Dit boek is een uitgave van

Fontaine Uitgevers, Amsterdam

www.fontaineuitgevers.nl

Vormgeving: Aard Bakker

Omslagontwerp: Villa Grafica

© 2023 Fontaine Uitgevers, Erik van Zwam

ISBN 978 94 6404 267 2

NUR 508, 410

Deze digitale uitgave is gemaakt naar de eerste druk, 2023 met ISBN 978 94 6404 199 6

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, elektronisch databestand of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Deze uitgave is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Noch de maker, noch de uitgever stelt zich echter aansprakelijk voor eventuele schade als gevolg van eventuele onjuistheden en/of onvolledigheden in deze uitgave.

‘Homo sapiens is de absolute recordhouder onder alle organismen wat betreft de uitroeiing van planten- en diersoorten. Wij genieten de twijfelachtige eer dat we de dodelijkste soort in de annalen van de biologie zijn.’

‘Onze kinderboeken, onze iconografie en onze tv-schermen zijn nog vol van giraffen, wolven en chimpansees, maar in de echte wereld zijn daar nog maar heel weinig van over.’

Uit: Sapiens: Een kleine geschiedenis van de mensheid

Yuval Noah Harari

Inhoud

1 Moord

2 Acht miljard mensen en nog geen 26.000 neushoorns

De zuidelijke witte neushoorn

3 Op zoek naar neushoorns in Krugerpark

4 Wapenwedloop

5 Oorlog in je hoofd

6 Geen baan, honger, dan is stropen een optie

7 De stroperskoningen

8 De val van de donorlieveling

9 Vierhonderd miljoen euro aan onverkoopbare hoorn

10 Hightech bewaking

11 Gratis neushoorns

De zwarte neushoorn

12 De mistweg langs de Skelettenkust

13 Op safari in Damaraland

14 De woestijnneushoorn

15 Een confrontatie in Etosha

16 Royalty mengt zich in de neushoornoorlog

17 Amerikanen gaan zich ermee bemoeien

18 Nieuwe technieken om stropers te verslaan

19 Namibië slaat terug

De pantserneushoorn

20 Pantserneushoorns aan de Rapti-rivier

21 De bufferzone

22 Builen en wratten

23 Ziektes en vervuiling

24 Naar de stropers van de Chepang

25 De directeur van Chitwan

26 Het Gierenrestaurant

27 Op patrouille

De Javaanse neushoorn

28 Ujung Kulon

29 Goochelen met cijfers

30 Het regenwoud zingt niet meer

31 Stropers

32 De duisternis

De Sumatraanse neushoorn

33 Stropers vangen

34 Neushoorns vangen

35 Vallen en opstaan

36 De foto’s

37 Uitsterven of niet

De noordelijke witte neushoorn

38 De laatste twee

1

Moord

Het is nog stikdonker. De hanen kraaien. De gravelweg leidt naar het private natuurpark Timbavati iets buiten het stadje Hoedspruit in Zuid-Afrika. In de verte klinkt het diep hijgende gebrul van een mannetjesleeuw, die zijn territorium bewaakt. Langzaam klimt de zon boven de horizon en kleurt de hemel rood. In een boom klinkt de klagelijke roep van de zuidelijke geelsnaveltok, die behoort tot de familie van de neushoornvogels. De geelsnaveltok is iets groter dan een ekster, heeft witzwart gespikkelde veren, een witte buik, roodomrande gele ogen en een lange gebogen gele snavel.

Als ik arriveer in het natuurpark Timbavati staat hoofdranger Anton Mzimba al klaar met drie collega’s om op patrouille te gaan. Alle vier houden een semiautomatisch geweer tegen de borst geklemd. Een noodzakelijk wapen tegen de nietsontziende stropersbenden, die jagen op neushoorns vanwege de kostbare hoorn. Mzimba is, ondanks zijn eenenveertig jaar, al 25 jaar ranger in dit gebied. Hij heeft een onberispelijke reputatie als het gaat om het beschermen van neushoorns. Mzimba wordt als ik hem ontmoet ernstig bedreigd door de stropersmaffia. Hij staat met zijn mannen tussen de criminelen en de neushoorns in. Mzimba weigert te wijken en dat zal hem tien maanden na onze ontmoeting duur komen te staan.

Met fotograaf Bram Lammers volg ik deze rangers. Het plan is om de komende dagen met verschillende groepen rangers op pad te gaan in hun zoektocht naar stropers. Mzimba en zijn mannen controleren eerst het hek om Timbavati, dat aan de westgrens ligt van het beroemde Krugerpark, op sporen van indringers. In totaal loopt er vierhonderd kilometer afrastering om Groot Kruger, dat weer als een schil rond de westkant van Krugerpark ligt. Het hele gebied bestaat uit drie miljoen hectare wildernis.

Overal nemen rangers dagelijks een stukje van het lange hek om Groot Kruger voor hun rekening. Ze proberen voetsporen of andere tekenen van de aanwezigheid van stropers te vinden. De meeste rangers zijn uitstekende spoorzoekers.

Mzimba doet dit werk al sinds zijn tienerjaren en heeft de hoogste positie bereikt in zijn vak. Als kind droomde hij ervan soldaat worden, vertelt hij bij onze kennismaking. Dat zat er niet in. Toen hij van de basisschool af kwam, begon hij meteen te werken bij een bouwbedrijf. Op een dag moest hij van zijn baas een klusje doen op het terrein van Timbavati. De parkbeheerder vroeg hem om als manusje-van-alles bij het natuurpark te komen werken. Niet lang daarna werd er een junior veldranger gezocht en Mzimba solliciteerde met succes. Zo werd hij toch een beetje soldaat.

De gespierde man vertelt met zachte stem in uitstekend Engels – veel rangers spreken voornamelijk lokale talen – over de tactieken van stropers om hen om de tuin te leiden. Ze trekken zes paar sokken over elkaar aan om geen voetafdruk achter te laten of binden sponzen onder hun schoenen, maar daardoor laten hij en zijn mannen zich niet misleiden. Ook proberen ze de rangers voor de gek te houden door hoeven van een zebra of een giraffe onder hun voeten te binden, maar dan klopt de afstand tussen de passen op de grond niet.

Na controle van kilometers hek gaan de rangers de bush in. Ze vormen een lijn zodat ze meer grond kunnen onderzoeken. Hun ogen zijn geconcentreerd naar beneden gericht. Een afgebroken takje kan al een aanwijzing zijn voor de aanwezigheid van stropers, dan wordt de speurhond erbij gehaald en komt er luchtsteun van een helikopter.

Langzaam lopen ze door het veld met grijze acacia karroo-boompjes met witte vlijmscherpe doornen, hoog gras en hier en daar een struik. Bij een stuk zwarte omgewoelde aarde blijft Mzimba staan. Hij vertelt dat hier een paar uur geleden de dominante witte neushoornstier is geweest. De bull smeert zijn drollen uit over de modderige aarde en piest eroverheen om andere mannetjes te waarschuwen. Vrouwtjes doen dat niet. Andere mannetjes moeten hun onderdanigheid tonen door hun eigen fecaliën intact te laten en niet te verspreiden, want anders komt er een gevecht op leven en dood. In de omgeving zit op dit moment een tweede zeer grote stier die zich ophoudt in de buurt van een vrouwtje met een groter kalf. Tot nu toe zijn er geen confrontaties geweest tussen de twee bulls, maar dat kan volgens Mzimba niet lang meer uitblijven. Vaak loopt dat voor een van beide dieren fataal af.

We lopen over de savanne, die hier en daar doorsneden wordt door rijen grote dichte acaciastruiken. Bram Lammers vraagt of ik even door wil lopen, zodat hij foto’s kan maken van de rangers zonder dat ik in beeld ben. Ik wandel een eind voor de anderen uit en kijk om me heen of ik geen wild zie. Leeuwen kunnen zich uitstekend verbergen in het gelige hoge gras en die moet je niet te laat opmerken. Voor me staan wat hoge acaciastruiken, maar verder is er niet veel te zien.

Na enige tijd kijk ik om, om te zien waar de rangers zijn. Tot mijn verbazing staan ze samen met fotograaf Lammers op een kluitje dicht bij elkaar. Het ziet er raar uit. Zo kan Lammers die rangers niet fotograferen. Mzimba steekt zijn hand omhoog en wuift. Ik zwaai vrolijk terug. Of wenkt hij me nu om naar hen toe te komen? Ik loop toch maar langzaam terug. Als ik heel dicht bij de rangers ben, fluistert Mzimba ‘rhino bull’ en wijst. Ik kijk in de richting van zijn vinger. Pal achter de acaciastruiken, waar ik net aan de andere kant van stond, vliegt stof omhoog over een grijze vorm. Dan zie ik de dominante neushoornstier staan die een stofbad neemt door fijn zand met zijn achterpoten omhoog te gooien.

Ik stond zojuist op enkele meters van die neushoorn, die ik door het dichte struikgewas niet kon zien. Nu, vanuit een andere hoek, is het zicht op deze grote stier prima. Mzimba is duidelijk opgelucht dat ik weer bij de groep ben. Bram Lammers grijnst. Misschien had hij prachtige actiefoto’s in gedachten van mij vliegend door de lucht na een kopstoot van die neushoorn.

De rangers gaan op inspectie om te zien of het goed gaat met dit enorme beest. Zijn twee hoorns zijn afgezaagd tot korte stompen om het dier minder aantrekkelijk te maken voor stropers. De mannen rennen vlak achter elkaar door de bosschages en maken een omtrekkende beweging om de neushoorn tegen de wind in te benaderen. Neushoorns hebben heel slechte ogen, maar compenseren dat met een uitstekende reuk en een prima gehoor. De afstand tot de neushoorn wordt kleiner. De grijze kolos loopt over een open stuk land met hier en daar pollen laag groeiend rooigras. Elke keer als het dier in beweging komt, snellen de rangers voorwaarts. Zo gauw de neushoorn stopt, steekt de voorste man zijn vuist omhoog en staat iedereen onmiddellijk stil. Als de neushoorn zelf loopt kan hij de rennende rangers moeilijk horen.

Maar het beest is gealarmeerd. Gazelles gaan er met snelle hoge sprongen vandoor als ze ons opmerken. Ook schreeuwende vogels waarschuwen voor de oprukkende rangers. De neushoorn ziet niks, ruikt geen vreemde geur en hoort ons gelukkig niet, maar de wind kan draaien of ineens gaan cirkelen en dan is het gevaar groot. De neushoorn kan ervoor kiezen om ervandoor te gaan, zoals de meeste witte neushoorns doen als ze mensen ruiken, in tegenstelling tot de zwarte neushoorn, die vaak onmiddellijk voor de aanval kiest. Deze dominante stier kan ook het gevecht aangaan. Bij een aanval is het verstandig een boom in te klimmen, maar de omgeving hier bestaat slechts uit laag struikgewas en graspollen, de bomen staan te ver weg om in te vluchten. Ik hoop maar dat het beest ons niet in de gaten krijgt.

Inmiddels staan de rangers op nog geen twintig meter van de kont van de neushoorn. De enorme kop draait een paar keer van links naar rechts. Het bevalt het beest duidelijk niet, hij ruikt onraad. De kolos loopt richting dicht struikgewas en verdwijnt langzaam uit het zicht. Mzimba besluit de neushoorn niet te volgen. In de bosschages is de kans op een levensgevaarlijke confrontatie te groot. De neushoorn zal waarschijnlijk de Klaserie-rivier oversteken naar een savanne aan de andere kant. Mzimba weet genoeg. Zelfs met stompjes hoorn worden neushoorns nogal eens gestroopt omdat ook een klein beetje hoorn al een fortuin waard is, maar dit dier is kerngezond.

Twee dagen daarvoor kreeg het team van Timbavati bericht uit Krugerpark dat er een groep stropers was gesignaleerd die de grens met Mozambique overstak. Het is hemelsbreed 120 kilometer naar hier, maar Mzimba weet dat ervaren stropers de afstand te voet snel kunnen overbruggen. In Kruger zijn er maar erg weinig neushoorns over, zegt Mzimba, en de kans is groot dat ze naar de westelijk gelegen private natuurparken Timbavati, Umbatat, Balule, Manyeleti of Sabi Sands – alle onderdeel van Groot Kruger – komen. Daar zijn meer neushoorns.

De ranger heeft al een aanvalsplan klaarliggen voor ‘als de vijand komt’. Als onderdeel daarvan zijn er de komende nachten extra patrouilles die de oostkant in de gaten houden. Er wordt nauw samengewerkt met rangers van de andere parken want het gevaar is reëel. Een paar maanden geleden vonden Mzimba’s rangers een karkas van een gestroopte neushoorn in hun gebied, maar doorgaans gaat het redelijk met de bescherming van deze dieren in Timbavati. Maar dat geldt zeker niet voor alle parken in Zuid-Afrika.

Groot Kruger bestaat uit een flink aantal private wildparken van particuliere grondeigenaren, die bijna allemaal de hekken tussen hun landgoederen hebben weggehaald, ook de afscheidingen met het bekende natuurpark Kruger, zodat neushoorns, olifanten, leeuwen, Kaapse buffels en luipaarden weer vrij kunnen bewegen in dit natuurgebied. Het voorkomt inteelt en geeft het wild de ruimte die het van oudsher had.

De particuliere grondeigenaren werken sinds enige tijd samen in het Greater Kruger Environmental Protection Program. Met de regering en Krugerpark wordt beleid afgestemd, om tot een betere aanpak van stropers te komen. Sharon Haussmann, een kordate blonde vrouw, geeft hier leiding aan. Onder haar vallen meer dan vijfhonderd rangers van de private parken, dus niet die van Krugerpark, want dat valt onder de Zuid-Afrikaanse staatsparken. ‘Dit is de frontlinie in de oorlog tegen het stropen van neushoorns om hun hoorn,’ zegt ze. In de periode van 2006 tot en met 2022 zijn er bijna tienduizend zuidelijke witte en zwarte neushoorns gedood in Krugerpark. Haussmann sluit niet uit dat het er nog meer zijn. Mzimba en zijn rangers doen er in Timbavati aan de rand van Kruger alles aan om het tij voor de witte neushoorn te keren. Elke dag gaan ze op jacht naar stropers. Elke dag wagen ze hun leven in de neushoornoorlog.

De temperatuur is inmiddels opgelopen en de zon brandt. Onderweg lopen we langs een enorme baobab, die zeker 1500 jaar oud is. De koning onder de bomen is zo langzamerhand ook bedreigd in zijn voortbestaan. Mzimba loopt voorop en blijft de omgeving aftasten. Boven een van de bomen steekt de kop van een mannetjesgiraffe uit.

Mzimba wijst op de paar hoge bomen in het landschap. Vroeger zaten hier veel gieren, maar die zie je nauwelijks meer. Hij wijt de kleiner wordende populatie gieren onder meer aan een teveel aan olifanten in Timbavati, maar daar mogen hij en zijn mannen niets aan doen, want olifanten zijn een beschermde soort. Olifanten zijn enorme slopers: overal liggen grote takken op de grond, zijn bomen omgeduwd en struiken uit elkaar getrokken. Er blijven daardoor veel minder bomen over voor vogels om uit te rusten, of om nesten te bouwen. Gieren hebben hoge bomen nodig.

Boven ons draaien twee witruggieren hun rondjes in de lucht. ‘Vroeger zouden dat er veel en veel meer zijn,’ zegt hij. De witruggieren worden inmiddels ernstig bedreigd in hun voortbestaan, met alle gevolgen van dien. Gieren zijn de schoonmaakploegen van de natuur. Ze zijn goed bestand tegen tal van bacteriën en virussen waar de mens slecht tegen kan. Gieren eten de laatste restjes van kadavers op en voorkomen zo uitbraken van gevaarlijke ziektes. Zonder gieren nemen ratten en ander ongedierte die taak over. Ratten leven niet alleen in het wild, maar ook in huizen van mensen.

De mens werd tot nu toe beschermd door gieren, die de verspreiding van allerlei zoönotische ziektes voorkomen, omdat deze aaseters met de resten van kadavers ook levensbedreigende bacteriën en virussen opeten. Met de afname van het aantal gieren, of erger nog: met het uitsterven van giersoorten, neemt de kans op corona- of ebola-achtige ziektes toe. Van de elf giersoorten die in Afrika voorkomen worden er inmiddels negen met uitsterven bedreigd, zoals de Kaapse gier en de kapgier, de laatste heeft bijna het loodje gelegd. Een deel van de gieren in Afrika migreert jaarlijks naar Azië en vice versa. De populaties van de bedreigde giersoorten zijn in een paar decennia soms met meer dan tachtig procent gedaald. De oorzaken in Afrika en Azië zijn grotendeels verschillend.

Het massaal verdwijnen van giersoorten in Afrika heeft verschillende redenen, maar een van de belangrijkste oorzaken is het stropen van neushoorns. Gieren, met soms wel een vleugelspanwijdte van tweeënhalve meter, zweven door de lucht op zoek naar aas. Van grote afstand signaleren zij met hun scherpe zicht gewonde of dode dieren. Ze cirkelen erboven en als de kust veilig is dalen ze rap om zich tegoed te doen aan een karkas. Voor rangers zijn gieren, die in grote aantallen op een plek in de lucht rondjes draaien, een baken. De kans bestaat dat er onder de aaseters een gestroopte neushoorn ligt. Rangers gaan er steevast op af om eventuele stropers op de plek van de misdaad te kunnen betrappen of om er snel achteraan te kunnen gaan.

Om de rangers niet op het goede spoor te zetten, snijden de stropers de buik van de neushoorn open en strooien snelwerkend gif over het vlees en de ingewanden. De gieren storten zich op de opengereten buik en beginnen meteen te eten, waarna ze razendsnel stuiptrekkend overlijden op de grond. ‘Zonder gieren als ijkpunt in de lucht, ontdekken wij rangers een gestroopte neushoorn vaak te laat en dan zijn de stropers verdwenen.’ De methoden van stropers worden de laatste jaren steeds bruter om ongezien hun criminele activiteiten te kunnen uitoefenen. Zo hoorde Mzimba eens het intens hoge gegil van een neushoorn, die neergeschoten was en waar de beide hoorns uit de schedel van het nog levende dier werden gehakt. ‘Het gekrijs ging door merg en been,’ zegt hij al lopend door het rooigras. Mzimba vond het dier niet veel later dood, net als de gieren om de neushoorn heen, en de stropers waren verdwenen met hun buit.

De hoorn is tegenwoordig zeer geliefd, vooral in Azië. De neushoorn staat symbool voor pure kracht, die samengebald is in de hoorn en die verwerkt in een medicijn wordt overgebracht op de Chinese of Vietnamese man. Chinese traditionele medicijnen gemaakt van hoorn zouden impotentie genezen en de viriliteit doen toenemen. Het zou een natuurlijke viagra zijn dat al sinds eeuwen wordt gebruikt, maar waarvan nooit is bewezen dat het werkt. Zo zou poeder van de hoorn opgelost in water het beste middeltje zijn tegen een kater. Hoornpoeder in wijn opgelost is het drankje van de goden, volgens Vietnamezen. Het bijgeloof in de kracht van neushoorn-hoorn is moeilijk te bestrijden. Er wordt gezegd dat een kilo hoorn op de consumentenmarkt in Azië evenveel waard is als een kilo goud. Aangezien het een illegale markt is, is dit lastig te controleren, maar gezien de aantallen neushoorns die deze eeuw zijn gestroopt, moet de prijs van hoorn extreem hoog zijn. Bovendien lijkt de afzetmarkt te groeien. Ook in Afrika neemt de belangstelling voor traditionele medicijnen gemaakt van de hoorn van een neushoorn toe. Mzimba is zich terdege bewust van het gevaar dat de toenemende vraag naar hoorn met zich meebrengt. Het enige wat hij en zijn mannen kunnen doen is neushoorns zo goed mogelijk beschermen tegen stropers, en daarmee ook de gier.

Mzimba en de andere rangers zijn moedige en gepassioneerde mensen die zich opwerpen als de laatste beschermingswal tegen het uitsterven van de zwarte en de witte neushoorn. Voor hen is het ook een redelijk betaalde baan, maar ze beseffen wel degelijk dat ze hun leven in de waagschaal stellen.

Mzimba vertelt over die keer dat zijn rangers een val zetten voor stropers. Toen een van zijn collega’s achter een boom vandaan stapte om tot arrestatie over te gaan, schoot een stroper op hem. De kogel belandde net boven hem in een tak. De ranger sprong op tijd terug achter de stam om aan een regen van kogels te ontkomen. ‘We hebben die stropers later wel gearresteerd.’ Of het vervolgens ooit tot een veroordeling komt is in Zuid-Afrika erg onzeker.

Langzaam lopen hij en zijn collega’s terug naar het hoofdkwartier in de bush van Timbavati. Vandaag is er niets verontrustends gebeurd, maar de alertheid is elk moment van de dag nodig. Hij kan er nog uren over praten en doet dat ook. Ik neem afscheid van deze bijzondere man, die zo één is met de wildernis hier.

Tien maanden later stuurt Bram Lammers mij via WhatsApp een bericht door van de Zuid-Afrikaanse nieuwssite, News24. De kop van het artikel luidt: ‘Wildlife krijger en ranger Anton Mzimba doodgeschoten’. In de dagen na het nieuws over zijn dood wordt langzaam duidelijk wat er is gebeurd. Mzimba wordt in de maanden voor zijn dood steeds ernstiger bedreigd door een stroperssyndicaat, dat in hem een groot obstakel ziet om de neushoorns in Timbavati af te kunnen schieten en van hun hoorns te ontdoen. Collega-rangers bieden Mzimba aan om op een schuiladres tijdelijk onder te duiken tot de dreiging overwaait, maar Mzimba weigert te wijken voor criminelen. Hij blijft zijn werk doen en de neushoorns beschermen. Op een avond eind juli in 2022 staan er drie mannen voor de deur van zijn huis. Ze hebben problemen met hun auto en vragen om water voor in de radiator. Mzimba voelt nattigheid en stuurt zijn zoontje op pad om water te halen. Als het jochie weg is komen de wapens tevoorschijn. Mzimba wordt door diverse kogels getroffen. Ook zijn vrouw wordt in haar buik geraakt. Mzimba sterft onderweg naar het ziekenhuis. De daders vluchten en worden gezocht, maar zijn vele maanden later nog niet gepakt. Mijn afscheid van Anton Mzimba tien maanden daarvoor, blijkt een vaarwel.

Er gaat een schok door de wereld van natuurbeschermers. Ook de Britse prins Harry heeft via Zoom weleens met Mzimba gesproken over zijn werk. Hij betuigt zijn medeleven op Twitter. Mzimba’s dood wordt groot nieuws, van CNN tot Trouw. Mzimba vormt voor velen in zijn vak, en vooral voor zijn jongere collega’s, een bron van inspiratie en motivatie.

Met de liquidatie van Mzimba is er een nieuw dieptepunt bereikt in de neushoornoorlog in Zuid-Afrika. Met het ombrengen van Mzimba geeft de stropersmaffia ook een lugubere boodschap af aan alle rangers die neushoorns beschermen: zij kunnen dit met de dood bekopen als ze stropersbenden niet hun gang laten gaan. Het zal zeker impact hebben op al die rangers in het veld. Het zal ook de verschillende neushoornsoorten dichter bij hun uitsterven brengen.

Mzimba was pas tweeënveertig jaar. Hij betaalde de hoogste prijs voor het beschermen van de neushoorn.

2

Acht miljard mensen en nog geen 26.000 neushoorns

Mijn eerste ontmoeting met de witte neushoorn had meteen verkeerd kunnen aflopen. Meestal zijn neushoorns het slachtoffer van mensen in plaats van andersom. Niet alleen neushoorns trouwens, een ongelooflijke rijkheid aan natuur en soorten op aarde dreigen ten onder te gaan de komende jaren. Ik reisde de afgelopen jaren door Afrika en Azië langs de vijf nog overgebleven neushoornsoorten, voordat ze binnenkort alleen nog in Disney-tekenfilms voorkomen of bij televisiestations zoals Animal Planet en National Geographic, die oud film- en videomateriaal tot in het oneindige moeten recyclen omdat er geen nieuwe beelden meer geschoten kunnen worden. En dat geldt niet alleen voor neushoorns.

Meer dan 42.000 soorten wereldwijd worden acuut met uitsterven bedreigd. Op mijn reis in Afrika en Azië kom ik er een aantal tegen. Het zijn vaak de laatste van hun soort, zoals de Hartmanns bergzebra, de gaviaal of het Chinese gordeldier. Van veel soorten zijn de aantallen in de enkele duizenden te tellen en soms zijn er nog maar enkele honderden. Veel populaties verminderen snel, razendsnel, richting het desastreuze getal nul. Zo zijn er wereldwijd 8 miljard mensen en minder dan 400 noordkaper walvissen, niet meer dan 300 Cross Rivergorilla’s, slechts 1700 rothschildgiraffen, circa 26.000 ijsberen, 1400 prehistorische komodovaranen en in de Afrikaanse wildernis leven nog zo’n 25.000 leeuwen.

De International Union for Conservation of Nature (IUCN), de wereldwijde natuurbeschermingsorganisatie, houdt de status van de soorten bij op de zogenaamde Rode Lijst. Van de 142.500 geregistreerde soorten staat 28 procent van alle insecten, zoogdieren, vogels, reptielen, amfibieën, vissen, planten en koralen op een glijdende schaal van uitsterven. Van de zestigduizend boomsoorten wereldwijd wordt een derde bedreigd in zijn voortbestaan. Het risico op een massaal uitsterven van soorten is voor het eerst sinds 65 miljoen jaar geleden, toen de dinosaurussen uitstierven, weer reëel.

De aan de mens bekende soorten beslaan slechts vijftien procent van alles wat op aarde leeft. Tellen we de bacteriën en insecten mee dan kennen we misschien nog maar een paar procent van al het leven. We weten nog steeds weinig van de uiterst gevarieerde natuur en de functies die al die, ook onbekende, soorten in de keten van het leven op aarde hebben. Natuurlijk, de grote zoogdieren en vogels zijn redelijk in kaart gebracht, maar nog steeds zijn er legio onbekende en onontdekte zoogdieren, vogels, slangen, kikkers en vissen in het wild. Als ze worden gevonden staan ze meestal meteen geregistreerd als ernstig bedreigd in hun voortbestaan, zoals de Popa-langoer, een langoeraapje in Myanmar dat in 2020 werd ontdekt en waarvan er nog hooguit 250 leven.

De oorzaken van het grote uitsterven zijn legio: klimaatopwarming, trofeejacht, het eten van bushmeat door stadsbewoners, stropen om van dierlijke producten traditionele Chinese medicijnen te maken, toenemende bebouwing, boeren die met hun vee en akkers oprukken tot in de laatste stukken wildernis, de aanleg van palmolieplantages, houtkap, overbevissing en vervuiling. Alle oorzaken kennen één gemeenschappelijke factor: de mens. Het probleem van het verdwijnen van zoveel soorten, van het massale uitsterven dat nu gaande is, is dat dit proces elk decennium sneller gaat. Het is een crisis die misschien te groot is voor de individuele mens om te bevatten, ook al is de mens de enige schuldige.

Nog steeds is circa 19 procent van het aardoppervlak wildernis en dat moet volgens de Verenigde Naties naar 30 procent, en wel in een razendsnel tempo. Het zijn abstracte cijfers die kil de urgentie aangeven van de verdwijnende schoonheid van de zeer kwetsbare natuur.

Ik besloot op zoek te gaan naar een van de meest iconische diersoorten: de neushoorn, en de bescherming ervan, als voorbeeld van wat er gaande is met de biodiversiteit. Als je alle neushoornsoorten bij elkaar optelt zijn er nog zo’n 26.000 van deze oerbeesten over, maar het kunnen er ook veel minder zijn. Het aantal daalt rap en sommige neushoornsoorten bestaan inmiddels uit minder dan honderd individuele dieren. In de negentiende eeuw zwierven er nog honderdduizenden neushoorns over de graslanden en in de bush van Afrika en Azië.

Mijn reis gaat naar Zuidelijk Afrika, naar de zuidelijke witte neushoorn, de zwarte neushoorn, de geheimzinnige woestijnneushoorn die voorkomt in Namibië. Ik vervolg mijn reis naar Azië, naar de pantserneushoorn, waar er honderd jaar geleden nog maar een paar van over waren in India en Nepal. Naar Sumatra en Java waar twee aparte soorten leven als de laatste der Mohikanen, en weer terug naar Afrika, voor het dramatische verhaal van de noordelijke witte neushoorn in Kenia.

Ook andere diersoorten staan er slecht of nog slechter voor. Om hen bekommeren zich geen talloze dierenbeschermingsorganisaties met vele miljoenen euro’s. Een reddingsoperatie van enorme proporties is nodig om het massale uitsterven van soorten te voorkomen. Het begint ermee dat heel veel mensen zich bewust worden van de existentiële problemen waarmee we worden geconfronteerd en de gevolgen daarvan.

Uiteindelijk is er maar één diersoort die de neushoorns, en al die andere soorten, kan redden en dat is de mens. En als we aan al die met uitsterven bedreigde soorten geen ruimte geven, is de mens, ergens in de nabije toekomst, ook het slachtoffer van de ineenschrompeling van de natuur en de biodiversiteit. Maar dan zijn de neushoorns waarschijnlijk al een tijdje van de aardbodem verdwenen.

De zuidelijke witte neushoorn

16.000

3

Op zoek naar neushoorns in Krugerpark

Toen ik in 2021 in Zuid-Afrika arriveerde had ik van de Big Five regelmatig olifanten, luipaarden, leeuwen en Kaapse buffels gezien, maar nog nooit een witte of zwarte neushoorn. Ze zijn veel zeldzamer.

In Phalaborwa, een langgerekt stadje aan de noordwestelijke grens van het beroemde natuurpark Kruger in Zuid-Afrika, staan door corona de meeste lodges, B&B’s en hotels leeg. Het is een zware tijd voor de lokale bevolking en ondernemers die van toerisme leven, en vooral van het spotten van neushoorns. Ik heb besloten bijna vier weken rond en in het befaamde natuurpark Kruger door te brengen, in de hoop witte en zwarte neushoorns te zien. Ze leven daar nog in behoorlijke aantallen, wordt gezegd.

Mijn eerste dag beproef mijn geluk en ga mee op avondsafari. Edward, een zwarte gids, met veel kennis van zaken en een vrolijke manier van vertellen met veel grappen, zit achter het stuur in de auto, die als een tribune, met drie steeds hogergeplaatste banken, is opgebouwd. Hij haalt een karabijn op bij de ingang van Kruger en we vertrekken. ‘Sommige toeristen vinden het een geruststellende gedachte als ik een geweer bij me heb.’ Het wapen is ergens uit het begin van de vorige eeuw en er zit één kogel in.

Een kilometer of wat in het park zie ik al de eerste groepjes impala’s, drie giraffen die de weinige blaadjes van bomen trekken en een olifant op nog geen anderhalve meter van de wagen, die onderzoekend zijn slurf uitsteekt. Het is het begin van de lente en de meeste bomen en struiken hebben hun winterjas nog aan. Veel te eten is er niet voor wilde dieren in deze tijd van het jaar. Het kan ook bitterkoud zijn, vooral ’s nachts.

Edward legt uit dat het beleid van Kruger is om nooit in te grijpen in de natuur. Als een leeuw een koedoe wil neerhalen als prooi, dan wordt er niet geïntervenieerd. Als een hongerige leeuw te zwak is om te jagen, dan wordt er niet bijgevoerd, dan gaat die leeuw gewoon dood. Zo gebeurde dat ook de drie weken hiervoor met aanhoudende hevige regenval en nachten waarin de temperatuur niet boven de nul graden uitkwam. Veel zwangere antilopen, een verzamelnaam voor de vele hertachtigen, zijn toen gestorven. De populaties van koedoe, gazelle, springbok en impala zijn in deze dagen flink uitgedund. ‘Dat is de natuur,’ zegt Edward. Alleen de sterksten blijven over en geven aan nieuwe generaties goede genen door om in de wildernis te overleven. De natuur moet je zijn gang laten gaan. Het is alsof ik Charles Darwin hoor spreken.

De Krugeraanpak is een van de denkwijzen over natuurbeheer, bij een andere filosofie staat het redden van bedreigde soorten voorop en is ingrijpen noodzakelijk. Weer een ander principe gaat ervan uit dat je elk individueel dier moet beschermen en redden. Maar hoe zit het dan met neushoorns als het gaat om het Krugerbeleid? Die worden hier met grote aantallen gestroopt en daar is niets natuurlijks aan. Hoe worden dan de noodzakelijke sterke genen doorgegeven aan volgende generaties?

Over neushoorns mag Edward niets zeggen. Alle informatie over aantallen zwarte en witte neushoorns in Kruger zijn geheim, ook de locaties waar ze worden gesignaleerd en wat er aan bescherming tegen het stropen wordt gedaan, zijn verboden gespreksonderwerpen. Wel vertelt hij dat het vooral stropers uit Mozambique en Zimbabwe zijn die ijlings de grens oversteken en als ze de hoorns hebben en de dieren al stervend of dood achterlaten.

Inmiddels is er ook een behoorlijk aantal rangers, gidsen en ander personeel van Krugerpark betrokken bij het stropen van neushoorns. Ze geven informatie aan stropersbenden over waar neushoorns zich bevinden of nemen zelf het geweer ter hand. Corruptie is onder werknemers van Kruger een aanzienlijk probleem en dat gaat ten koste van de moraal onder personeel dat wél al jarenlang zijn best doet om stropers te pakken en neushoorns te beschermen. Zo is Krugerpark het afgelopen decennium zowel intern als extern in een oorlog gerold, die bekendstaat als de neushoornoorlog.

Edward vertelt al rijdend dat in dit deel van Kruger ook witte en zwarte neushoorns worden gezien, en misschien hebben we vandaag geluk.

De witte en zwarte neushoorn zijn overigens niet wit of zwart. Ze zijn allebei grijs en als ze in modderpoelen hebben liggen rollen allebei zwart. De namen zijn ontstaan door een spraakverwarring in een van de vorige eeuwen. De witte neushoorn is een grazer met een brede bek. In het Nederlands Afrikaans van indertijd heette dat een ‘wyde’ bek en dat ‘wyde’, in het Nederlands wijd of breed, verstonden Engelsen als ‘white’: wit. Ook het Duitse woord ‘weit’ wordt als schuldige voor dit misverstand aangewezen en klinkt ook hetzelfde als het Engelse woord ‘white’. Zo ontstond de naam ‘witte neushoorn’. De andere soort werd de ‘zwarte neushoorn’ genoemd, omdat verondersteld werd dat die veel donkerder is. De zwarte neushoorn rolt veel in donkere modder en dat gaf hem een zwartere aanschijn met al die modder vastgekoekt op zijn huid. De zwarte neushoorn heeft een tuitlip, waarmee hij takjes, twijgjes en bladeren van struiken en planten trekt. De binnenkant van de lippen is oranjerood en steekt fel af tegen de grijze huid. Het lijkt er erg op dat het kolossale dier dikke vurige zoenlippen heeft.

Een ander verschil is het gewicht. Witte neushoorns, vooral de dominante mannetjes, kunnen 2500 kilo wegen en een enkeling zelfs meer. De zwarte neushoorn is kleiner en heeft een gewicht tussen de 800 en 1400 kilo, ook hier zijn er uitschieters geconstateerd. Het zijn twee heel verschillende soorten, maar ze zijn allebei grijs.

Als de zon ondergaat rijdt Edward onverstoorbaar door. Hij sluit een grote lamp met gelig licht aan op de sigarettenaansteker en schijnt dan naast de rijdende auto ver de bush in. Het wordt meteen een stuk kouder nu de nacht is gevallen en ik heb alleen een T-shirtje aan. Enthousiast rijdt hij dieper en dieper het park in. Een grote kudde van vele tientallen Kaapse buffels trekt langzaam door het struikgewas en laat zich niet hinderen door de lamp. ‘Zolang de lichtbundel niet op de ogen van wilde dieren wordt gericht, hebben ze er geen last van,’ zegt hij.

Plotseling ziet Edward iets langs de kant van de weg. Hij zet de auto in zijn achteruit. Tussen de bruine struiken en het gele gras verscholen liggen twee gevlekte hyena’s. De kleur van hun vacht geeft een prima camouflage in deze omgeving. Een van de twee hyena’s is gewond en trekt met zijn achterpoot als ze na enige tijd weggaan. Niet veel verderop ligt een moederhyena in de berm met twee nieuwsgierige zwarte pups, die proberen de auto in te klimmen. Ook hen deert de spotlight niet.

Edward roept dat het nu wel heel koud is geworden. Dat ben ik helemaal met hem eens, vooral in de buurt van waterpartijen. Het is nog maar 25 kilometer terug naar Phalaborwa Gate, een van de ingangen van Kruger, een uurtje rijden. Hij geeft gas. Witte of zwarte neushoorns zitten er vandaag niet meer in.

De ‘succesvolle aanpak van het stropen van neushoorns’, aldus Zuid-Afrikaanse autoriteiten, had me hoop gegeven dat ik deze oerdieren de komende dagen toch zou zien. De laatste jaren zijn er telkens in januari persberichten de wereld in gestuurd van het ministerie van Visserij, Bos en Milieu in Zuid-Afrika over de jaarlijkse daling van het aantal gestroopte neushoorns in het land en vooral in Krugerpark. Het ministerie in Pretoria was elke keer uitermate trots op dit geweldige resultaat en schreef het toe aan de effectieve aanpak om het stropen terug te dringen.

In 2014 schoten stropers gemiddeld meer dan drie witte of zwarte neushoorns per dag dood voor hun hoorn. Het was het begin van de neushoornoorlog. Zeven jaar daarvoor bleef het nog beperkt tot zo’n dertien stuks in een heel jaar. De laatste jaren daalde het aantal gestroopte neushoorns tot iets boven de één per dag in 2020. In alle natuurreservaten in Zuid-Afrika zorgden stropers voor een kaalslag onder de twee neushoornsoorten, maar de grootste daling vond in Kruger Nationaal Park plaats. De kille cijfers. In 2011 waren er in Kruger nog zo’n 10.600 zuidelijke witte neushoorns. In 2020 was dat aantal gedaald naar circa 2600, een daling van 75 procent in een decennium. De daling van het aantal gedode neushoorns tot en met 2020 had vrijwel niets te maken met goed natuurbeheer en een effectieve bescherming van deze magistrale dieren. Er waren gewoon veel minder neushoorns om te stropen.

Inmiddels staat de teller voor 2021 alweer op iets meer dan een gestroopte neushoorn per dag, en dat 365 dagen per jaar, en die trend zette zich door in 2022, waarin 448 neushoorns gedood werden. De nieuwe toename is toe te schrijven aan de hoge prijs van hoorn, waardoor het voor stropersbenden erg lucratief is om nog actiever de laatste neushoorns op te sporen en te schieten voor hun hoorn.

De zuidelijke witte neushoorn komt ook voor in landen als Namibië en Zimbabwe. Door het massale stropen in Kruger en andere Zuid-Afrikaanse wildparken is de wereldpopulatie van de zuidelijke witte neushoorn gekrompen naar iets minder dan 16.000. En misschien is die schatting nog aan de optimistische kant. Tellen in de bush blijft moeilijk.

Maar de zuidelijke witte neushoorn kent nog steeds de meeste dieren in vergelijking tot alle andere neushoornsoorten. En de soort komt van heel ver. Zo was aan het eind van de negentiende eeuw de populatie van de zuidelijke witte neushoorn in Zuid-Afrika zelfs gedecimeerd tot hooguit vijftig dieren, terwijl het land gold als hét moederland van de witte neushoorns. Dus met veel inspanning van natuurbeschermers kan het ook anders.

De volgende dagen ga ik alleen op pad en stuur ik mijn Renaultje Kwid door het noordelijke deel van het Krugernatuurreservaat. Ik zie veel wild, maar geen neushoorns. Ik besluit na een week mijn geluk te beproeven bij Kruger Gate dat in het midden van het enorme reservaat ligt. Het is zesenhalf uur rijden door het natuurpark, een mooie tocht die wat moet kunnen opleveren. Ik vertrek vroeg in de ochtend. Mijn groene Kwid steekt nogal armzalig af tegen de glimmende witte SUV’s die ik gedurende de rit tegenkom. Gelukkig zijn er verschillende benzinestations in Krugerpark, anders was ik met de kleine tankinhoud van het autootje ergens onderweg stil komen te staan en dat wil je hier niet.

Na zo’n twintig minuten zie ik drie giraffen naast de weg met hun lange nekken en lange tongen blaadjes van hoge bomen plukken. Zebra’s grazen op een open stuk land tussen bosschages. Een moederolifant houdt met een andere olifant het jong zo veel mogelijk uit het zicht als ik langzaam voorbijkom. Iets verderop loopt een enorme olifantstier op nog geen drie meter van de weg zich onverstoorbaar tegoed te doen aan gras, takken en blaadjes.

Bij een modderpoel staan wel veertig impala’s zenuwachtig stil en turen allemaal dezelfde kant uit. Onder een boom ligt een leeuwin, die net doet alsof zij de hertjes niet ziet. Ze weet dat ze geen schijn van kans maakt, omdat de afstand te groot is. Maar mocht er toch een van die impala’s zo onverstandig zijn om af te dwalen, dan zal ze haar kans grijpen. Ondertussen ligt ze comfortabel in de schaduw.

Een zadeljakhals steekt voor me de weg over en kijkt me na. De zon komt af en toe door de wolken en bestrijkt de uitgestrekte velden met goud. In het hoge rooigras kan van alles schuilgaan dat vanaf de weg niet is te zien. Een vervet-aapje, met zijn gitzwarte gezicht, grote onschuldige ogen en verder grijze vacht, laat me passeren en trekt zich weinig van mijn aanwezigheid aan.

Ook een gevlekte hyena bekijkt me een tijdje meewarig en verdwijnt dan met zijn kont omhoog in het hoge gras waar langzaam een rode gloed overheen komt van de ondergaande zon. Ik heb Kruger Gate op tijd bereikt. Neushoorns heb ik niet gezien, geen witte en geen zwarte, en dat blijft zo al de keren dat ik de weken erna Krugerpark in ga.