel van ons leven geworden en zijn we eraan gewend geraakt. We evolueren als mens. Uiteindelijk hoop ik dat de maatschappij nog dementievriendelijker wordt en dat we oog hebben voor wat mensen wel kunnen.’

Gezonde vallei

Ieder voorjaar heb ik het genoegen Health Valley in Nijmegen in goede banen te leiden, een internationaal congres over zorg en gezondheid, over e-health en preventie ook steeds meer. Bijna alles waar Yvonne Kerkhof hierboven aan raakt kwam in de meest recente vallei aan de orde. Waarbij het preventieverhaal op mij de meeste impact had en heeft. Het is volstrekt duidelijk dat ‘een gezonde leefstijl’ – zeker als je denkt aan voeding en voldoende beweging – op alle fronten positieve gevolgen heeft. Als je het omdraait, en hier lijkt me dat te mogen: als we niet veel sterker en overkoepelender inzetten op gezonder leven en eten (looking at you, minister van Volksgezondheid, looking at you, politici die het woord betutteling nog durven gebruiken in dezen…), als we niet serieus inzetten op meer bewegen en minder overgewicht, is de zorgsector binnen afzienbare tijd niet meer in staat de benodigde zorg te leveren. En dat is geheel buiten pandemie, zoönose en andere rampzaligheden gerekend.

Het andere dat ik ieder jaar uit die gezonde vallei meeneem zijn de ideeën, de producten, de oplossingen. Manieren om mensen met ziekte te laten omgaan, om beperkingen te verminderen, om contact mogelijk te maken als dat ‘op de normale manier’ niet meer lukt, het verminderen van pijn en ander ongemak, het vergroten van de mogelijkheden van ‘de zieke mens’. En dat is natuurlijk heel duidelijk waar Yvonne Kerkhof ook aan raakt: kijk naar wat iemand (nog) wel kan, zet daarop in. Iemand met dementie is (natuurlijk) niet alleen een dement iemand, maar ook een mens met wensen en verlangens, en mensen om zich heen. FindMyApps klinkt als een prachtige manier om dat mogelijk te maken, dat te ondersteunen.

Als ik lees dat dementie vooral het geheugen, het logisch redeneren, het praten en begrijpen aantast is mijn eerste gedachte: dat is wat ik constant doe, bovengemiddeld ook geloof ik, omdat het de combinatie van die dingen is die mijn werk – optreden, schrijven, interviewen – mogelijk maakt. Mijn eigen brein (of waar het ook gebeurt) fascineert me vaak, er zijn momenten dat ik niet weet waar gedachten of verbanden die ik leg vandaan komen, laat staan dat ik weet hoe het mogelijk is dat die dingen gebeuren en ik er op (ongeveer) hetzelfde moment al een grap of nieuwe gedachte van gefabriekt heb. En die nog soepel uit m’n mond krijg ook.

Het idee dat ik dat kwijt kan raken, dat een mens dat kwijt kan raken is soms beangstigend en altijd heel verdrietig. Het idee dat als dat je overkomt je nog van alles wél kunt, en dat mensen om je heen daarop in kunnen zetten is ontroerend, en zo belangrijk.

E Emoties van dieren

‘Mensen vliegen naar de maan, hebben ook de computers bedacht en denken dat ze daarom uniek zijn. Dat is slechts een enkeling,’ zegt Mariska Kret, hoogleraar cognitieve psychologie bij de Universiteit Leiden. ‘Het grote verschil tussen mensen en apen is de mate waarin de mens zich zorgen maakt over het fenomeen uniciteit. Apen doen dat niet.’

Mariska Kret is iemand die graag haar instinct volgt. Soms ook als het voor een buitenstaander niet helemaal comfortabel is. Zoals die keer in 2011 in het Japanse plaatsje Inuyama, waar ze aan het einde van haar promotie op een summerschool was en lezingen bijwoonde van een stuk of vijftien topwetenschappers. ‘Een van hen was Tetsuro Matsuzawa, zeg maar de Japanse Frans de Waal,’ vertelt ze. ‘Hij hield een lezing over de evolutie van cognitie en onderzocht dat door te kijken naar de chimpansee. Die lezing was ongekend inspirerend en ter plekke vroeg ik me af waarom we eigenlijk emoties hebben en waarom we blijdschap op een andere manier uiten dan boosheid. Dit zijn evolutionaire waaromvragen en daar bedacht ik dat ik die onderzoekslijn zou willen doortrekken door met chimpansees te gaan werken. Die avond heb ik een lang gesprek met Matsuzawa gevoerd maar de volgende dag ging hij opeens weg. Ik trok hem aan zijn jas en vroeg hem “Is there any chance to work with chimpanzees?” Ik realiseerde me dat mijn gedrag heel erg on-Japans was, maar het was mijn enige kans. “Send me your cv” zei hij en vanuit de taxi kreeg ik al een mail terug waarin hij vertelde dat er een mogelijkheid was voor een bepaalde subsidieaanvraag. De deadline was echter twee dagen erna. Ik heb het congres verlaten, in mijn hotel non-stop aan de aanvraag gewerkt, roomservice besteld en een half jaar later zat ik als postdoc in Japan.’

Volgens Kret zijn emoties van groot belang bij het nemen van allerlei beslissingen en gaat dat non-stop door. ‘Of het nu gaat om of we iemand vertrouwen of het feit dat we wel of niet met iemand willen samenwerken. We denken dat we keuzes maken op onze ratio, maar in de wetenschap komen we er steeds meer achter dat heel veel gebeurt op basis van onze emoties. Zeg maar ons onderbuikgevoel.’ Om dit te onderzoeken werkt ze met verschillende methodes zoals eyetracking, fysiologische metingen, huidgeleiding en fMR. Hoe herkennen we emoties, hoe reageren we erop en spiegelen we dat vervolgens, vraagt ze zich af.

Momenteel doet ze onderzoek met mensapen die haar inzicht kunnen geven in de evolutie van emoties. ‘Daarom vind ik het zo mooi om vergelijkingen te maken met andere diersoorten dan de mens. Van hen werd altijd al gezegd dat ze puur instinctmatig opereerden en dat is natuurlijk onzin. Zo heb ik met bonobo’s in De Apenheul gewerkt en met behulp van computertaken onderzocht of emoties de aandacht van deze dieren trokken. Op een touchscreen toonden we een neutrale en een emotionele foto waarna we er eentje vervingen door een stip. Vervolgens moesten de apen de stip aanraken om een blokje appel te krijgen, waarna twee nieuwe foto’s verschenen. Het aanraken van de stip gebeurde sneller als deze een emotioneel beeld verving dan een neutrale foto omdat de aandacht al op de juiste plek was. Aan de hand van reactietijden konden we zo achterhalen welke informatie belangrijk is voor de bonobo. Met eyetracking, een speciale camera die onder het scherm hangt, konden we door middel van hun oogbewegingen heel nauwkeurig meten waar hun aandacht precies door werd getrokken: een specifieke gezichtsexpressie, lichaamshouding of een bepaald individu. Dezelfde taken voerden we uit bij mensen en ondanks het feit dat zowel bonobo’s als mensen aandacht hadden voor de emoties van soortgenoten, waren er ook interessante verschillen.’ In hetzelfde onderzoek kwam ze achter interesseverschillen tussen mensen en apen. ‘De mens richt zijn aandacht heel snel op agressie terwijl bonobo’s veel meer hebben met bijvoorbeeld seks en vlooien. Erg interessant natuurlijk, maar we moeten dit nog wel nuanceren en daarvoor is meer onderzoek nodig.’

Ik ben net een aap

Ik maak me geen enkele zorg (zorgen?) over mijn uniciteit. En dat schrijf ik vooral zodat u kunt denken: Dolf is net een aap. Geen dank.

Mijn grootste probleem met de mens – u kent ze wel – is dat we denken dat we de baas zijn op deze planeet, dat we de sterkste zijn en dat dus alle anderen zich maar naar onze wensen moeten voegen (of naar onze pijpen moeten dansen, of hoe gaat die uitdrukking ook alweer?). Voor mij komt dat al jaren en jaren het hardst binnen als het gaat over de veeteeltsector, over onze omgang met pluimvee en varkens, met koetjes en kalfjes, over het opsluiten en opfokken en afmaken, over veetransporten en slachthuishorror, over massaal ruimen en zo snel mogelijk weer opnieuw beginnen. En elke keer als ik lees of hoor over de intelligentie van dieren (‘niet-menselijke levende wezens’, zoals filosoof en schrijver Eva Meijer ze noemt) raakt me dat weer. Ik weet dat we ooit slavernij hadden, en nu niet meer, ik weet dat we ooit de doodstraf hadden, en nu niet meer, ik weet dat we ooit heksen verbrandden en nu niet meer, dus ik weet ook dat de veehouderij zoals we dat nu gewend zijn zal gaan verdwijnen, maar soms duurt het me gewoon te lang.

Mariska Kret laat, bij andere niet-menselijke levende wezens, zien wat ze kunnen, wat ze voelen vooral. Waarbij ik eyetracking, fysiologische metingen, huidgeleiding echt wel een beetje begrijp, en fMR even gegoogeld heb. Oké, die houdt u van me tegoed, want Financial Management Regulation zitten we op deze plek echt niet op te wachten. En nee, Forced Migration Review ook niet.

Bonobo’s handelen niet puur op instinct (wat dat dan ook precies mag zijn), ze kijken en voelen en denken en handelen. Waarbij ik natuurlijk mijn hoofdje zit te breken over wat neutrale en wat emotionele foto’s zijn voor deze interessante Apenheulers. Oké, emotioneel kan zijn een moeder-bonobo en een kleine bonobo, en dat die kleine naar mama toe wil, maar dat Freek Vonk er net tussen zit met zijn grijnzende mond en cameraploeg. Maar wat is voor een bonobo een neutraal beeld? En bestaat dat eigenlijk wel, een neutraal beeld? U denkt wellicht aan een beige muur of zo, maar heel veel mensen (en bonobo’s?) met smaak voelen daar juist van alles bij.

Ik ben net een aap, zei ik hiervoor. En daarnaast voel ik me net zo verbonden met het varken, de kip, het kalf en al die andere niet-menselijke levende wezens waarmee we deze planeet mogen delen. En met fMR ook, wellicht…

F Feminisme

‘Je moet wel een heel conservatieve oetlul zijn wil je gaan verdedigen dat mannen en vrouwen voor hetzelfde werk ongelijk betaald zouden moeten worden,’ aldus Linda Duits, schrijver, publicist en onderzoeker gespecialiseerd in onder andere gender- en mediastudies.

Duits publiceerde in 2017 het boek Dolle Mythes in de hoop het vuur rondom het hedendaagse feminisme verder aan te wakkeren. Volgens haar kan feminisme worden omschreven als het radicale geloof dat mannen en vrouwen gelijk zijn. ‘Maar dat is wel een erg minimale definitie,’ voegt ze er onmiddellijk aan toe. ‘Feminisme is een verzamelterm voor verschillende bewegingen die zich bezighouden met gender.’

Historisch gezien zijn er binnen de politicologie twee grote feministische golven te onderscheiden. De eerste golf loopt van 1850 tot 1920 waarbij het vrouwenkiesrecht en toegang tot hoger onderwijs de belangrijkste inzet waren. Ergens halverwege de jaren zestig begint de tweede golf en die eindigt ergens eind jaren tachtig. Duits: ‘Bij deze golf ging het niet alleen om politieke doelstellingen, maar het was ook een identiteitsbeweging waarbij vrouwen zijn gaan nadenken over wat het betekent om vrouw te zijn. Alle dingen die achter de voordeur gebeuren en voorheen nooit onderdeel waren van het politieke domein, werden opeens wel inzet van politieke strijd. Hoe het huishouden verdeeld wordt was niet meer louter een persoonlijk probleem tussen twee echtgenoten, maar werd een politiek probleem. Daarnaast zag je dat er niet alleen gedemonstreerd werd voor toegang tot abortus, maar ontstonden er ook bijvoorbeeld vrouwenhuizen en praatgroepen exclusief voor deze doelgroep.’

Binnen het feminisme zijn verschillende stromingen actief die ieder eigen thema’s van belang vinden. In het tegengaan van seksueel geweld en toegang tot veilige abortus vinden de onderlinge partijen elkaar. Duits: ‘Bij verschillende groeperingen en ook in de wetenschap wordt de nadruk gelegd op verschillende analyses. Waar zit precies het probleem? Bij de mannen, het gendersysteem of de manier waarop we de maatschappij hebben ingedeeld? Dat betekent ook dat er onderling heel veel discussie is. Er zijn feministen en genderstudiedenkers die vinden dat mannen en vrouwen fundamenteel verschillend zijn. Met deze stroming heb ik weinig. Ik voel me meer thuis bij de stroming die zegt dat de verschillen tussen mannen en vrouwen niet heel groot zijn, zij zien het meer als een glijdende schaal. Er is veel variatie en we moeten af van het hokjesdenken.’

Volgens Duits zijn we vanaf 2015 in een derde golf beland. ‘Je ziet dat er sprake is van massamobilisatie en dat vrouwen weer massaal de straat op gaan, zoals tijdens Women’s March in 2017. Een belangrijk thema in deze derde golf is intersectionaliteit. Dat is het bewustzijn dat mensen op meerdere assen kunnen afwijken van de norm en dat die assen elkaar beïnvloeden. Je bent niet alleen vrouw, maar ook zwart en uit een hogere klasse. Dat betekent dat zwarte vrouwen het anders-zijn op een andere manier beleven dan witte vrouwen. En het is onvermijdelijk dat een NRC-lezer de wereld anders ervaart dan een kapster uit Alblasserdam. Intersectionaliteit heeft als doel om stil te staan bij het gegeven dat niet altijd de ervaringen van alle vrouwen hetzelfde zijn en je de problemen die de vrouwen ervaren alleen maar kunt bezien door te kijken naar meer dan alleen gender.’

Als Duits op verzoek Nederland langs de feministische meetlat legt, dan concludeert ze dat we het vrij slecht doen. ‘We hebben een heftige tweede golf gehad en politiek gezien lagen er een aantal kansen. Die zijn niet allemaal benut. De gelijkwaardige verdeling van zorgtaken valt bitter tegen en met vijf dagen zorgverlof komen mannen er bekaaid af. Daarnaast is er nog steeds een loonkloof tussen mannen en vrouwen en staan we niet in de top 5 van de internationale ranglijsten. Er is kortom nog een hoop werk te verrichten.’

Angstige mannetjes

Ik heb een T-shirt – hemelsblauw, ruimvallend, open kraagje met knoopjes – met daarop de volstrekt duidelijke en welgemeende tekst ‘Less Bullshit. More Feminism’. Niet om mezelf in te dekken, zeker ook niet om mezelf als fashion icon neer te zetten, maar ik vond het op deze plek toch fijn om te (kunnen) vertellen. Eerder vandaag had ik dat shirt eigenlijk best kunnen dragen, omdat ik een groep juristen en cliënten van een grote juridische firma mocht toespreken. Waarbij alle aanwezigen en de twee andere sprekers vrouw waren, en ik dus op alle mogelijke manieren in de minderheid. En toch (of dus) voelde ik me volledig op mijn gemak. Omdat de middag ging over equality en career possibilities en corporate culture ook. Ik mocht wat vragen stellen (er bestaan geen domme vragen!!), en proberen uit te vinden hoe de kracht van de vrouw in (bijvoorbeeld) zo’n masculiene omgeving beter kan worden benut, hoe meer vrouwen de absolute top kunnen bereiken, en of het wel/al bekend was dat de beste manier om teamintelligentie te meten is door het aantal vrouwen in je team tellen. Bite this, guys…!

Ik geloof trouwens niet dat vrouw en man gelijk zijn (en gelukkig niet…), ik geloof in gelijke kansen, en in het gelijkelijk benutten van de kracht en talenten van vrouw én man. En van andere genders. Zoals ik geloof in het gelijk behandelen – op de arbeidsmarkt, de huizenmarkt, door de Belastingdienst – van iedereen in dit land, wat je huidskleur ook is, waar de wieg van je ouders ook stond en hoeveel lettergrepen je achternaam ook telt, maar ik dwaal af.

Ik realiseer me dat de eerste feministische golf zo ongeveer eindigt met het algemeen vrouwenkiesrecht in dit land (september 1919), en ook dat ik weleens tegen vrouwen heb gezegd als jullie nou allemaal kiesrecht hebben, dan moet het toch mogelijk zijn eens een wat betere regering en dito parlement in elkaar te frutten…?! Maar goed, ook daar is ‘de man’ meer schuldig, omdat zowel in politiek als in bedrijfsleven mensen aan de top zich nou eenmaal vooral omringen met mensen die op ze lijken. En, inderdaad, ik lijk nergens op, en moet het dus doen met een column hier en een voorstelling daar. En de hoop dat de vrouwelijke krachten, de vrouwelijke talenten, de vrouwelijke stem, steeds overheersender gaan worden. Want je moet wel een heel conservatieve oetlul zijn (of een angstig mannetje anderszins) als je daar anders over denkt.