ALS ZE MAAR GELUKKIG ZIJN

‘Celia Dodd loodst ouders van volwassen kinderen soepel langs do’s en don’ts.

Zij zullen zichzelf tijdens het lezen op veel momenten herkennen en volop nieuwe inzichten krijgen.’

– Josha Zwaan, docent, coach en auteur van o.a. Parnassia

Er zijn talloze ouderschapsboeken die je vertellen hoe je je kind moet opvoeden. Maar wat gebeurt er na hun achttiende verjaardag?

Als ze maar gelukkig zijn laat aan de hand van persoonlijke ervaringen van ouders en advies van vooraanstaande experts zien hoe je dit soort dilemma’s aan kunt pakken en hoe je een hechte band met je volwassen kind kunt ontwikkelen.

• Hoe kun je conflicten vermijden wanneer je volwassen kind weer bij je komt wonen?

• Wat als je het niet goed kunt vinden met de partner van je kind?

• Heb je gemengde gevoelens bij het zorgen voor je kleinkinderen?

• Wat als je volwassen kinderen niet met elkaar overweg kunnen?

Celia Dodd is een journalist en auteur die regelmatig over relaties, gezinsleven en gezondheid schreef voor onder andere The Times en The Independent.

Celia heeft twee zonen en een dochter van in de dertig en vier kleinkinderen.

Celia Dodd

ALS ZE MAAR
GELUKKIG ZIJN

Alles over je veranderende rol als ouder
als je kind op eigen benen
staat

FONTAINE UITGEVERS

Dit eBoek is een uitgave van Fontaine Uitgevers, Amsterdam

www.fontaineuitgevers.nl

Oorspronkelijke titel: All Grown Up

Oorspronkelijke uitgever: Green Tree,

een imprint van Bloomsbury Publishing Plc

© 2022 Celia Dodd

Voor de Nederlandstalige uitgave:

© 2023 Fontaine Uitgevers, Amsterdam

www.fontaineuitgevers.nl

Vertaling: Helena Schneiders, Utrecht

Omslagontwerp: Villa Grafica, Diemen

Redactie: Giovanna Jansen

eBoek verzorging: Pre Press Media Groep, Leerdam

ISBN 978 94 6404 231 3

NUR 400

Deze digitale uitgave is gemaakt naar de eerste druk, 2023 met
ISBN 978 94 6404 229 0

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, elektronisch databestand of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Deze uitgave is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Noch de maker, noch de uitgever stelt zich echter aansprakelijk voor eventuele schade als gevolg van eventuele onjuistheden en/of onvolledigheden in deze uitgave.

Voor Paul, Adam en Alice

Inhoud

Voorwoord

Inleiding

1 De levenslange band

2 Jongvolwassenen

3 Ouders hebben ook onafhankelijkheid nodig

4 Ontmoeten en communiceren

5 Samenwonen met volwassen kinderen

6 Crises in het leven van volwassen kinderen

7 Crises van ouders

8 Conflicten, spanningen en onenigheid

9 Volwassen kinderen en nieuwe familiedynamieken

10 Als je kind een levenspartner vindt

11 Als je kinderen zelf kinderen krijgen

12 Volwassen kinderen die meer steun nodig hebben

Conclusie

Dankwoord

Voorwoord

Toen ik op mijn 25e moeder werd, dacht ik vooral na over hoe ik dit nieuwe mensje de komende jaren door alle gevaren van het leven heen kon loodsen en hem zo veel mogelijk bagage mee kon geven om een blij en zelfstandig mens te worden. Een jaar of twintig, dacht ik, zou ik me intensief met hem bezighouden. Daarna zou hij zijn eigen weg gaan. Daar stelde ik mij nog niet veel bij voor. Mijn man en ik kregen nog drie kinderen; de tijdsspanne tussen de geboorte van de eerste en het verlaten van het ouderlijk huis door de laatste, was vierendertig jaar.

Al jaren ben ik naast moeder van een tiener, moeder van drie volwassen kinderen, van wie er twee inmiddels zelf vader geworden zijn. Vaak verbaas ik mij over hoe anders het is dan ik dacht om ouder te zijn van volwassen kinderen. Ze gingen allemaal rond hun achttiende het huis uit om te studeren. Maar in tegenstelling tot hoe het ging toen ik zelf het ouderlijk huis verliet, kwamen ze talloze malen terug voor raad, voor steun, voor gezelligheid, voor geld en ook zo nu en dan om weer een tijdje bij ons te wonen.

Dat het lang duurde voor de oudste drie helemaal zelfstandig waren, voelde als een tekortkoming van ons ouderschap. ‘We doen vast iets verkeerd,’ zeiden mijn echtgenoot en ik steeds vaker tegen elkaar. ‘We hebben ze te afhankelijk van ons gehouden, of misschien gewoon verwend.’ Verpest, dacht ik soms stiekem. Na hun achttiende – volwassen voor de wet – hadden we ze misschien meer los moeten laten. Tegelijkertijd besefte ik de onmogelijkheid daarvan. Een levensbedreigende ziekte, mentale problemen, huisvestingsproblemen, financiële missers, liefdesverdriet; er waren veel periodes waarin onze kinderen ons en elkaar enorm nodig hadden. De vanzelfsprekendheid waarmee we voor ze klaar stonden, leek de enige juiste houding, ook al kenden we deze mate van support niet uit onze eigen jeugd en jongvolwassenheid.

Zo nu en dan sprak ik erover met vriendinnen. Een aantal van hen gaf toe dat ook zij vaak het gevoel hadden dat ze nog te veel voor hun kinderen deden, maar vond ook dat het onmogelijk was om het niet te doen. Wij vroegen onze ouders nooit om hulp toen wij zo oud waren, concludeerden we. We hadden dat soms wel willen en moeten doen, maar het was nu eenmaal niet gebruikelijk veertig jaar geleden. Dat onze kinderen onze steun wel vragen en waarderen, ook al zijn ze volwassen, maakt ons blij, hoewel we er soms ook diep om moeten zuchten.

Nadat mijn jongste dochter het huis verlaten had, worstelde ik met een onverwacht diep verdriet om het lege nest. Ondanks mijn werk als schrijver en schrijfcoach, een goede relatie met mijn man en een fijne vriendenkring, leek mijn leven plotseling leeg en op momenten zelfs als voorbij. Dit gevoel overviel mij, het legenestsyndroom had mij altijd iets van vroeger, van moeders zonder betaalde baan geleken. Ik schreef er een essay over dat veel reacties opleverde, zowel van vrouwen als van mannen. Allen met volop bezigheden, allen overvallen door de leegte die hun kinderen na het verlaten van het ouderlijk huis achterlieten. Veel lezers schreven mij hoe ze op zoek waren geweest naar literatuur over deze fase, maar weinig vonden, hoe ze net als ik beseften hoe weinig we als ouders met elkaar praten over de ervaring van het lege nest. Ik raadde sommigen het boek van Celia Dodd aan dat zij schreef over het legenest-syndroom, maar helaas is dat (nog) niet in het Nederlands vertaald.

Toen ik gevraagd werd om een voorwoord te schrijven voor de Nederlandse vertaling van het nieuwste boek van Celia Dodd over het ouder zijn van volwassen kinderen, besefte ik dat mijn gevoel de enige te zijn die twijfels had over de kwaliteit van mijn moederen over volwassen kinderen, ongetwijfeld net zo onjuist was als mijn gevoel de enige te zijn die onverwacht veel verdriet had over mijn lege nest.

Met grote interesse en met veel herkenning heb ik het boek van Dodd gelezen. Het inzicht dat het in de geschiedenis van de mensheid nog niet eerder voorgekomen is dat ouders soms tot wel zes decennia lang ouder zijn van volwassen, middelbare of bejaarde kinderen, trof mij enorm. Er zijn nog nauwelijks voorbeelden, wij ouders van volwassenen hebben nog veel te leren. Ieder hoofdstuk gaf mij nieuwe inzichten. Over het belang van steun, over de balans tussen belangstelling tonen en je niet te veel bemoeien, over het misverstand dat financiële steun per se afhankelijk maakt, over advies geven maar niet verwachten dat het opgevolgd wordt, over omgaan met het verdriet of de ziekte van een volwassen kind, over grootouderschap, over de kunst van het oneens zijn met elkaar zonder dat de relatie eronder lijdt, over de verschillende fases van volwassen ouderschap tot en met de fase waarin de kinderen voor de ouders gaan zorgen.

In deze tijd, waarin de toekomst voor jongvolwassenen niet uitgestippeld is, zoals dat bij vorige generaties meestal het geval was, en waarin grote onzekerheden zijn over de gevolgen van klimaatverandering, de woningmarkt en de economie, is de rol van ouders in het leven van volwassen kinderen groter dan ooit.

Als ze maar gelukkig zijn zal zeker bijdragen aan het zelfvertrouwen van ouders in het zoeken naar handvatten om de relatie met hun volwassen kinderen gezond en levendig te houden.

Josha Zwaan, schrijver, docent en coach

Joshazwaan.nl

Inleiding

De relatie tussen ouders en hun volwassen kinderen is een van de belangrijkste relaties in hun leven en duurt langer dan de pakweg twintig jaar die kinderen erover doen om op te groeien. Deze heeft veel invloed op het welzijn en het zelfbeeld van de ouders, maar krijgt erg weinig aandacht. De indruk bestaat dat als kinderen eenmaal volwassen zijn, de taak van de ouders erop zit en de relatie minder belangrijk is. We weten dat dit onzin is, maar ouders zijn vaak toch nog erg onzeker over de toekomst als hun kinderen het huis uitgaan. Vanaf dan wordt aangenomen dat de relatie al dan niet vanzelf als vanouds doorgaat, zonder dat het veel aandacht of inzet vergt van beide partijen, en dat er geen noodzaak is voor advies of discussie.

Maar als je kijkt naar populaire televisieprogramma’s, zie je dat we geobsedeerd zijn door relaties met volwassen kinderen. Dat blijkt uit bijvoorbeeld EastEnders of King Lear, en niet te vergeten bestaande mensen als de Kardashians en de koninklijke familie. Het toont aan dat mensen op zoek zijn naar handvatten en referentiepunten bij de relatie met hun eigen, volwassen kinderen en dat zie je terug bij de ouders die hun ervaringen in dit boek delen. Eén moeder wiens zoon in de veertig is, omschreef het perfect: ‘Het “lege nest” was niet het probleem voor mij, maar wel hoe de relatie met mijn zoon zich daarna ontwikkelde. Net als elke relatie verandert die voortdurend en maakt die verschillende fasen door. Hij fluctueert en ontwikkelt zich. Een huwelijk of relatie betekent een andere fase, net zoals wanneer je kind kinderen krijgt. Dat was voor mij allemaal veel ingrijpender dan het lege nest.’

Er zijn periodes dat ouders zich reddeloos verloren voelen. Veel ouders die ik heb gesproken, vonden de relatie verwarrend en veeleisend. De grote liefde van ouders voor hun volwassen kinderen gaat gepaard met irritatie, angsten en allerlei andere emoties. Eén moeder zei: ‘Mijn zoon kwam gisteravond op bezoek. Ik kan het niet goed benoemen, maar ik voel me totaal gevloerd.’ Dat was heel herkenbaar voor anderen met wie ik sprak. Een treffen met een volwassen kind kan je vrolijk maken en je leven verrijken, maar het kan er ook voor zorgen dat ouders zich ondermijnd en zelfs gekwetst voelen, zonder precies te weten waarom. Een kind dat z’n wenkbrauwen optrekt bij iets wat je zegt, of een laatdunkende opmerking kunnen nog dagenlang door je hoofd spoken.

Het is een ingewikkelde en delicate relatie, maar er wordt zelden erkend dat die empathie, inzet en vaardigheid vereist, zoals bij kleine kinderen. Er is veel meer geschreven over een volwassen kind zijn, dan over de ouders van zo’n kind. De begeleiding van ouders van volwassen kinderen beperkt zich grotendeels tot grote problemen en slecht functioneren. Als je volwassen kind van je is vervreemd of geld uit je portemonnee steelt, is er vast wel een boek dat hulp biedt, maar er wordt weinig gesproken over de alledaagse dilemma’s en moeilijkheden waar alle ouders met volwassen kinderen mee kampen. Daarom wilde ik een boek schrijven over de band met je volwassen kind(eren) tijdens de hoogte- en dieptepunten in onze parallelle levens, en niet alleen aandacht schenken aan de crises en calamiteiten (zie hoofdstukken 6 en 7), maar ook aan de gewone problemen en zorgen die ons ’s nachts wakker houden.

Hoe oud je kind ook is, je blijft hun vader of moeder. De uitspraak ‘Je bent zo gelukkig als je ongelukkigste kind’ is waar, ongeacht hoe oud je kind is. Door de hogere levensverwachting brengen ouders en kinderen nu meer tijd gezamenlijk op de wereld door dan ooit tevoren in de geschiedenis van de mens: vijftig of zestig jaar is heel normaal geworden. Dat is een grote demografische verandering. Er wordt geschat dat een op de vier kinderen die in 1900 geboren werd op hun vijftiende ten minste één ouder had verloren, vergeleken met een op de tweehonderd in de jaren zeventig van de twintigste eeuw. Tegenwoordig zijn mensen als mijn schoonmoeder van 94, wiens kinderen 67, 65 en 59 zijn, niet ongewoon. Veel ouders van volwassen kinderen zijn nu zelf ook volwassen kinderen. Maar het voelt toch vreemd om een gepensioneerde van 67, of zelfs iemand van 27, een ‘kind’ of zelfs een ‘volwassen kind’ te noemen. Dat lijkt een contradictio in terminis en grijpt terug naar een levensfase toen de afhankelijkheid van één kant kwam.

Ouders zeggen nu vaak dat ze dichter bij hun volwassen kind(eren) staan dan hun eigen ouders. Marc Szydlik, professor in de sociologie aan de universiteit van Zürich, wijst op demografische veranderingen zoals een hogere levensverwachting, die zowel de relatie tussen ouders en volwassen kinderen hebben versterkt, als zorgen voor een grotere complexiteit. Hij meent dat de trend van kleinere of eenoudergezinnen het belang van de relatie tussen een ouder en diens volwassen kind heeft versterkt. Momenteel heeft zo’n 50 procent van de gezinnen in Engeland één kind, en hoewel de officiële statistieken geen rekening houden met gezinnen die meer kinderen willen (of wiens oudere kinderen het huis uit zijn), wijzen deze cijfers op een trend naar kleinere of eenoudergezinnen. Met minder broertjes, zusjes, neefjes of nichtjes hebben ouders meer aandacht en middelen voor een kind.

Tegelijkertijd zorgen economische druk en een onzekere arbeidsmarkt ervoor dat veel jongvolwassenen sterker verbonden blijven met hun ouders. Dat is niet per definitie slecht, zoals vaak wordt gedacht. De boemeranggeneratie gaat niet alleen later het huis uit, maar keert als twintiger ook vaak weer korter of langer terug naar huis. Het duurt langer voor ze een carrière hebben en hun eigen gezin, al dan niet met kinderen, want de trend naar het uitstellen van een huwelijk en kinderen krijgen zet door. Die trends hebben niet alleen een impact op de relatie tussen ouder en een kind dat net volwassen is, maar ook in de jaren erna. Ouders zijn nu op allerlei manieren betrokken bij het leven van hun volwassen kind. Tegelijkertijd zijn ze fit en gezond en willen ze hun eigen interesses najagen.

Het is dus niet zo gek dat veel ouders gemengde gevoelens hebben. De relatie is namelijk afhankelijk van een centraal dilemma: hoe ga je om met een onafhankelijk, volwassen iemand die ooit geheel op je was aangewezen? Veel ouders merken dat ze hun oerinstinct om te beschermen niet kwijtraken, zelfs niet met kinderen van middelbare leeftijd, maar tegelijkertijd moeten loslaten en ze de kans moeten geven hun eigen fouten te maken. Hun rol is op de achtergrond toekijken en een opvangnet bieden, want volwassen kinderen hebben, ongeacht hun leeftijd, nog altijd van tijd tot tijd steun nodig. Veel ouders hebben ambivalente gevoelens: ze maken zich zorgen of ze het wel goed doen en voelen zich verscheurd over het opofferen van hun eigen onafhankelijkheid. Ambivalentie komt ook voort uit de verwarrende mix van conflict en liefde die de relatie met volwassen kinderen kenmerkt. Het is heel vervelend als kinderen keuzes maken en meningen uiten die recht tegen de normen en waarden van hun ouders ingaan, maar je kunt er weinig tegen doen. De jongere generatie heeft een groot voordeel: ze hoeven niet naar je te luisteren of iets met je te maken te hebben als ze dat niet willen.

Het Engelse begrip second-phase parenting is door academici in het leven geroepen om korte metten te maken met het idee dat het werk van ouders erop zit als hun kinderen volwassen zijn, en erkent hoe belangrijk de band gedurende je hele leven blijft. We kunnen de relatie in een nieuw licht zien: als een blijvende verbinding die niet als een nachtkaars uitdooft als de kinderen het huis uitgaan, maar blijft groeien en veranderen en zich blijft ontwikkelen. Het zet ook vraagtekens bij de aanname dat onafhankelijkheid en volwassenheid synoniem zijn. Dat nieuwe inzicht is tot op zekere hoogte het gevolg van de lastige economische omstandigheden die het leven van jongeren vormgeeft. Ook beïnvloeden verschillende culturele ideeën ons gedachtegoed, mede door de toename in huwelijken tussen mensen van verschillende culturen en geloven. In sommige culturen is het normaal dat ouders jongvolwassenen blijven steunen net als van volwassen kinderen wordt verwacht dat ze voor hun ouders zorgen. Als gevolg hiervan veranderen definities van volwassen zijn langzaam: er wordt niet meer van tieners verwacht dat ze van de ene op de andere dag volwassen zijn. In plaats daarvan wordt volwassen worden gezien als een trager ontwikkelingsproces dat jaren kan duren en gepaard gaat met hobbels. Er is steeds meer onderzoek dat aantoont dat volwassen kinderen met de juiste steun van hun ouders – zowel emotioneel als praktisch – hun vleugels beter kunnen uitslaan en zelfstandiger worden. Het wordt minder snel als falen gezien als jongvolwassenen nog bij hun ouders wonen.

Maar dit boek gaat niet alleen over jongvolwassenen en de boemeranggeneratie die nog thuis woont, hoewel er hoofdstukken aan beide groepen zijn gewijd. Het gaat ook over de behoefte van ouders om een langetermijnvisie te hebben op een relatie die hopelijk sterk blijft en zich blijft ontwikkelen, en veel van hen vraagt, maar hen ook onverwacht veel kan bieden. Volwassen kinderen verrijken het leven van hun ouders op talloze manieren. Ze openen deuren naar aspecten van het leven die we anders niet snel zouden tegenkomen en laten ons kennismaken met nieuwe werelden en frisse blikken.

Tenminste, als ouders bereid zijn flexibel te blijven en te blijven leren en openstaan voor verandering. Niets blijft namelijk hetzelfde: gebeurtenissen in het leven van het kind zorgen voor reuring in het leven van de ouders, en vice versa. Ook hier waren het de ervaringen die ouders voor dit boek met me deelden die me dat deden inzien. Toen ik hun zo’n anderhalf jaar na onze eerste gesprekken citaten ter goedkeuring opstuurde, zeiden veel van hen hoe ingrijpend de dingen waren veranderd. Volwassen kinderen die verloren leken hadden een omslag gemaakt, anderen waren verliefd of ziek geworden, hadden kinderen gekregen, een eigen huis gevonden of waren in therapie gegaan. Ook de veranderingen in het leven van ouders hebben invloed: ze gaan kleiner wonen, scheiden, vinden een nieuwe partner of gaan met pensioen. ‘Het fascinerende is dat er geen zekerheid is,’ zegt Renate, wiens drie kinderen in de twintig en dertig zijn. ‘Als je kinderen klein zijn, ga je als ouder op je instinct af en heb je geen idee hoe het uitpakt. Ik heb altijd gedacht dat je ooit een punt bereikt waarop je denkt: o, zo werkt het dus. Maar dat gebeurt niet. Je blijft altijd bezig te ontdekken hoe het werkt.’

1

De levenslange band

Ouder zijn van volwassen kinderen is zo anders dan ouder zijn van jonge kinderen dat ik twijfel of je van ‘opvoeden’ kunt spreken. Dat klinkt te praktisch en eenzijdig voor een relatie die min of meer gelijk is. Second-phase parenting, bedacht door academici, is een hele mondvol, maar slaat de spijker op zijn kop. Nu ouders soms wel zeventig jaar of langer met hun kinderen leven, moeten ze een langetermijnvisie hebben. De relatie moet steeds opnieuw gekalibreerd worden, omdat die zich steeds verder ontwikkelt en verschillende fasen doormaakt. Dr. Myrna Gower, gezinstherapeut en Honorary Research Fellow bij Royal Holloway, University of London: ‘Met volwassen kinderen maak je verschillende fases van het ouderschap mee: als ouder van jongvolwassenen, kinderen van middelbare leeftijd en oudere kinderen. Het hebben van jongvolwassenen is heel anders dan kinderen van middelbare leeftijd. Mijn kinderen zijn nu in de veertig, en ik ga heel anders met ze om dan toen ze in de twintig waren. Het is een totaal andere fase van het ouderschap. En het wordt bepaald door de leeftijd van de kinderen, niet die van de ouders.’

Dr. Gower is van mening dat het idee van het lege nest misleidend kan zijn en vaak een verkeerd beeld schetst van het belang van het contact tussen ouders en volwassen kinderen dat gedurende het grootste deel van ons leven blijft bestaan. Misschien is het niet zo gek dat ik het daar niet mee eens ben, ik heb namelijk een heel boek gewijd aan het lege nest! En de ouders die me hebben verteld over de invloed die het had op hun leven vast ook. Maar dr. Gower heeft een belangrijk punt als ze zegt dat het idee van een leeg nest niet helpt, omdat het blijk geeft van een misplaatst idee van een breuk in de relatie. De transitie wordt neergezet als een einde, terwijl het in feite slechts een verandering is in het niveau van ouderschap, hoe drastisch die ook is. Ze zegt: ‘Hoe kunnen we ons samen ontwikkelen als we er niet van uitgaan dat de band tussen volwassen kinderen en hun ouders belangrijk is om te slagen als volwassene?’

Iedereen is het erover eens dat het ingewikkelder is als kinderen volwassen zijn. Helen, die twee dochters van begin twintig heeft, vertelde me: ‘Als je kinderen het huis uitgaan, is dat uiteraard wat je vooral bezighoudt, maar je beseft niet wat de toekomst van je gaat vragen aan flexibiliteit en aanpassingsvermogen.’ Kinderen kunnen de ene dag afstandelijk zijn en de volgende dag veeleisend. Ze zeggen en doen kwetsende dingen. Er staat meer op het spel, want ze kunnen ervoor kiezen je niet meer te zien. De machtsbalans verschuift. Uit onderzoek maakt dr. Gower het volgende op: ‘Ouders gaven duidelijk aan dat deze relatie grotendeels bepaald wordt door de volwassen kinderen. Als ouders erkennen we dat fenomeen (al is het met grote tegenzin), en stellen we onze verwachtingen van onze kinderen bij naarmate ze ouder worden en zijn we ons bewust van de waarde die we aan de band hechten. De relatie biedt ons erg veel in allerlei opzichten en is verrijkend. Hij is geweldig, en zorgt dat we betrokken blijven en contact met de wereld houden.’

Dat is een van de mooiste verrassingen voor ouders die hadden verwacht dat de band zou verslappen of zelfs ophouden toen hun kind het huis uitging. Ouder zijn van een volwassen kind is vaak erg leuk, maar ook lastig en veeleisend. Je maakt je nog altijd zorgen – soms zelfs erg veel – maar als je niet langer verantwoordelijk bent voor de alledaagse zorg en veiligheid van een kind, kun je een ontspannen en gelijkwaardigere relatie krijgen. In veel opzichten is het hebben van volwassen kinderen zelfs fijner. Het is misschien niet leuker dan zandkastelen maken met een peuter, maar stukken prettiger dan je zorgen maken over een tiener. Lucy, wiens zoon en dochter eind twintig zijn en allebei nog thuis wonen, zegt: ‘Ik vind volwassen kinderen veel leuker dan pubers. Onze zijn zelfstandig en kunnen zichzelf redden. En ze geven om ons. Ze zijn heel erg gul en geïnteresseerd in ons en steunen ons enorm. Het is veel leuker, omdat je veel meer afstand kunt nemen. Je hebt niet de emotionele last, zorgen of irritaties. Nou ja, er is af en toe wel sprake van irritatie en dat is vast wederzijds!’ Wat zo bijzonder is, is dat de peuter en de tiener nog altijd ergens in je volwassen kind zitten en de manier waarop het vroeger ging je relatie nog altijd vormt. Celeste Ng’s omschrijving van een moeder die naar haar beginnend volwassen kind kijkt in haar bestseller Kleine brandjes overal is heel treffend: ‘In haar gezicht zag ik de laagjes van de baby die ze ooit was, het kind dat ze was geworden en de volwassene die ze nu werd. Je zag ze allemaal tegelijk, als een 3D-beeld.’

DE NIEUWE VERBONDENHEID TUSSEN OUDER EN KIND

Er bestaat ook een nieuwe verbondenheid tussen de generaties. Een cynicus zal misschien zeggen dat dat alleen komt doordat jongvolwassenen anders dan vroeger de financiële steun van hun ouders nodig hebben. Dat heeft uiteraard invloed. Maar de meeste volwassen kinderen die ik heb gesproken hechten zeer aan hun band met hun ouders. Ze zoeken ze zelf op, omdat ze hun gezelschap waarderen en niet uit plichtsgevoel of omdat ze iets van hen willen. Tegelijkertijd verschuift de mate van steun voortdurend. Volwassen kinderen bieden hun ouders raad en steun, en andersom, en het is mogelijk om op een volwassen manier over van alles te praten. Je kunt geen vrienden zijn met een tiener, maar wel met een volwassen kind – hoewel er altijd een extra dimensie zal zijn. Theresa, een alleenstaande moeder van vier kinderen in de twintig en dertig: ‘Ik was vroeger alleen maar ouder. Nu kan ik ook vrienden zijn met de kinderen. Dat kan pas als ze ouder zijn. Ik vind het heerlijk dat we die fase hebben bereikt.’

Marc Szydlik, professor in de sociologie aan de universiteit van Zürich, wijst op de demografische verschuivingen die de nieuwe verbondenheid en het toenemende belang verklaren van intergenerationele relaties binnen gezinnen. Een langere levensduur maakt hier deel van uit en de trend van kleinere gezinnen, met minder broers, zussen, neven en nichten, heeft het belang van de ouder-kindrelatie versterkt. Professor Szydliks onderzoek, gepubliceerd in 2016, zag een toenemende solidariteit binnen gezinnen in heel Europa. En in tegenstelling tot de hype over intergenerationele botsingen tussen ‘snowflakes’ – overgevoelige millennials – en babyboomers – de naoorlogse generatie ouders die welvarend en egoïstisch zou zijn – zei slechts 5 procent van de gezinnen die hij sprak regelmatig conflicten te hebben. Het lijkt erop dat deze negatieve stereotypen weinig houtsnijden binnen individuele gezinnen.

Steve, die een getrouwde dochter van begin dertig heeft, twee kleinkinderen en een zoon van eind twintig, zegt: ‘Ik geniet erg van de relatie die ik nu heb met mijn kinderen. Het is geweldig om ze als volwassenen te zien groeien en volwassen gesprekken te hebben. Het is veel minder een ouder-kindrelatie en veel meer gelijkwaardig. Ik ben niet meer zo beschermend als vroeger en ik leer veel van hen. Vorige week zat ik met Sean in de tuin en spraken we over het leven, werk en het huwelijk, en ik vond hem zeer wijs voor zijn leeftijd. Hij is erg ontspannen, en dat was ik niet altijd. Ik heb het gevoel dat ik een voorbeeld aan hem kan nemen en wat relaxter mag zijn. Ik had niet zo’n relatie met mijn vader. We waren niet open naar elkaar en hij heeft me nooit omhelst. Maar zo ging dat gewoon in de jaren vijftig, denk ik.’

De bereidheid om te blijven veranderen en leren, niet in de laatste plaats van je kinderen, is heel belangrijk. Het is verkeerd om in het verleden te blijven hangen met ideeën over hoe de kinderen vroeger waren en de relatie toen was. Een klassiek voorbeeld is een moeder die zegt: ‘Ik heb je lievelingseten gemaakt, gazpacho,’ en de zoon zegt: ‘Waar heb je het over? Ik haat gazpacho!’ Ouders moeten de veranderingen in het leven, de interesses en smaken van hun kinderen bijhouden en alert zijn op de subtiele verschuivingen in de dynamiek tussen hen. Gezinstherapeut Judith Lask: ‘De beste relaties maken bepaalde ontwikkelingen door en veranderen als er andere eisen aan de relatie worden gesteld en de behoeften van het gezin of de omstandigheden veranderen. Het kan lastig zijn als je in een bepaald soort relatie blijft hangen. Mijn grootmoeder had tien kinderen, van wie acht jongens. Ze bleef ze tot ze in de tachtig was en zij in de vijftig en zestig waren behandelen als kinderen, en zij gedroegen zich navenant. Als gevolg daarvan gaven ze haar niet allemaal de hulp en steun die zij op latere leeftijd nodig had.’ Ook kinderen moeten openstaan voor de veranderingen die hun ouders doormaken. Het is onderdeel van het volwassen worden dat je je ouders accepteert zoals ze zijn, met al hun gebreken, en rekening houdt met bijzondere omstandigheden. In plaats van hard te oordelen, zoals tieners vaak doen, zijn kinderen als ze volwassen zijn vaak zachter en genuanceerder.

DE INVLOED VAN OUDERS NEEMT AF

Cruciaal voor de veranderende relatie is accepteren dat je invloed als ouder afneemt. Dat is een proces dat al in de kindertijd begint en een hoogtepunt bereikt in de puberteit, maar nog altijd tijd vergt om aan te wennen. Vrienden, partners en de tijdgeest strijden met ouders om invloed op de waarden, ambities, carrière en politieke meningen van een kind en waar het woont, wat het eet en hoe het zijn vrije tijd doorbrengt. De opvoeding is slechts één stukje van de puzzel, maar biedt hopelijk dezelfde betrouwbare voedingsbodem als compost die rijk is aan humus.

Ouders vinden het vaak lastig als hun volwassen kinderen zich niet gedragen volgens de normen en waarden waar zij waarde aan hechten en kunnen zich ouderwets en irrelevant voelen. Je kunt volwassen kinderen niet meer zeggen wat ze moeten doen, al vinden veel ouders subtielere manieren om hun afkeuring te tonen. Het standpunt van een volwassen kind is sterker dan dat van een rebelse en wispelturige tiener. Eén vader beschreef dat, in de tijd dat zijn zoon negentien of twintig was en ze ruzieden over samenzweringstheorieën of kapitalisme, ze na afloop altijd allebei het gevoel hadden dat papa uiteindelijk gelijk had. Dat is nu niet meer zo nu zijn zoon in de dertig is.

Het is bijzonder verontrustend als dit voor het eerst gebeurt. Ouders doen er goed aan de ideeën en voorkeuren van hun kind(eren) te respecteren, omdat anders het gevaar bestaat dat een kind zich afsluit, maar je hoeft het niet met ze eens te zijn. Helen zegt: ‘Mijn dochter is een heel ander iemand geworden. Ze omhelst nieuwe interesses zeer gepassioneerd, zoals veganisme op dit moment. Dus iets nieuws, waar je als ouder helemaal buiten staat, is heel belangrijk geworden. Als ze jonger zijn, voed jij hun interesses.’

Het is ook heel vervelend als ze je afkeuren, of dat nu je drinkgedrag is, je mening over transrechten of je liefdesleven. Ook hier is het anders dan de verontwaardiging van een tiener. Het is een gewichtiger uiting van een andere mening van iemand die zijn eigen persoon is. Je merkt het wellicht meer als ze in de twintig zijn, maar het kan ook voorkomen als ze van middelbare leeftijd zijn. Kinderen hebben een griezelig goed gevoel voor hoe ze hun ouders kunnen stangen: zelfs een grap of nonchalante opmerking kan tot op het bot snijden. Dat werkt uiteraard beide kanten op. Je blijft je hele leven grote emotionele invloed op elkaar hebben. Wat je van elkaar denkt en zegt, doet je meer dan je zou denken. Dr. Myrna Gower legt uit: ‘Je wilt geen onenigheid met je volwassen kinderen. Je wilt dat ze net zo denken als jij. Maar wij vinden wat zij doen en zeggen ook niet altijd even leuk, of wie hun partner is, waar ze hun geld aan uitgeven, welke kleur ze hun huis schilderen of hoe ze zijn als ze ouder worden… Het gaat maar door! En als zij óns afkeuren is dat heel pijnlijk – zelfs het kleinste dingetje is kwetsend. Er bestaat een ambivalentie tussen ons en onze kinderen die de relatie heel lastig maakt voor ons als ouders. Daarom is het zo belangrijk die ambivalentie te normaliseren.’

Het was een echt aha-moment toen eerst dr. Gower en vervolgens een van de moeders die ik interviewde, begon over het idee van ambivalentie: de complexe gevoelens die ouders vaak hebben voor hun volwassen kinderen, en het gevoel verscheurd te worden. Dat snap ik helemaal. Je wilt ze helpen als ze erom vragen, maar wilt ook je eigen leven leiden; je wilt ze loslaten, maar door de sterke band word je naar elkaar toe getrokken. Je wilt je zoon als volwassene behandelen, maar tegelijkertijd is hij de baby wiens luiers je verschoonde. Renate, wiens zoon en twee dochters in de twintig en dertig zijn, zegt hierover: ‘Ik heb een ambivalenter gevoel naarmate mijn kinderen zelfstandiger worden en hun eigen leven leiden. Als ze dezelfde verwachtingen van mij hebben als toen ze kleiner waren, voel ik een hevig verzet. Eén voorbeeld is dat ze bellen en niet vragen of het wel uitkomt om te praten. Maar die ambivalentie heeft niet alleen met hen te maken, maar ook met wat ík wil.’

Onderzoek wijst uit dat hoe sterker de band is, hoe sterker het gevoel van ambivalentie wordt ervaren. En aangezien moeders vaker een sterkere band hebben met hun kinderen, voelen zij die ambivalentie ook sterker dan vaders. Zo hebben dochters ook vaker ambivalente gevoelens dan zoons, die eerder de neiging hebben om afstand te nemen als ze niet blij zijn met de relatie. Ambivalente gevoelens doen zich veelal voor tijdens overgangsperioden die zowel ouder als kind beïnvloeden, zoals wanneer ze het huis uitgaan of trouwen. Het lijkt erop dat moeders ook meer ambivalente gevoelens hebben over volwassen kinderen die nog geen eigen leven hebben opgebouwd.

STADIA EN MIJLPALEN VAN VOLWASSENHEID

1. De overgang naar volwassenheid

De overgang naar volwassenheid is een gezamenlijke onderneming tussen ouders en kinderen die in een stroomversnelling raakt in de jaren voor een kind het huis uitgaat, als ze tieners zijn of nog eerder. Ouders faciliteren de zelfstandigheid van hun kind(eren) op allerlei manieren. Ze moedigen hun kinderen aan om te koken, op de fiets naar school te gaan, rijles te nemen of een bankrekening te openen. Ze kunnen hun kinderen veerkrachtiger maken door ze te helpen inzien dat het normaal is je onbestemd en verdrietig te voelen tijdens overgangsperiodes, zoals bij het veranderen van baan, een verhuizing of op kamers gaan, en ze aansporen over hun gevoelens te praten. Opgroeien in een gezin waarin eerlijk wordt gepraat over een vervelende dag, in plaats van te doen alsof alles in orde is of er een drama van te maken, is een goede basis. Dr. Ruth Caleb, een expert op het gebied van de mentale gezondheid van jongeren, heeft het volgende advies: ‘Door eerlijk te zijn over je eigen gevoelens, kun je als ouders kinderen stimuleren dat ook te zijn. Ze moeten weten dat het een teken van kracht is om om hulp te vragen, en niet van zwakte. Het is ook van groot belang dat ze goed alleen kunnen zijn, en een hobby vinden die ze alleen kunnen doen. Veel jongeren vinden het lastig om alleen te zijn en zoeken voortdurend gezelschap van vrienden, veelal online, in plaats van zich bezig te houden met hun eigen interesses.’

Ouders staan voortdurend langs de kant om in te grijpen als hun tienerkind hulp nodig heeft. Als kinderen geleidelijk minder steun nodig hebben en zelfstandiger worden, neemt het vertrouwen van ouders in wat ze kunnen toe. Ouders passen zich ook aan hun eigen veranderende rol aan in relatie tot hun kind en leren afstand te nemen. Dr. Myrna Gower legt uit: ‘In de tienertijd zit de relatie met een kind in een overgangsperiode en dat vereist aanpassingen in de opvoeding. Op soortgelijke wijze verandert je manier van opvoeden in relatie met jongvolwassen kinderen ook niet van de ene dag op de andere, maar gedurende een langere periode. Het enigszins ouderwetse idee van het lege nest is dat je grote invloed hebt op je kinderen als ze jonger zijn en dat in één klap voorbij is als ze het huis uitgaan. Hoe absurd dat idee is, blijkt uit het feit dat het in werkelijkheid zelden zo gaat. Er gaat veel voorbereiding aan vooraf als we van de afhankelijkheid in onze kindertijd puber worden en vervolgens jongvolwassene. Er is veel geoefend met zelfstandigheid voor een kind het huis uitgaat en het gaat zeker niet van de ene dag op de andere. Het is een ontwikkeling, waardoor jongvolwassenen langzaam meer vertrouwen krijgen in hun kunnen en de belangrijke en blijvende band met hun ouders.’

2. Jongvolwassenen (van 18 tot 29)

Toen het begrip ‘jongvolwassenen’ (zie ook hoofdstuk 2) zo’n twintig jaar geleden als een aparte fase werd benoemd door de Amerikaanse psycholoog Jeffrey Arnett, werd gedacht dat die zo rond de leeftijd van 25 eindigde. Hij erkent inmiddels dat die fase nu de hele periode tot aan iemands dertigste kan beslaan. De periode verloopt zelden vlekkeloos en wordt steeds vaker gekenmerkt door hobbels en hindernissen. De groeiende acceptatie dat het heel normaal is om te worstelen of van richting te veranderen, is een grote stap vooruit. Het stelt ouders in staat een kind indien nodig steun te bieden, zonder dat ouder of kind zich een mislukkeling voelt.

Jongvolwassenheid kent drie fases: als een kind het huis uitgaat, de jaren na de universiteit of andere opleiding en als een kind weer thuis komt wonen. Ze worden gedetailleerder besproken in hoofdstukken 2 en 5.

• Voor het eerst het huis uitgaan

Als een kind op zijn of haar achttiende of negentiende voor het eerst het huis uitgaat om te gaan werken, studeren of een tussenjaar te nemen, hebben ouders vaak het gevoel dat hun ‘kindje’ nog niet klaar is om op eigen benen te staan. Maar ze zijn natuurlijk al jaren op weg naar volwassenheid, met of zonder hulp van hun ouders. Als ze voor het eerst na hun vertrek weer thuiskomen, zijn ze zich er al van bewust dat hun kind anders en volwassener is. Phoebe, die nu 25 is, herinnert zich: ‘Mijn vader zei altijd dat ik elke keer dat ik terugkwam van de universiteit weer anders was. Hij zag iets waar ik me niet van bewust was.’ Liam, ook 25, voelde dat zelf heel sterk: ‘Telkens als ik thuiskwam van de universiteit, had ik het gevoel dat ik erg was veranderd. Ik was iemand anders geworden.’

Terwijl ouders eraan moeten wennen hun kinderen in een volwassener licht te zien, moeten ze zich tegelijkertijd aanpassen aan hun nieuwe rol – en identiteit – als ouders van volwassen kinderen. Dat kan een emotionele achtbaan zijn: alles kabbelt jarenlang voort en dan ineens heeft je kind hulp nodig. Als je het het minst verwacht, word je gebeld over een ramp, zoals een paspoort dat kwijt is of een kapotte boiler. Dat hoort allemaal bij het proces, volgens dr. Myrna Gower: ‘Je moet eraan wennen dat je je kinderen uit de brand moet helpen door er te zijn als ze om hulp roepen, en op je tanden bijten als ze dingen doen en zeggen die je misschien tegen de borst stuiten. Dat is het begin van het erkennen dat je relatie met je jongvolwassen kind(eren) zich ontwikkelt.’

• De jaren na de universiteit of andere opleiding

Een wijze schooldirecteur vergeleek de overgang naar een werkend bestaan ooit met wildwaterraften. Dat klopt helemaal. De overgang van de middelbare school naar de universiteit is vaak zo soepel dat het haast op de automatische piloot gaat: als een leerling slim is en zijn best doet, overwint hij hindernissen en behaalt hij zijn of haar doelen. Maar dat verandert allemaal in de jaren na je afstuderen. Voor de huidige generatie jongvolwassenen wordt deze fase gekenmerkt door onzekerheid en turbulentie en gaat het gepaard met allerlei uitdagingen voor hen en hun ouders. De beloningen die steevast volgden op inzet verdwijnen en een diploma is geen garantie op een goede baan. De gig-economie (waarbij organisaties meer bouwen op freelancers dan een vaste staf) leidt tot flexibiliteit, die in sommige opzichten welkom is, maar kortetermijncontracten maken de wereld minder stabiel en banen onzeker. Er zijn minder financiële vangnetten als je ziek wordt of niet kunt werken. Het is dus niet zo gek dat tegenwoordig veel jongeren het zwaar hebben, nu meer dan ooit, en de steun van hun ouders goed kunnen gebruiken.

• Thuis wonen

Thuis blijven wonen (zie ook hoofdstuk 5) is het nieuwe normaal geworden voor jongvolwassenen, en onderzoek wijst uit dat dit een blijvende trend is. Volgens een recent onderzoek van Loughborough University is het aantal jonge, alleenstaande volwassenen in het Verenigd Koninkrijk die ofwel nooit uit huis zijn gegaan of weer bij hun ouders zijn ingetrokken, het afgelopen decennium met een derde gestegen tot maar liefst twee derde van de alleenstaanden tussen de 20 en 34. Sommigen wonen zelfs bijna tien jaar van hun tijd als jongvolwassenen bij hun ouders.

Toch zien sommige jongvolwassenen – en hun ouders – dit als falen. Na de vrijheden in het beschermde studentenwereldje kan het voelen alsof je met een klap weer op aarde belandt. Sommige kinderen vinden het fijn en anderen nemen het voor lief. Dat heeft uiteraard te maken met hoe goed ze het met hun ouders kunnen vinden, en waar die wonen. En het lijdt geen twijfel dat thuis wonen de keuzes van jongeren kunnen beperken, wat een groot nadeel kan zijn.

Tegelijkertijd hebben veel ouders het gevoel dat er iets mis is als hun kinderen niet op eigen benen staan, en zij hen niet los hebben gelaten, zoals ouders in hun ogen horen te doen. Dat komt deels omdat ouders, al dan niet terecht, het idee hebben dat een kind niet echt volwassen is geworden als het nog thuis woont. Er bestaat een hardnekkige overtuiging dat zelfstandigheid iets is wat je van de ene op de andere dag verkrijgt en er mijlpalen zijn die een jongvolwassene op een bepaalde leeftijd bereikt moet hebben. Het is een beetje als toen ze baby waren en je je grote zorgen maakte of je kleintje het wel goed deed vergeleken met anderen. Het hangt echter af van individuele omstandigheden en persoonlijkheid. Daarom is het ook zinloos om vergelijkingen te trekken met leeftijdgenoten. Een andere benadering, waarbij zelfstandigheid wordt gezien als het geleidelijke proces dat het in werkelijkheid is, stelt ouders in staat positieve ontwikkelingen van hun kinderen te vieren en niet alles te zien als falen.

De periode waarin volwassen kinderen het huis uitgaan en weer terugkomen kan enige jaren duren. Zelfs als ze gesetteld lijken, kunnen ze terugkomen als ze hun baan kwijtraken, hun huis laten verbouwen of weggaan bij een partner. Ouders staan hier begrijpelijk ambivalent tegenover – ze willen hun kind steunen en vinden het naar om te weigeren, zijn gesteld op het gezelschap van hun volwassen kinderen, maar willen ook verder met hun eigen leven en voelen dat ze aanzienlijke compromissen hebben gesloten om tegemoet te komen aan de behoeften van hun kinderen. Diverse onderzoeken tonen een significante daling in het welzijn van ouders aan als hun volwassen kinderen weer thuis komen wonen. Maar uiteindelijk moet gezegd worden dat de meeste ouders onder één dak wonen met hun volwassen kinderen, ongeacht hun leeftijd, zeer waardevol vinden. Gemengde gevoelens horen daar nu eenmaal bij.

3. Eind twintig, begin dertig: je vestigen

Voor sommige mensen valt alles op zijn plek als ze begin twintig zijn en gaat het pas later mis. Ze gaan onvrede voelen als de euforie van een eerste vaste baan begint af te zwakken. Als je carrière gaat maken, maakt opwinding plaats voor de vraag: is dit echt hoe ik de rest van mijn leven wil doorbrengen? Mensen van eind twintig, begin dertig gaan vaak op zoek naar een andere richting, wat kan leiden tot een omscholing of een periode van werkloosheid. In dat geval is de steun van ouders een zegen.

Het is vaak een opluchting als kinderen voorgoed het huis uitgaan, zelfs als je dol op ze bent. Nu kunnen jullie allebei door met je leven en is de kans groter dat jullie relatie zich verder kan ontwikkelen. Een moeder zei dat het voelde als ‘passend in de ontwikkeling’. Al enkele weken nadat haar 28-jarige zoon het huis uit was, zag Angie een groot verschil en een nieuwe gelijkwaardigheid: ‘Elke keer dat hij belt, klinkt hij weer iets ouder. In het begin ging het over gemeentebelasting en hoe je pasta carbonara maakt. Nu vraagt hij steeds meer naar ons, wat we hebben gedaan en hoe het met ons gaat. De schoonzus van mijn man is pasgeleden overleden en hij maakte zich zorgen over z’n vader. Dat deed hij vroeger niet.’

Ouders steunen hun kinderen steeds meer financieel, met het betalen van de huur of een aanbetaling voor een huis. In 2020 was een op de vier koophuizen deels betaald met geld van papa en mama. Dat is een stijging van bijna een op de vijf met het jaar ervoor volgens onderzoek van Legal & General. Ouders helpen ook een handje met het stressvolle juridische papierwerk dat gepaard gaat met het kopen van een huis en al het gedoe rond een verhuizing zoals planken ophangen en de kabelmonteur binnenlaten.

Het is enorm bevredigend om je kind zich een plek eigen te zien maken waar het zich thuis voelt. Maar je weet ook dat hij of zij dit keer voorgoed uit huis is en dat dat vanaf nu de situatie is. Het is een afsluiting van een tijdperk, en dat is verdrietig voor ouders, ook al delen ze in de opwinding en blijdschap van hun kind. Het is ook emotioneel om te zien dat je kind een eigen plek heeft gecreëerd, die wellicht heel anders is dan het ouderlijk huis en te weten dat hun toekomst op emotioneel vlak daar ligt. Dat is vast waarom ouders hun vertrekkende kind zo graag meubels en keukengerei meegeven: het voelt als een symbolische connectie.

Dit gaat gepaard met een nieuwe dynamiek in de relatie. Je hebt sowieso het gevoel dat je in rustiger vaarwater belandt. Huur of hypotheek betalen is een ontnuchterende ervaring, maar dat weerhoudt ouders er niet van zich zorgen te maken. Hun steun is nog altijd nodig, maar minder vaak. Volwassen kinderen vinden andere hulpbronnen: partners, broers of zussen en vrienden. Verstandige ouders nemen afstand als ze niet gewenst zijn, ook al blijven ze aanwezig op de achtergrond. Paul, wiens drie dochters 34, 32 en 29 zijn: ‘Ze zijn financieel geheel zelfstandig. Ik ben er trots op dat ze meer verdienen dan ik. Mensen begrijpen het vaak niet, maar ik ben als vader geslaagd als mijn dochters een gloednieuwe auto hebben en ik in een roestbak rondrijd. Ze vragen elkaar ook veel sneller om raad dan ons. Ze weten dat we altijd voor ze klaarstaan.’

4. De eerste langdurige relatie of een huwelijk

Als je kind zijn of haar eerste serieuze relatie krijgt, of dat nu trouwen betekent of niet, is dat een mijlpaal voor beide partijen die grote invloed heeft op de ouder-kindrelatie (zie ook hoofdstuk 10), ongeacht of je de partner mag of vreest dat je kind een grote vergissing begaat. Het zal hoe dan ook leiden tot gemengde gevoelens: je bent blij dat ze iemand gevonden hebben die van ze houdt, maar ook verdrietig, omdat het emotionele landschap van jullie relatie is veranderd, en je je zorgen maakt over de gevolgen van zo’n grote stap voor zowel hen als voor jou. Ouders hebben vaak het gevoel iets te zijn verloren, en dat wordt gestaafd door onderzoeken die erop wijzen dat de ouder-kindrelatie minder intensief wordt doordat er minder contact is en minder financiële, emotionele en praktische steun.

In veel culturen wordt het huwelijk gezien als een teken van volwassenheid. Veel ouders hebben het gevoel dat ze een kind gevoelsmatig loslaten, bijna alsof ze qua zorg het stokje overdragen aan de partner van hun kind.

5. Als je kind zelf ouder wordt

Het fascinerende als je kind een kind krijgt – nog los van het kind zelf – is de manier waarop dat de relatie met je kind verandert (zie ook hoofdstuk 11). Allereerst is het verbijsterend en geweldig dat jouw kind een kind heeft gekregen. Het is zoiets alledaags, en tegelijkertijd een enorm wonder voor elke familie. Zoals de legendarische Rolling Stone Keith Richards het ooit verwoordde: ‘Het is heel bijzonder om de kinderen van je kinderen te zien.’

Een baby brengt een familie bij elkaar, en maakt van broers en zussen liefdevolle tantes en ooms. Het zorgt voor een sterkere band tussen volwassen kinderen en hun ouders en voor een grotere waardering voor wat het betekent om ouder te zijn. Tenminste, zo gaat het vaak in het begin, maar als de baby’s ouder worden, neemt de kans op spanningen toe. Er zijn zoveel vlakken waarop je van mening kunt verschillen: borstvoeding of de fles, kinderopvang – en uiteraard maakt het een enorm verschil of het een kind van je zoon of dochter is. Als je kind eenmaal een eigen gezin heeft, moet je als ouders een rol zien te vinden in het geheel. Veel ouders die ik sprak, vonden dat de grootste uitdaging in de relatie met hun volwassen kind.

6. De balans blijft steeds verschuiven: kinderen steunen hun ouders

Volwassen kinderen kunnen hun ouders steunen, mits die kunnen toegeven dat ze niet alles meer het beste weten (zie ook hoofdstuk 7). Ze zijn een goed klankbord. Ik heb een succesvolle romanschrijver geïnterviewd die haar zoon altijd haar eerste versies stuurt omdat ze zijn oordeel hoger heeft zitten dan dat van wie dan ook. Sommige kinderen weten veel van iets af, zoals auto’s, techniek of reizen door het Verre Oosten. Anderen zijn gewoon wijs, kalm, verstandig en objectief. Volwassen kinderen die zelf zware periodes hebben doorgemaakt kunnen zeer waardevolle emotionele steun bieden. Toen Tania’s moeder vreselijke ruzie had met haar zus, was Tania er voor haar, en waren hun rollen omgedraaid: ‘Ik was eigenlijk even de ouder,’ zegt ze. ‘Ik was heel direct en vertelde over mijn eigen rottige relatie. Ik denk dat ze soms wel wilde dat ik m’n mond hield. Maar het stelde ons wel in staat om te praten, wat we niet deden toen ik jong was.’ De nieuwe verbondenheid waar Tania het over heeft, lijkt vaker voor te komen. Door de hulp van een volwassen kind te aanvaarden, krijgt je relatie op een andere manier meer diepgang. De intensiteit is wellicht tijdelijk, maar de relatie blijft.

In veel culturen zijn ouder-kindrelaties gebaseerd op een sterkere wederzijdse steun dan over het algemeen in het Westen. Zo nemen kinderen in traditionele Chinese families hun plicht om hun ouders te ondersteunen en bij te staan zeer serieus, net als ouders hun plicht om hun kinderen groot te brengen en scholing te bieden. In veel landen komt het veel vaker voor dan hier dat bejaarde ouders bij hun kinderen inwonen, maar zelfs in het Verenigd Koninkrijk neemt de mate van steun die volwassen kinderen hun ouders geven de afgelopen jaren toe, tot de balans uiteindelijk omslaat als ze bejaard zijn: een vooruitzicht waar de meesten van ons niet naar uitkijken.

Een van de verontrustende gevolgen van de coronapandemie was de manier waarop die de houding van volwassen kinderen jegens hun ouders in één klap veranderde. Plotseling waren zij even bezorgd om onze gezondheid en welzijn als wij altijd over die van hen zijn geweest. Veel ouders – onder wie ikzelf! – vonden deze plotselinge rolomkering afschrikwekkend: mensen in de zestig kregen op hun kop omdat ze met vrienden in de tuin zaten te drinken en mochten niet naar de winkel. Een moeder die alleen woont, zei: ‘Ik vind het niet fijn om verzorgd te worden. Ik ben graag zelf de verzorgende partij.’ Toen de eerste lockdown voor de deur stond, besloot ze niet bij haar vriend in te trekken, omdat ze beschikbaar wilde zijn voor haar kinderen en kleinkinderen, en hij twee uur rijden van hen af woont. Ze was heel verbaasd toen de kinderen zeiden dat ze het wel moest doen: ‘Ik ben de moeder en wilde er voor ze zijn voor het geval er iets zou gebeuren, maar plotseling was dat mijn rol niet meer. Nu hebben zij die zorgtaak op zich genomen, en het was duidelijk makkelijker voor hen als ik wegging. Het heeft de relatie behoorlijk veranderd en daar heb ik veel moeite mee.’

WAT BEÏNVLOEDT DE RELATIE MET JE VOLWASSEN KIND?

Door de jaren heen beleeft de relatie met volwassen kinderen uiteraard hoogte- en dieptepunten. Externe factoren, zoals waar je woont en hoe druk je het hebt, trekken je uit elkaar of brengen je juist nader tot elkaar. Kinderen gaan om allerlei uiteenlopende redenen verder bij hun ouders vandaan wonen. Ze worden verliefd op iemand aan de andere kant van het land of krijgen een baan in het buitenland. Sommige kinderen nemen bewust afstand van hun familie, zeker als ze net hun eigen leven beginnen. Ook als een kind zich begeeft in een ander milieu geeft dat een nieuwe dimensie en complexiteit aan de relatie met ouders.

Er zijn veel andere dingen die deel uitmaken van het complexe web van invloeden. Sommige dateren van lang geleden, maar blijven het heden nog altijd vormen, zoals de manier waarop je je kind hebt opgevoed en met ze omging toen ze tieners waren, het aantal kinderen in het gezin en de dingen die je anders had willen doen. Als je kind volwassen is, vindt elke verandering die jullie afzonderlijk doormaken zijn weerklank in je relatie. Daar liggen al je eigen ervaringen als volwassen kind aan ten grondslag.

De opvoeding van je kind

De kwaliteit van de relatie tussen ouder en volwassen kind heeft zijn wortels in de jeugd. De invloedrijke psycholoog John Bowlby dacht dat de emotionele band tussen kind en verzorger het hele leven een rol blijft spelen. Hoe zekerder je beiden bent, hoe zelfstandiger je kunt zijn, omdat je beiden weet dat, hoewel de band onderhevig is aan verandering, die uiteindelijk sterk is en niet bedreigd wordt door afstand of andere relaties. Gezinstherapeut Judith Lask: ‘Hechting ligt ten grondslag aan elke relatie met een volwassen kind. Over het algemeen geldt: hoe sterker de hechting, hoe beter alles gaat.’

We willen allemaal volwassen mensen grootbrengen die zich zeker voelen, maar omstandigheden kunnen ons parten spelen. Steves vrouw verliet het gezin toen zijn dochter twaalf was (ze is nu 31). Steve zegt: ‘Ik zou willen dat ik kon zeggen dat ik een rots in de branding ben geweest voor mijn kinderen, een constante factor. Maar niet lang geleden zaten Samantha en ik te praten en zei ze: “Als je moeder je verlaat, kan iedereen je verlaten.” Ik zei: “Laten we even realistisch blijven. Ik heb je niet verlaten en dat gebeurt alleen als ik dood neerval.” Je wilt ze meegeven dat er mensen zijn die voor altijd bij je blijven.’

Veel ouders maken zich zorgen over wat ze verkeerd hebben gedaan toen de kinderen jonger waren en bagatelliseren de positieve basis die ze hun hebben meegegeven. Ze hebben enorme spijt dat ze niet vaker met ze hebben gespeeld, of dat ze te druk waren met werk of persoonlijke problemen. Maar de incidenten die de ouders bijblijven zijn niet altijd dezelfde als de jeugdgrieven die volwassen kinderen hebben: ‘Ik had een rattenkop nadat je me had geknipt’, ‘Je hebt me naar de verkeerde school gestuurd’, ‘Je trok Sarah altijd voor’. Sommige kinderen houden veel dingen voor zich en vinden pas een stem als ze volwassen zijn.

Je kunt het verleden niet veranderen, maar erkennen wat er mis is gegaan en dat proberen te begrijpen is al een stap in de goede richting. Als gezinstherapeut en directeur van het London Intercultural Couples Centre van de Child and Family Practice helpt dr. Reenee Singh families om te gaan met jeugdervaringen die nog altijd problemen veroorzaken. Ze merkt dat volwassen kinderen gewoonlijk de drijvende kracht achter de verandering zijn, vaak als die zelf in therapie zijn geweest. Het is ook pijnlijk voor ouders. Ze zegt: ‘Het moet vreselijk zijn om te horen van de pijn van je volwassen kind en bekritiseerd en beschuldigd te worden. Het helpt ook niet dat volwassen kinderen dingen zo gemeen en agressief kunnen zeggen. Ouders kunnen gekwetst of verontwaardigd zijn als kinderen klagen over hun ervaringen, omdat ze het gevoel hebben dat ze hun best hebben gedaan in vaak lastige omstandigheden. Als ouders kampen met hun eigen problemen, met hun partner of hun eigen ouders, hebben ze het daar zo druk mee dat ze niet het vermogen hebben zich te bekommeren om de emoties van hun kinderen. Ouders hebben vaak geen idee wat hun kind heeft doorgemaakt, deels omdat het kind er niet over kon praten.

‘Als therapeut heb ik geleerd hoe belangrijk het is om ruimte te maken voor je volwassen kind om te kunnen zeggen: “Ik vond het echt afschuwelijk toen je dit deed of zei.” Ouders moeten echt de tijd nemen om te luisteren. Tegelijkertijd moeten ze erkenning krijgen voor het feit dat ze hun best hebben gedaan in een lastige situatie, en weten dat hun niets te verwijten valt.’ Als ouders hun eigen ouders zijn verloren zijn ze zich bewuster van het belang de lucht te klaren, want spijt van dingen die je niet hebt gezegd of gedaan, kan heel diep zitten. Het was tijdens een boeddhistische retraite van een maand dat Steve besefte dat hij wilde zorgen dat zijn zoon en dochter geen wrok tegen hem zouden koesteren over hun jeugd, met name over zijn scheiding van hun moeder. Het voelde als een goed moment: als volwassenen zouden ze de complexiteit van het leven beter begrijpen. ‘Naarmate je ouder wordt, besef je hoe belangrijk je invloed is op kinderen als ze heel klein zijn en wat voor effect dat op hen kan hebben als ze volwassen zijn. Ik ben me meer bewust van dingen die ik heb gedaan en gezegd die een kind verkeerd kan opvatten, de terloopse opmerkingen die ik me nog uit mijn eigen jeugd herinner. Ik wilde mijn excuses aanbieden als ik iets verkeerds had gezegd en ze uitleggen dat het niet mijn bedoeling was ze te beledigen of kwetsen.

Toen ik in het klooster was, bedacht ik dat je alles moet uitpraten met je kinderen. Toen ik terugkwam, sprak ik met allebei apart en vroeg ze het me te vertellen als ze gekwetst waren door iets wat ik had gezegd of gedaan, of als ze vragen hadden over de scheiding. Zo gaan ze niet in het wilde weg interpreteren, maar horen ze ook mijn kant van het verhaal. Dat kan ze misschien helpen begrijpen wat er destijds in mijn hoofd omging.

Er kwam – totaal onverwacht – iets heel persoonlijks uit naar voren dat twintig jaar geleden was gebeurd. Het was iets waar mijn ex-vrouw me onterecht van had beschuldigd. Ik kon nu uitleggen dat het anders zat en ze moesten begrijpen dat de gemoederen hoog opliepen in die tijd. Ik weet niet of ze daar iets mee kunnen, maar door het gesprek aan te gaan, is er in elk geval geen ruimte voor twijfel.’

Veranderingen in het leven van ouder en kind

De veranderingen in het leven van jongvolwassen kinderen hebben uiteraard grote invloed op het leven van hun ouders, maar andersom ook. Belangrijke gebeurtenissen en transities die zowel ouder als kind doormaken, hebben hun weerslag op de relatie. Mensen trouwen, verhuizen naar het buitenland, sluiten zich aan bij Extinction Rebellion, krijgen een nieuw geloof of worden ziek. Hoewel we geneigd zijn te denken dat vooral het leven van volwassen kinderen verandert, kan het leven van ouders evengoed veranderen. Mensen leven langer en zijn gezonder en hebben de energie om nieuwe uitdagingen aan te gaan. Dit stadium biedt een scala aan mogelijkheden om uit te zoeken wat het leven nog meer te bieden heeft.

Het komt vaak voor dat als kinderen het huis uitgaan, ouders een andere baan, nieuwe interesses of een andere relatie krijgen. Vrijwilligerswerk biedt een geheel nieuw perspectief. Sinds Brenda met pensioen is, doet ze vrijwilligerswerk voor een instelling voor geestelijke gezondheid, wat haar deed nadenken over haar eigen ideeën over geestesziekten. Dat leidde weer tot een nieuw inzicht in haar zoon en schoondochter, die openlijk vertelden over hun eigen mentale problemen, iets wat ze in het verleden nooit hadden gedaan: ‘Ik weet pas sinds kort dat Allison vaker in therapie is geweest. Ik denk niet dat zij of mijn zoon erover verteld zouden hebben als ik niet bij het opvangcentrum had gewerkt, omdat ze vast dachten dat ik er een oordeel over zou vellen – en dat was vast ook zo. Om diezelfde reden denk ik dat ze me er niet bij zouden hebben betrokken toen hun zoon extra hulp nodig had aangezien hij mogelijk licht autistisch is.’

De crises en keerpunten die je leven kenmerken, brengen gezinnen vaak dichter bij elkaar: ziekte, onvruchtbaarheid, ontslag, stress op het werk, scheiding, pensioen, sterfgevallen. Je emotionele band is intensiever als je elkaar steunt. Je spreekt elkaar vaker en communiceert op een dieper niveau. De intensiteit kan weer verdwijnen, maar de impact op de relatie is blijvend. Beide partijen leren van de ervaring en ontwikkelen een grotere veerkracht. Volwassen kinderen kunnen enorm helpen als ouders problemen doormaken, en andersom. Hun begrip voor hun ouders, en de situaties die ze doormaken, neemt toe. Ze zijn minder geneigd ze zwart te maken of op te hemelen. Veel jongeren zeggen dat ze zich voor het eerst volwassen voelden toen hun ogen werden geopend voor de tekortkomingen en fouten van hun ouders. Terwijl ze worstelen met de problemen in hun eigen leven, gaan ze het gedrag van hun ouders milder beoordelen. Zo is een kind van 22 dat na een vechtscheiding niet meer met zijn vader praat wellicht empathischer als hij in de dertig of veertig is.

Omslagpunten als middelbare leeftijd en de periode daarna, zoals de kinderen die het huis uitgaan, pensionering, de overgang en de dood van bejaarde ouders, zijn een natuurlijke aanleiding voor mensen om de prioriteiten in hun leven te herzien en op zoek te gaan naar een nieuwe invulling. Ze stellen zich meer open voor nieuwe bezigheden, zoals meditatie of yoga, die hun kijk op het leven veranderen. Er wordt niet meer gedacht dat je te oud kunt zijn voor therapie. Er is vooral een grotere erkenning dat mensen zich altijd blijven ontwikkelen en blijven leren. Renate zegt: ‘Ik heb steeds meer het gevoel dat als het in je aard zit om te blijven groeien, jezelf uit te dagen en naar jezelf te kijken en je openstaat voor je problemen, dat proces nooit echt ophoudt. Je bereikt nooit een punt dat je denkt dat jij en je kind “klaar” zijn.’

De man van Renate zat drie jaar in therapie toen hij in de vijftig was en dat had enorme impact op zijn relatie met hun drie volwassen kinderen. Renate vertelt: ‘Toen de kinderen jong waren, was ik me veel bewuster van hun emoties dan Martyn en spraken ze vaker met mij. Maar nu heeft Martyn duidelijk gemaakt dat hij er voor hen is, en dat is deels het gevolg van de therapie, waardoor hij zich beter voelt. En nu bellen ze hem net zo vaak als mij.’

Je eigen ervaringen als volwassen kind

We kunnen een hoop leren van onze eigen ervaringen als volwassen kind. Onze ouders zijn zowel nu, als ze nog leven, als in het verleden, een logisch referentiepunt.

Door het hebben van volwassen kinderen denk ik na over hoe ik mijn verweduwde moeder behandelde toen ik zo oud was als zij zijn, 29, 34 en 36. Het is nogal ontnuchterend, eerlijk gezegd, en veel van mijn vrienden beamen dat. Ik stond niet zo stil bij haar gevoelens als ik nu van mijn eigen kinderen verwacht en nam haar goede humeur voor lief. Toen ik het huis uitging nam ik zelden contact op en heb ongetwijfeld keuzes gemaakt die haar pijn deden of onrust baarden. Nadat ik dr. Myrna Gower had gesproken voor dit boek, ging ik meer nadenken over mijn eigen jongvolwassenheid. Ik had mezelf altijd verteld dat ik het huis was uitgegaan zonder om te kijken, omdat mijn ouders verwachtten dat ik zelfstandig zou zijn. Bij nader inzien is dat onzin. Ze oefenden geen druk op me uit om me los te maken en hadden me met liefde gesteund. Helaas is mijn moeder vijftien jaar geleden overleden, en kan ik haar niet meer vragen hoe zij dat ervoer.

Als je ouders nog leven, kun je telkens nieuwe inzichten verkrijgen door je relatie met hen, die een licht kunnen werpen op de relatie met je eigen kinderen. Dat is een van de voordelen als je tot de generatie behoort die ingeklemd zit tussen volwassen kinderen aan de ene kant en je eigen ouders aan de andere. Renates ouders zijn in de tachtig, zij is in de zestig en haar kinderen in de twintig en dertig. Ze zegt: ‘Omdat ik mijn ouders de afgelopen veertig jaar als volwassene heb meegemaakt, zie ik bepaalde kenmerken van hen terug in mijn kinderen en begrijp ik de uitdagingen waar ik voor heb gestaan met mijn zoon en dochters en die ik met mijn eigen ouders heb doorgemaakt beter. Dat beïnvloedt hoe ik met mijn volwassen kinderen omga.’

Mensen zeggen vaak dat ze de fouten van hun ouders niet willen herhalen, en dat geldt evengoed met kleine kinderen als met volwassen. Maar het gaat niet alleen om fouten. Het is even nuttig om je bewust te zijn van gedragspatronen en de ambivalente gevoelens die je vaak hebt: je houdt van je kinderen, maar soms word je helemaal gek van ze (en zij van jou, uiteraard!). Gezinstherapeut dr. Myrna Gower is van mening dat het cruciaal is voor ouders om terug te kijken naar hun eigen ervaringen als volwassen kind: ‘Als je jezelf ziet als volwassen kind, met alle compromissen die je hebt gesloten, zul je direct begrijpen dat niet alles draait om compromissen van ouders. Het is een belangrijke relatie die zich voortdurend ontwikkelt en nieuwe eisen stelt aan zowel ouders als volwassen kinderen.

Het is triest als ouders jong zijn overleden en je hun volwassen kinderen, die inmiddels zelf ouders zijn, hoort zeggen dat ze hun ouders missen en het moeilijk vinden om te bedenken hoe je het beste omgaat met je jongvolwassen kind(eren). Je zou kunnen zeggen dat ze dat de vrijheid geeft om het zelf in te richten, zonder een voorbeeld dat ze kunnen volgen of juist negeren. Maar in mijn praktijk erkennen ouders die geen richtlijnen hebben waaruit ze kunnen putten over de omgang met volwassenen dat ze zich verloren voelen. Ze grijpen vaak terug naar oude manieren van interactie met hun kinderen, wat tot veel conflicten leidt.’