JIM JANSEN EN DOLF JANSEN

ALS WE WISTEN WAT
WE DEDEN, HEETTE HET
GEEN ONDERZOEK

26 wetenschappers over de nieuwste inzichten en
26 columns van Dolf Jansen over ongeveer hetzelfde

FONTAINE UITGEVERS

Opgedragen aan Paul van de Water (1953-2022),

onmisbare vriend en vaste corrector van deze serie

Dit boek is een uitgave van

Fontaine Uitgevers, Amsterdam

www.fontaineuitgevers.nl

Vormgeving: Aard Bakker

Redactie: Daniëlle Kornet-van der Aa

Omslagontwerp: Studio Jan de Boer

Auteursfoto: Bram Belloni

www.jimjansen.net

www.dolfjansen.com

© 2023 Fontaine Uitgevers, Jim Jansen & Dolf Jansen

ISBN 978 94 6404 276 4

NUR 401

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met ISBN 978 94 6404 275 7

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, elektronisch databestand of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Deze uitgave is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Noch de maker, noch de uitgever stelt zich echter aansprakelijk voor eventuele schade als gevolg van eventuele onjuistheden en/of onvolledigheden in deze uitgave.

Inhoud

A Artificiële intelligentie Frank van Harmelen

‘Niet eerder heb ik het vak zo snel zien bewegen.’

B Bomen Valerie Trouet

‘We beseffen niet wat ons te wachten staat.’

C Controle Nico W. Van Yperen

‘Sifan Hassan kan de Olympische Marathon winnen.’

D Duister Hans Clevers

‘Ik moet er sowieso niet aan denken dat dit stopt.’

E Einstein Robbert Dijkgraaf

‘Niet zelf de symfonie schrijven, maar gewoon luisteren.’

F Fantasy Dan Hassler-Forest

‘Een supernerd die opgroeit met Star Wars en Star Trek.’

G Grutto’s Theunis Piersma

‘Wetenschappers moeten eigenwijs zijn.’

H Hedy Felienne Hermans

‘Als ik kan programmeren dan kan ik alles maken.’

I Inkomen Paul Smeets

‘Geen verband tussen hoger inkomen en onethisch gedrag.’

J Jawoord Jitske Kramer

‘Een commitment is altijd een nee tegen iets anders.’

K Kunst (en cultuur) Erik Scherder

‘Het brein wordt uitgedaagd, verrijkt, gevormd en beloond.’

L Lopen Esther Visser

‘Marathons zijn heel speciaal en verschrikkelijk lang.’

M Mars Wieger Wamelink

‘Als Mars ooit gekoloniseerd wordt dan moeten we er eten.’

N Nondeju Nicoline van der Sijs

‘Taalverandering is van alle tijden.’

O Ouder worden Lotte Brinkhof

‘We moeten veel meer kijken naar wat er wel kan.’

P Pesten Geertjan Overbeek

‘Enorme impact met soms verschrikkelijke gevolgen.’

Q Quantum: mechanica en de computer Bob Coecke

‘Niemand begrijpt de quantummechanica echt.’

R Rust Klaas Landsman

‘Ontsnappen aan mensen, bladblazers en ander lawaai.’

S Seks Charmaine Borg

‘Eten en seks hebben veel overeenkomsten.’

T Techniek Vinod Subramaniam

‘Zorgen dat discriminatie niet toeneemt.’

U Uitstraling Marc Swerts

‘Alles gerelateerd aan emoties, attitude en ironie.’

V Vrouwelijke wetenschappers Noor Abdulhussain

‘We doorbraken het stereotiepe beeld van een scheikundige.’

W Wetenschapscommunicatie Ionica Smeets

‘Ik leg dingen uit, probeer hen te overtuigen en vermijd vakjargon.’

X XX Mara Yerkes

‘Je ziet een verharding in het maatschappelijke debat.’

Y Y-boson Ivo van Vulpen

‘Botsende deeltjes, supersymmetrie, neutrino’s en het Y-boson.’

Z Zelfbeheersing Femke Nijboer

‘Het heeft geen nut om aan fatshaming te doen.’

Voorwoord

We zijn dol op tradities, een boektitel bedenken met een woord er in dat eindigt op een a – corona, DNA en promovenda – maar net zo makkelijk wijken we daar van af. Nadenkend over een titel, met prachtig uitzicht over de Amstel in Amsterdam – onze uitgever is prima behuisd – zei Dolf, spontaan en in vloeiend Engels: If we knew what it was we were doing, it would not be called research. Bij nader inzien bleek hij dit niet zelf bedacht te hebben, maar was het een uitspraak van Albert Einstein, die voor velen, en wij zijn daar geen uitzondering op, dagelijks inspireert.

Als je het over wetenschap hebt, is Einstein altijd in de buurt. De grootste natuurkundige uit de geschiedenis vormt samen met ChatGPT, zichtbaar en onzichtbaar, een rode draad door dit boek. Albert Einstein stierf bijna zeventig jaar geleden, maar zijn werk is actueler dan ooit. Daarnaast is hij een grote bron van inspiratie voor velen. Iemand als Ivo van Vulpen borduurt voort op de gedachte van Einstein en neemt ons mee in de even ondoorgrondelijke als duizelingwekkende wereld van het Y-boson, een hypothetisch deeltje dat zou moeten bestaan als de drie bestaande natuurkrachten inderdaad uit één oerkracht voortkomen.

Zeg je Einstein, dan zeg je welhaast automatisch Robbert Dijkgraaf. Ten tijde van het interview was hij nog minister, toen het boek bij de drukker werd afgeleverd stond daar ‘demissionair’ voor. ‘Het wordt pas echt spannend als je iets gaat onderzoeken waar je echt niks van weet en zelfs geen clou over hebt,’ zegt Dijkgraaf geheel in de geest van onverslijtbare Albert.

Ongeveer gelijktijdig – en geheel toevallig – aan het moment dat wij met schrijven begonnen, maakt de wereld kennis met ChatGPT. Dolf benadrukt nogmaals: geheel toevallig. Dolf schrijft al zijn columns zelf uitroepteken. Met grote regelmaat verwijzen wetenschappers in dit boek naar deze chatbot die gespecialiseerd is in het voeren van dialogen en in een maand of acht al honderden miljoenen gebruikers heeft. ChatGPT zal grote consequenties hebben voor het wetenschappelijk onderzoek. Een positief gevolg kan zijn dat het een hulpmiddel is om de eigen prestaties te verbeteren. Maar ChatGPT is ook nog een groot zwart gat: we snappen nog weinig van de werking en hebben er ook nog geen theorie over gevormd. De wetenschappers die in dit boek worden geciteerd zijn het er over eens dat kunstmatige intelligentie het onderzoek blijvend zal veranderen.

Dit boek beslaat, zoals u van ons gewend bent geraakt, alfa, bèta, gamma en alles wat ertussen zit. In Nederland wordt naar ongeveer alles onderzoek gedaan en de zesentwintig wetenschappers die in dit boek aan het woord komen, behoren niet alleen tot de allerbesten in hun vakgebied, ze kunnen ook als geen ander ingewikkelde materie op een heldere manier begrijpelijk maken voor een groot publiek. Ook zonder hulp van ChatGPT.

Jim Jansen, augustus 2023

A Artificiële intelligentie

Frank van Harmelen is hoogleraar artificiële intelligentie aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Aan het eind van het gesprek knikt Frank van Harmelen instemmend als hem gevraagd wordt of hij snapt dat veel mensen bang zijn voor de razendsnelle ontwikkelingen die AI in het algemeen en ChatGPT in het bijzonder doormaken. ‘Ik maak me niet zozeer zorgen over de programma’s op zich,’ zegt hij. ‘Maar wel hoe snel ChatGPT is losgelaten op een breder publiek. Sinds 1 december 2022 heeft het tussen de honderd en tweehonderd miljoen gebruikers, terwijl we oprecht niet weten waarom dat ding zo goed is. We weten niet wat het wel en niet kan en dagelijks verschijnen er in mijn Twitterstream twee soorten verhalen: verbazing over wat het kan, maar tegelijkertijd verbijstering over wat het niet kan. Onwaarschijnlijke fouten en geweldige successen wisselen elkaar af. Feit blijft dat de markt nu gedomineerd wordt door bedrijven als Google en Microsoft, zonder dat de wetenschap daar toegang toe heeft. Alsof de astronomen de James Webb-telescoop zouden hebben, maar Shell in het bezit is van de sleutel.’

Deze uitspraak is tekenend voor Van Harmelen. Van de allerlaatste AI-details is hij tot in de puntjes op de hoogte om vervolgens met een treffende metafoor de ingewikkelde materie terug te brengen tot begrijpelijke kost. Op de middelbare school kreeg hij zijn eerste ‘computer’: een rekenmachine waar hij kwadraatsvergelijkingen op kon programmeren en stroomdiagrammen mee tekende. Begin jaren tachtig ging hij wiskunde studeren, maakte de overstap naar informatica en toen werd het naar eigen zeggen echt interessant. ‘Ik vond het boeiend om de computer voor iets anders te gebruiken dan voor rekenen,’ zegt hij veertig jaar later. ‘Bij AI laat je de computer redeneren, spreken, ideeën generen of puzzels oplossen. Het gaat verder dan de getallen.’

Alan Turing, de bekende Britse computerpionier, schreef al begin jaren vijftig over de theorie van AI, en volgens Van Harmelen dook de term voor het eerst in 1956 officieel op. ‘Dat was tijdens een summerschool in Dartmouth in de Verenigde Staten en volgens de overlevering hadden verschillende wetenschappers gepraat over het idee dat computers intelligent zouden kunnen zijn en hoe je dat zou doen.’

De decennia die volgen omschrijft hij als een periode van hoge toppen en diepe dalen. ‘De jaren zestig noem ik weleens de vroegromantische periode, waarin gedacht werd dat alles mogelijk was. Het was de tijd dat er GPS-programma’s waren: General Problem Solvers. De naam alleen al schreeuwt optimisme uit. De dip kwam in de jaren zeventig, toen de funding verdween, en die periode staat nu nog bekend als de AI-winter. De opleving kwam midden jaren tachtig, door de zogenaamde kennis- of expertsystemen. Het systeem bedacht bijvoorbeeld hoe een arts een diagnose stelt. Op kleine schaal ging dit goed, maar het lukte niet de systemen groter te maken. In de jaren negentig was de tweede winter en het afgelopen decennium is machinelearning opgekomen. Deze programma’s krijgen voorbeelden van hoe ze zich zouden moeten gedragen en op basis daarvan leren ze het zelf. Daar zitten we echt middenin. En ik wil echt niet ouwe-lullerig klinken, maar niet eerder heb ik het vak zo snel zien bewegen. Er gebeurt nu iets in een maand, waar we normaal een jaar over deden. Idioot grote machinelearning-modellen kunnen op ongelooflijke hoeveelheden data getraind worden. Niemand had voorspeld dat die schaalvergroting zo’n enorme verbetering zou geven in de capaciteit van de programma’s. Maar er zit een keerzijde aan.’

Verwijzend naar de lancering van ChatGPT, in december 2022, zegt hij dat de grote bedrijven – Microsoft, Google – te snel te grote stappen hebben genomen. ‘Alsof we een nieuw vliegtuig gebouwd hebben, we niet weten waarom het zo goed vliegt en we ook niet weten waarom het soms op spectaculaire wijze neerstort. Realiteit blijft dat we er wel met z’n allen mee gaan vliegen.

De technologie rent net iets te snel voor de maatschappij uit en dus ook voor de wetenschap,’ constateert hij. ‘Een farmaceutisch bedrijf zal nooit toestemming krijgen om een pil op de markt te brengen zonder kennis over wanneer het wel werkt en wanneer niet. Vergelijk dat met ChatGPT. We hebben er geen theorie over, maar ze verkopen hem wel alvast aan tweehonderd miljoen mensen. Daarom pleit ik voor regulering. En voor certificering van betrouwbaarheid en veiligheid. Daarnaast moeten wij wetenschappers hard aan de bak om beter te begrijpen waarom de dingen die we nu gebouwd hebben soms wel en soms niet werken.’

Ondanks de gevaren, is Van Harmelen optimistisch over de toekomst. ‘Kijk naar de grote technische veranderingen uit het verleden. De stoommachine leidde niet tot massawerkloosheid en de computer heeft de mogelijkheden van mensen vergroot. Dat zal ook met AI gebeuren. Een hulpmiddel om onze eigen prestaties te verbeteren. En dat is hard nodig als je naar alle crisissen kijkt waarin we ons bevinden. Het is fijn om een helpende hand te krijgen. AI gaat met ons samenwerken in plaats van ons te vervangen.’

AI-ronie

Elke zaterdag om tien uur sharp zit ik met een clubje cabaretiers in een systeemplafondruimte boven een café in het centrum van Utrecht. Oké, tien over tien, maar dan is iedereen er ook echt, en Canon Volente (als de printer het wil) kunnen we kort daarna drie mogelijke scènes voor Spijkers met Koppen doornemen. Voorlezen, becommentariëren, herschrijven. Spijkers, dat zoals bekend elke zaterdag om zeven over twaalf aanvangt, en waarin wij van het cabaret elke week weer op niveau die scènes (en het ter plekke geschreven ‘Spijkerlied’) leveren.

Half mei gebeurde er iets opvallends: er was een actuele reden om aan AI te raken, een van de cabaretiers (om juridische redenen kan ik geen van hen bij naam noemen) opperde dat we een scène zouden kunnen maken die feitelijk door of dankzij AI was geschreven, en dat dat dan live op de radio zou blijken. Drie van de andere aanwezigen (onder wie schrijver dezes) waren even stil, rechts van mij werd best enthousiast gereageerd. Althans, eventjes, totdat uit alles – commentaar, lach, pijnlijke stiltes, nog veel meer lach – bleek dat het idee natuurlijk ironisch bedoeld was. Omdat in de drie, vier maanden ervoor zo ongeveer elke columnist en nogal wat tekstschrijvers anderszins dit al gedaan hadden: iets laten schrijven door ChatGPT, filosoferen over iets laten schrijven door ChatGPT, het verdwijnen van de echte creativiteit door ChatGPT (en dat aantonen door een deel van je column in ChatGPT-woorden weer te geven). Het was al gedaan, en natuurlijk gingen wij van het cutting-edge Spijkers-cabaret dat niet ook nog een keer doen. In welke vorm dan ook, uitroepteken.

Wat dit voor mij aantoonde, aantoont: hoe onwaarschijnlijk snel de ontwikkeling van dit idee, dit product is gegaan. Zeker voor iedereen die er stukken minder van afweet dan Frank van Harmelen, en ik ga er voor het gemak maar van uit dat dat dus iedereen is. Binnen een paar maanden werd iets wat een bizar (of fantastisch, of vreselijk) idee leek een app of programma dat door God en iedereen gebruikt wordt, voor research, examens, feitelijk schrijven en hier en daar ook in plaats van creativiteit. Oké, God wellicht niet, die schept zijn eigen werkelijkheid. Zelf schreef en schrijf ik trouwens altijd alles zelf. Waarmee ik me op geen enkele manier naast God wil zetten. Dat heeft God ook liever niet.

Oké, met een omweg kwam ik begin dit jaar ook in de klauwen (of de zachte liefhebbende handen) van ChatGPT terecht. Mijn vriendin, wetenschapper, was voor research voor haar volgende boek benieuwd wat er eigenlijk allemaal uit dat programma kwam. En stelde een vraag over mij. Zeker 80 procent van wat regel na regel na regel tevoorschijn kwam klopte, waarbij het raar blijft je eigen leven en werken zo uit een systeem te zien rollen. Ik bleek echter ook een aantal prijzen gewonnen te hebben die mij feitelijk nooit bereikt hebben, en ook mijn privéleven week wat af van de AI-versie. Anderzijds: onderbroekenmodel voor een wereldwijd merk is zeker nog mogelijk, gezien mijn fysiek en ‘durf te dromen’-houding.

Van de week op een podium had ik het met Lebbis over AI. Hij zei: ‘Als je ziet wat een teringzooi de mens van alles maakt, kunnen we alleen maar hopen dat AI een stuk intelligenter is dan wij.’ Ik weet alleen niet zeker of Leb dat zelf bedacht heeft.

B Bomen

Klimaatwetenschapper Valerie Trouet heeft haar functie als professor aan de University of Arizona tijdelijk neergelegd om een nieuw klimaatcentrum in België te gaan leiden.

De appel valt niet ver van de spreekwoordelijk boom als Valerie Trouet antwoordt op de vraag waarmee we een boom het beste kunnen vergelijken. ‘Van huis uit ben ik bio-ingenieur en een boom is een perfect geoliede machine,’ zegt ze. ‘Die wij als mens nooit zouden kunnen uitvinden. Efficiënt, met verschillende elementen, goed geëvolueerd en multifunctioneel. Daarnaast is hij elegant en mooi. Dankzij de bloemen, wortels, takken en het hout. Dat zoiets prachtigs is ontstaan, hebben we te danken aan de intelligentie van de natuur en miljoenen jaren van evolutie.’

Ze werd in de jaren zeventig geboren in de buitenwijken van Leuven en naast haar ouderlijk huis stond een boom met hangende takken tot op de grond. ‘Daar was ik vaak, bijna afgesloten van de rest van de wereld. Dat is mijn eerste actieve herinnering aan de boom.’

De liefde voor bomen in het algemeen en de natuur in het bijzonder is naar eigen zeggen langzaam gegroeid. ‘Hier in België is bijna alles aangeplant en heb je niet echt een idee wat natuur precies is. Tijdens mijn studie koos ik voor de richting land- en bosbeheer en daar leerde ik ook naar hout kijken. Toen is het vuurtje ontbrand en de passie ontstaan.’

Na haar doctoraat vertrok ze naar de Verenigde Staten om veldwerk in de Sierra Nevada te doen. ‘De uitgestrektheid en grootsheid zijn eigenlijk niet te beschrijven en het wildernisgevoel maakte zich meester van mij. Zo’n bos bestaat al duizenden jaren, alles hangt intrinsiek samen en elk element heeft er zijn eigen plaats. Enerzijds is het mooi, omdat nergens het bos eindigt. Maar het is ook beangstigend. Aan het begin van mijn carrière heb ik dingen gedaan die nu te zot zijn voor woorden. Ik ging helemaal alleen op zoek naar bomen en stronken met brandwonden, in een bos waar ook poema’s en beren zaten. Dat zou ik nu nooit meer doen.’

Daar in Californië deed ze ook de grootste ontdekking uit haar carrière. ‘Ik bestudeerde de jaarringen in bomen om het klimaat van het verleden te reconstrueren. Een boom vormt elk jaar een ring. Hoe breed of smal de ring is, hangt af van het klimaat. In een nat jaar groeien bomen veel en hebben ze een brede ring. Een droog jaar leidt tot een smalle ring. In 2015 werd er in de Sierra Nevada het minste sneeuw gemeten in de afgelopen tachtig jaar. Dat nieuws maakten de weerstations op 1 april bekend en de kranten stonden vol met dit nieuws. Dat leidde bij mij tot een veel groter idee. We hadden tachtig jaar gegevens van de weerstations met datapunten voor de sneeuwval van elk jaar. We hadden ook de jaarringbreedtes over dezelfde tachtig jaar, maar dankzij vijfhonderd jaar oude bomen ook veel verder terug in de tijd. We hebben statistische relaties samengesteld: hoe breed was de jaarring en hoeveel sneeuw viel er dat jaar? Zo zijn we erachter gekomen dat 2015 het allerdroogste jaar in vijf eeuwen was. Van CNN tot The New York Times, iedereen wilde me spreken, en ik bleef maar herhalen: deze cijfers zijn echt een wake-upcall.’

We zijn een kleine tien jaar verder, het veldwerk heeft Trouet tijdelijk neergelegd om zich te storten op het klimaat. ‘Er is toen niet naar ons geluisterd,’ blikt ze terug. ‘Wij als gemeenschap zouden veel voorzichtiger met de natuur moeten omgaan. Maar kijk om je heen. Bomen zijn onschuldig, de mens kan ze omkappen, en ze doen niets terug. Maar bij het klimaat is het anders. Als je dat beest begint te tergen, dan zie je wat er gebeurt. Het kan langdurig heet worden, of koud of nat. We creëren een klimaat dat niet ideaal is en we bevinden ons op compleet onontgonnen terrein. Sla de krant open en je ziet dat in een week het Noordpoolijs niet meer te redden is, er bosbranden zijn in Quebec en dat onze CO₂-uitstoot zich op het allerhoogste niveau bevindt. We beseffen niet wat ons te wachten staat.’

Kastanje

We zijn net twee regels in het fascinerende verhaal van Valerie Trouet als er al een appel van een spreekwoordelijke boom valt. En ik me realiseer dat ik allerlei dingen niet van mijn vader heb meegekregen (hij overleed voorjaar 2017) – het lezen van De Telegraaf en Tros Kompas, afkeer van alles wat links is of zou kunnen zijn, geregeld zin in een biertje – maar de liefde voor bos en bomen zeker wel. Sterker nog, ik had ook een boom die enigszins leek op het exemplaar met hangende takken in de tuin in Leuven. Ik was een jaar of elf, de lente van 1975 dus. We wandelden in de buurt van Muiderberg, een plek waar je zowel langs het water van het IJmeer kon lopen als een rondje door het bos kon maken. En mijn vader bepaalde, zoals altijd, wat we deden en langs welke route.

Medeauteur Jim (destijds vier jaar) was door Henk, die toen al zeven was, meegetrokken naar de waterkant, iets met steentjes en takjes, ik liep met onze ouders. Leek me veiliger. Ik vond een kastanje, met een soort staartje eraan. Mijn vader, die alles van de natuur wist, legde me uit dat de kastanje daarmee probeerde zelf een boom te worden, maar dat daarvoor wel aarde en zon en water en aandacht nodig zouden zijn. Ik besloot de kastanje niet weg te gooien, maar te bewaren in de zak van mijn jekkie. Thuisgekomen plantte ik samen met mijn vader de kastanje in een pot met top-tuinaarde, maanden later was al een grotere pot nodig. Toen we een jaar later een prachtig benedenhuis met een tuintje erachter kregen, had ik een echte plek voor mijn boompje. En zolang we daar woonden, ik nog een jaar of zes, de rest van het gezin veel langer, bleef de boom groeien en groeien. Van een sprietje uit de aarde, een paar weken na het planten, heb ik hem zien groeien tot een echte kastanjeboom. Die uiteindelijk zelf ook weer met kastanjes ging strooien.

Ik hield van die boom, ik hou van bomen, van bos. Het is mooi, groen, rustgevend, het geeft schaduw en zuurstof, het is van niemand en daardoor van ons allemaal. En daarom uit ik me bijna wekelijks, in krant of op radio, over de bedreigingen voor bomen, en planten, en zoveel leven op aarde, bedreigingen die we grotendeels zelf veroorzaken, en die we ook grotendeels zouden kunnen verminderen of laten verdwijnen. Omdat de kans dat de jaarringen van 2023 minder breed zijn dan die van 2015 me vrij groot lijkt, en we niet heel veel wake-upcalls meer gaan krijgen.

C Controle

Nico W. Van Yperen is hoogleraar sportpsychologie bij de Rijksuniversiteit Groningen.

Het grensde bijna aan het onmenselijke en zeker aan het onmogelijke, die zondag eind april in Londen. Sifan Hassan, tweevoudig olympisch kampioene op de baan, debuteerde tijdens een van de meest beroemde marathons ter wereld. En won die vervolgens met een Nederlands record: 2.18.33.

‘Ja, bij ons thuis stond de tv ook aan,’ zegt Nico W. Van Yperen met een glimlach. ‘Maar dat is eigenlijk standaard als er sport op tv is. Meestal kijk ik met een schuin oog, en werk ik door. Maar gedurende de race werd het zo spannend en sensationeel. Als kijker zag je live dat ze haar persoonlijke grenzen aan het verkennen was en ze deed iets wat ze nog nooit eerder had gedaan. Dat is prachtig om te zien.’

Van Yperen is de eerste hoogleraar sportpsychologie in Nederland en hij bestudeert een breed palet aan zaken die tijdens de race van groot belang kunnen zijn. Of beter gezegd, die ervoor zorgen dat je wint of verliest, en of je wel of geen plezier beleeft aan je sport. ‘Ik houd me bezig met factoren als controle, doelen stellen, scenario’s bedenken, omgaan met spanning, die allemaal beogen om tot een beter resultaat te komen. En om sporters zich meer comfortabel te laten voelen in een oncomfortabele situatie, bijvoorbeeld wanneer prestatiedruk wordt ervaren.’

Zelf heeft hij altijd aan sport gedaan en na judo en voetbal ging hij op landelijk niveau waterpoloën. Via volleybal en tennis speelt hij nu op seniorenniveau (50+) golf in de op één na hoogste klasse. ‘Dat is zeker nuttig voor mij,’ zegt hij. ‘Omdat ik zo blijf ervaren hoe het is om op serieus wedstrijdniveau te sporten. Daarnaast ken ik het jargon, kan ik meepraten over tactiek en techniek, snap ik de humor van de kleedkamer en de frustratie van het verlies. Of de explosieve blijdschap in het geval van Hassan.

Het mooie aan haar race vond ik dat ze zich volledig richtte op de dingen waar ze controle over had. Als je competitief bezig bent dan is het verleidelijk om ook met tegenstanders bezig te zijn en wat zij doen. Daar heb je praktisch nooit controle over, dus laat het, is mijn devies. Tijdens een grote race zoals de London Marathon gebeuren er ook veel dingen omheen. Er staan overal camera’s, er is publiek, rumoer, de weersomstandigheden spelen mee en ga zo maar door. Je ziet het, je hoort het, je voelt het, dat is meestal onvermijdelijk. Maar als je dat bij jezelf registreert, richt je dan direct weer op de zaken waar je wél controle over hebt. Bijvoorbeeld de racetactiek die uit en te na is doorgenomen met de coach en andere begeleiders.’

Het sleutelmoment van de race van Hassan vindt volgens Van Yperen na iets meer dan een uur plaats. ‘Ze kreeg kramp en stretchte even. Een seconde of twintig later gebeurt het weer, en met haar linkerhand voelde ze aan haar bovenbeen. Zij heeft zoveel loopervaring en zal ook zeker met trainingen weleens kramp hebben gehad. Ze was dus in control en liep vervolgens verder om de kramp eruit te krijgen. Natuurlijk wist ze dat het moeilijk zou worden, en dat er meer pijn zou opkomen. Mogelijk is van tevoren bedacht hoe ze daarmee om zou moeten gaan. Haar persoonlijke doel was om in deze race zo ver mogelijk te komen en het maximale uit zichzelf te halen. Je zag hoe ze door de pijn heen liep, volgens haar eigen scenario en snelheid. Ook als de tegenstander wegloopt, moet je je niet gek laten maken, want als je meegaat is de kans groot dat je jezelf kapotloopt.

Concentreer je op jezelf,’ zegt hij, met een mits. Dat is de laatste fase van de race als de kans op een podiumplek, of nog beter, de overwinning, in zicht komt. ‘Een externe focus op je tegenstander(s) en de situatie is dan nodig om tactisch de beste keuzes te maken, en het kan helpen om door je eigen pijn heen te lopen. Een kansrijke positie motiveert om alles eruit te persen om uiteindelijk die wedstrijd te winnen,’ zegt hij. ‘Hetgeen ook gebeurde. Met nog twee andere atleten maakte ze de laatste bocht richting de finish, ze liep helemaal rechts en versnelde. Steeds meer weg van de anderen. In die ambiance, op die plek. Tot de laatste meter keek ze naar links of er niemand langzijkwam. Geheel terecht noemde de verslagever haar overwinning verbijsterend.’

Concluderend noemt hij haar ‘een absoluut fenomeen’. ‘Het doel van deze marathon was te kijken wat ze aankon. Dat weet ze nu, en wij ook. In potentie is ze de snelste vrouw ter wereld, dus ja, ze kan in 2024 de Olympische Marathon in Parijs winnen.’

Collega Sifan

Voor deze letter, dit onderwerp, ga ik iets meer ruimte nemen dan gemiddeld. Natuurlijk, omdat het over lopen (= hardlopen) gaat, omdat het over Sifan Hassan gaat, omdat het raakt aan wat in topsport, maar ik denk ook in het echte leven, bepalend kan zijn: dat je je bezighoudt met en druk maakt over de dingen die je kunt beïnvloeden, waar je controle over hebt. Dat scheelt namelijk zoveel energie die je anders zou besteden aan dingen (mensen, gebeurtenissen, mogelijke gebeurtenissen) waar je niks mee kunt, niks aan kunt doen, en meestal ook niks aan kunt veranderen.

En er is nog een reden dat ik wat meer ruimte pak: toen Sifan – ik mag Sifan zeggen, ik heb haar een paar keer gesproken en als loper zijn we een soort collega’s, zij aan de absolute wereldtop, ik in het peloton van hardwerkende amateurs met net niet voldoende talent om zo hard te lopen als je zou willen, of nóg zo hard te lopen als je zou willen; waarbij opgemerkt dat schrijver dezes zestig is en in principe (en feitelijk) dagelijks traint – afijn, toen Sifan twee jaar eerder, zomer 2021, op de Olympische Spelen in Tokio iets deed wat onmogelijk was en nog nooit eerder geprobeerd of gedaan – de 1500, de 5000 en de 10.000 meter lopen, verspreid over een week kampioenschap, met de sterkst mogelijke tegenstand – schreef ik over haar. Voor haar, ook. Dus dat gedicht krijgt u zo van me.

Maar eerst nog even dit. Nico W. Van Yperen (de W staat naar ik aanneem voor Winnaar) heeft altijd sport aanstaan op tv, als er sport van enige importantie op tv is, en dat is dus zo ongeveer elk moment dat Nick en/of Simon niet ergens heen reizen, ‘vrienden’ ontvangen of in gezang uitbarsten. En het mooie is, dan is hij aan het werk, want hij bestudeert de sport en de sporter, de mentale processen, het presteren en ook het mislukken. Nico Van Yperen kan zoveel sport kijken als hij maar wil, met een half oog of volledige aandacht, en dan is hij aan het werk. Veel mensen, ik wilde mannen zeggen, en dat heb ik nu toch gedaan, zouden maar wat graag Nico Van Yperen zijn.

En nogal wat mensen, mannen én vrouwen, zouden zo graag de fysieke en mentale kracht willen hebben die Sifan had (en heeft): na bijna 42 kilometer de wil én de power hebben om, door alle pijn en vermoeidheid heen, te versnellen, de ander te verslaan, te winnen.

Dit schreef ik voor haar na Tokio ’21:

Sifantastisch

Dat je als meisje alles achterlaat

Moet vluchten uit je land

Je familie, je huis, je alles verliest

En een halve wereld verderop terechtkomt

Daar zijn geen woorden voor

Dat je gaat lopen…

Om te vergeten?

Om te zijn?

Om te voelen?

Of gewoon om te lopen?

Om hard te lopen

Om te zweven en weer te landen

Te zweven en weer te landen

Daar zijn geen woorden voor

Dat je talent hebt

En een paar mensen om je heen die dat zien

Die jou zien

Die je laten lopen

Zoveel je maar wilt

Steeds harder, steeds meer

Dat je een loper bent, een hardloper

Daar zijn geen woorden voor

Dat je grote wedstrijden…

Dat je in een oranje shirtje…

Dat je wint!

Dat ze voor jou het Wilhelmus…

Daar zijn geen woorden voor

Dat mensen iets van je vinden

Van hoe je praat

Van wat je zegt

Dat politici die altijd lelijk zijn over vluchtelingen en mensen op drift

Altijd lelijk over mensen met een andere afkomst

Twee weken lang geen tv konden kijken

Omdat de van kleur exploderende Nederlandse sport

Ze elke dag weer ongelijk gaf

Ongelijk

Daar zijn geen woorden voor

Maar wel een hele grote grijns mijnerzijds

Dat je naar Tokio

Dat je stapelgek bent

Stapelgek!

En dat zelf ook weet

Dat je drie afstanden

Dat je iets wat nog nooit iemand heeft gedaan

Dat je de 5000 wint

Met een blessure

Maar goed, als één beenheffer het niet zo goed doet, dan gebruik je toch gewoon die andere beenheffer

Daar zijn geen woorden voor

Dat je valt op de 1500 meter

En wij allemaal naast je liggen

Op dat keiharde tartan

Dat de rest niet even op je wacht

Zoals Abdi Nageeye zou doen

Maar tyfushard doorloopt

Dat je duikelt, opstaat en ze 350 meter later allemaal hebt ingehaald

Daar zijn geen woorden voor

Dat je brons pakt op de 1500 meter

Omdat je de anderen ook wat gunt

En je wellicht een beetje vermoeid bent ook

Maar een dag later

Eén dag later

10 kilometer

10.000 meter

25 rondjes

Ze lopen je stuk, ze lopen je stuk, ze lopen jou niet stuk

En dan nog één keer die eindsprint

Daar zijn geen woorden voor

Dat je kruipend over de baan

Dat je nog even de 4x400 naar zilver schreeuwt

Dat je ons goud en brons en goud

Dat je de koningin van de Olympische Spelen bent

En in Parijs ook nog de marathon overweegt

Maar eerst slapen

Heel lang slapen

Alles wat ik zeg

Alles wat ik voor je schrijf

Daar zijn geen woorden voor

Oké dan, één woord: sifantastisch

Sifantastisch!

D Duister

Hans Clevers is als hoogleraar moleculaire genetica verbonden aan het Universitair Medisch Centrum Utrecht en hoofd van Roche Pharma Research and Early Development in Bazel, Zwitserland.

Begeef je op onbekend terrein, in het duister en sla oncomfortabele paden in buiten je comfortzone. Want zo ontdek je nieuwe dingen. Dat zijn kort en goed de regels die gelden als je onderzoek doet met Hans Clevers, de meest vooraanstaande wetenschapper op het gebied van DNA en stamcelonderzoek die ons land rijk is.

Dat hij überhaupt carrière maakte in de wetenschap is niet vreemd. Volgens de overlevering vertelde hij al op de kleuterschool aan zijn juf dat hij bioloog wilde worden en een paar jaar later had hij de zolder van zijn ouderlijk huis getransformeerd tot laboratorium. Na zijn studie was hij in no time gepromoveerd omdat hij slechts twaalf maanden deed over de vijf benodigde onderzoeksartikelen. Als bioloog behoorde hij meteen tot de top van de wetenschappelijke eredivisie, maar dankzij zijn onderzoek naar stamcellen kwam hij in de Champions League terecht. Daarna kwamen de grote doorbraken bijna vanzelf. Met behulp van geavanceerde technieken ontdekte hij in 2007 het signaal dat stamcellen aanzet tot delen. Een paar jaar later was het weer raak, toen de Japanner Toshiro Sato, onderdeel van zijn groep, voor het eerst succesvol mini-organen vanuit stamcellen had gekweekt, zogenaamde organoïden.

‘Deze ontdekkingen hebben we gedaan omdat er in mijn lab een paar regels gelden,’ zegt hij als we hem op een vroege woensdagmorgen via Zoom spreken. Clevers heeft vanuit zijn woning in Klein-Bazel zicht op de Rijn waar wandelaars, fietsers en mensen op het water aan hem voorbijtrekken op weg naar de oude stad. De eerste anderhalf uur van zijn werkdag is bestemd voor zijn Nederlandse onderzoekers – en af en toe een journalist – en vanaf negen uur besteedt hij al zijn tijd aan Roche, waar hij hoofd is van de R&D-afdeling en jaarlijks een kleine anderhalf miljard euro te besteden heeft. ‘Ik werk intuïtief,’ antwoordt hij op de vraag om zijn stijl te omschrijven. ‘Een van mijn ongeschreven regels is dat je geen experimenten gaat uitvoeren waar je eigenlijk al de uitkomst van weet. De tweede regel is dat het wel moet uitmaken wat eruit komt. Stel dat je een heel elegant onderzoek doet en daar vervolgens niet op kunt doorbouwen; nutteloos. Daarna zetten we een experimenteel systeem op waar we goed kunnen waarnemen, bijvoorbeeld een muismodel of een menselijk organoïde. Tot slot, en nu wordt het echt spannend, verbied ik mensen om hypotheses te doen of zelfs maar vragen te stellen. Dat werkt namelijk contraproductief, omdat er in de biologie geen wetten zijn zoals die gelden in de natuur- of scheikunde. Je kunt niet vanaf je stoel bedenken hoe iets werkt; je moet echt aan de bak in het lab. We beginnen blanco en gaan simpelweg waarnemen. Als je dan het idee krijgt hoe het werkt, dan kun je een beetje gaan voorspellen, vervolgens een lichte hypothese bedenken, meer voorspellingen doen, en als deze niet uitkomen, dan gewoon weer terug naar het startpunt. En ja, ik ben de eerste die toegeeft dat deze manier van werken ingewikkeld is omdat de houvast ontbreekt. Sommigen worden hier heel onzeker van, maar ik vind het juist opwindend. Soms zie ik mezelf staan, tegen een grote muur waar ik al heel lang tegen aan het duwen ben. Opeens geeft een steen mee en door een gat zie ik een prachtige vallei, waar nog nooit iemand is geweest. Dan stuur ik mijn hele lab door dat gat die vallei in. Dat is geweldig.’

Dankzij deze manier van werken met ontelbaar veel publicaties in de vakliteratuur tot gevolg, is een gesprek met Clevers bijna niet mogelijk zonder even de Nobelprijs aan te stippen. De grootste wetenschappelijke onderscheiding ter wereld, waar hij al jaren grote kanshebber op is. ‘Wat moet ik erop antwoorden?’ vraagt hij zich hardop af. ‘Ik ken veel Nobelprijswinnaars, maar ik ken nog meer mensen die fantastische dingen hebben gedaan en die die prijs niet hebben gekregen. Om wat voor reden dan ook. Wel vind ik het een voorrecht dat ik in die wereld leef, maar voor de rest ben ik er niet mee bezig. Het allerbelangrijkste vind ik dat mijn werk zo ontzettend leuk is. Op mijn leeftijd had ik al gepensioneerd kunnen zijn en daar kan ik me echt niks bij voorstellen. Ik moet er sowieso niet aan denken dat dit stopt.’

Niet verdwaald

Wat mij altijd weer verheugt is dat de verschillende dingen die ik doe, de verschillende soorten werk die ik verricht, elkaar (vaak onverwacht) kunnen raken. Side note: als je nogal wat verschillende dingen doet – theater, radio, columns, schrijven van liedteksten én opruiende tweets, televisie soms – krijg je vrij vaak de (interview)vraag wat je het liefste doet, dan wel waarvoor je zou kiezen als je maar één ding mocht doen. Voor mij is het enige kloppende antwoord: ik hoef gelukkig niet te kiezen, en alles beïnvloedt elkaar. Ergens in de krochten van mijn brein.

En, zoals gezegd, het komt voor dat dingen elkaar onverwacht raken. Zoals hier. Terwijl u dit boekje leest, naar ik aanneem ergens achter in een boekwinkel, waar niemand u ziet, zodat u het lekker achter elkaar tot u kunt nemen én twaalf euro vijftig bespaart, ben ik tourende. Ruim vier maanden, ruim tachtig voorstellingen, oudejaars natuurlijk (dit jaar Subliem geheten), en dan ook nog met Lebbis. Omdat het altijd mooi is iemand op sleeptouw te nemen voor wie ‘aan lager wal’ een stap omhoog zou zijn. En mijn thema in die voorstelling is bijna letterlijk wat Hans Clevers hiervoor stelt: ‘Begeef je op onbekend terrein, in het duister en sla oncomfortabele paden in buiten je comfortzone. Want zo ontdek je nieuwe dingen.’

Ik realiseer me dat dat voor (wetenschappelijk) onderzoek best wel voor de hand ligt, maar ook dat het durf vraagt. En, dat is hoe ik er in onze voorstelling aan raak: als je vindt of voelt dat we verdwaald zijn – als mensen in dit land, als samenleving – kun je dat omschrijven als de weg kwijt zijn (met eventueel daarbij milde of blinde paniek), of als ergens zijn waar je niet verwacht had uit te komen. Ergens zijn waar je het niet kent of herkent, maar waar je wel benieuwd naar bent, in geïnteresseerd. Dan is verdwaald zijn nog steeds lastig – je hebt straks een paar afspraken, je begint honger te krijgen, er zijn mensen die zich ongerust gaan maken – maar ook spannend, leuk zelfs.

Ik bedoel, je zal maar, door een fout in je routeplanning of (in mijn geval) omdat je je moeder om advies had gevraagd, volledig verdwaald zijn. Geen idee meer waar je bent, geen idee waar je bestemming is. En dan zal je maar tegen een grote muur aan lopen; ik bedoel dit figuurlijk, zelfs als je ‘de weg kwijt bent’ is het van belang om je heen te kijken, voor je te kijken, nergens tegenaan te lopen. Afijn, die grote muur dus, die je alleen vond omdát je ergens anders uitkwam dan je van plan was. Oké, even zitten, je blijkt nog water en twee bananen in je rugzak te hebben, even een paar mogelijke dichtregels in je blok zetten (u kunt uit de bananen en de dichtregels concluderen dat ik tegen die muur zit), en dan… duwen. Tegen die muur, tegen die stenen. En verdomd, daarachter is een plek die mooi en onverwacht is. De Vallei van Clevers, volgens mijn Lonely Planet-gidsje. Dat zou zomaar je (mijn!) bestemming kunnen worden. En ja, ook dat beeld raakt aan Subliem, want ik kon het niet laten het ‘beloofde land’-thema (lang onderweg zijn om uiteindelijk op een betere plek uit te komen; zie bijvoorbeeld de Bijbel maar ook Bruce Springsteen) ook een plek in die voorstelling te geven. Waar precies? Geen idee.

E Einstein

Robbert Dijkgraaf is demissionair minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en theoretisch natuurkundige.

‘Ik werd totaal uit mijn comfortzone gehaald, het was een soort shocktherapie. Alles wat je denkt dat natuurlijk is, is niet meer zo. Tijd is tijd, denk je, maar iedereen heeft zijn eigen tijd. Niet harder kunnen gaan dan het licht. Het zijn bijna idiote dingen waardoor je in een mentale toestand komt waarin je aan alles gaat twijfelen.’

Robbert Dijkgraaf weet het nog goed toen hij halverwege de jaren zeventig op het gymnasium in Rotterdam zat en voor het eerst hoorde over de speciale relativiteitstheorie. ‘Ik dacht dat ik de wereld snapte, maar realiseerde me dat alles anders is. Ik was totaal in de war en wist: in de wetenschap kun je op ieder moment totaal verrast worden.’

Hij wilde er meer van weten, schafte een Amerikaans boek aan, een soort ‘Einstein voor beginners’, en leerde dat de speciale relativiteitstheorie pas was wat hij nu ‘het voorgerecht’ noemt. Vervolgens werd hij geconfronteerd met de algemene relativiteitstheorie, de meetkundige theorie van de zwaartekracht, die in 1916 door Albert Einstein werd gepubliceerd. ‘Dit was vervolgens wel een zeer uitgebreid hoofdgerecht,’ zegt hij bijna vijftig jaar later. ‘Ik zie dat enorm dikke boek nog voor me en de wiskunde die daarin gebruikt werd, was echt heel veel moeilijker.’

Zijn bewondering voor Einstein heeft Dijkgraaf nooit onder stoelen of banken gestoken. In columns en interviews roemde hij de grootste natuurkundige van de afgelopen honderd jaar steevast en in 2013 wijdde hij er een heel college aan bij de DWDD University.

‘Einstein was letterlijk zijn tijd vooruit, omdat hij heel diep nadacht. Dat ging zo diep, dat het echt uitzonderlijk was. Hij dacht na over zulke fundamentele problemen als ruimte, tijd en zwaartekracht, en de rest van de wetenschap zag die noodzaak niet. Hij had een uitzonderlijk wapen en dat was het gedachte-experiment. Hij stelde zich allemaal dingen voor en anderen uit die tijd kwamen niet eens in de buurt. Beeld je het peloton van de Tour de France in, met alle renners op een kluitje en net voor de finish sprint er eentje weg. Albert Einstein niet. Hij had zich aan het begin van de rit losgereden van de groep om vervolgens jarenlang alleen te rijden en met een enorme voorsprong over de finish te gaan. Dat gebeurt zeer zelden in de wetenschap.

Het is leuk en ook terecht dat de titel van dit boek ontleend is aan een uitspraak van hem. “Als we wisten wat we deden, heette het geen onderzoek.” Precies hieraan zie je dat hij ook een kei was in zijn aforismen en het past ook heel erg bij hem. Als je onderzoek doet, dan moet je een open geest houden. Daarom zie ik de wetenschappers van nu als de ontdekkingsreizigers van toen. Columbus had allerlei ideeën waar hij naartoe zou gaan, maar wist uiteindelijk niet waar hij tegenaan zou botsen. Zo werd wel Amerika “ontdekt”. Voor de wetenschapper wordt het echt spannend als je iets gaat onderzoeken waar je echt niks van weet en zelfs geen minieme clou hebt. Vraag aan natuurkundigen wat donkere materie is en ze zullen je het antwoord schuldig blijven. Dat is het fundamentele onderzoek naar de grote vragen. Je gaat de volle zee op, en weet niet waar je uitkomt.’

Dijkgraaf was de jongste universiteitshoogleraar uit de geschiedenis van de UvA, won de Spinozapremie en leidde de KNAW voordat hij directeur werd van het Institute for Advanced Study in Princeton. Een kleine twee jaar geleden werd hij minister, ver verwijderd van de labs en de deeltjesversnellers. ‘Natuurlijk kriebelt het af en toe bij mij,’ antwoordt hij op de vraag of hij het onderzoek doen mist. ‘Het is heel fijn om na te denken over de grote problemen van de kosmos en daar zelf onderzoek naar te doen. Maar het is ook heel leuk om dat plaatsvervangend te volgen. Als demissionair minister mag ik gewoon meekijken. Je hoeft niet zelf de symfonie te schrijven, je mag er ook gewoon naar luisteren.’

Met zijn wilde haardos, vaak pijprokend en altijd zonder sokken was Einstein uitgelezen authentiek. ‘Maar dat is geen absolute voorwaarde voor een succesvolle wetenschappelijke carrière,’ zegt Dijkgraaf. ‘Ik ken veel excentrieke wetenschappers die absoluut briljant zijn, maar er zijn ook heel veel briljante mensen die absoluut niet excentriek zijn. Neem Hendrik Lorentz, een andere wetenschapper die ik heel hoog heb zitten. Hij was een uitermate braaf iemand. Vriendelijk, diplomatiek, innemend. Het meest bijzondere was dat Einstein zijn intuïtie en interne kompas volgde op het ongebaande pad van ruimte, tijd en zwaartekracht. Isaac Newton dacht dat hij het opgelost had, maar later gaf hij toe dat hij het zelf eigenlijk niet begreep. Driehonderd jaar later zei iemand: mijn kompas gaat daarnaartoe en ik ga de grote oceaan in. Die persoon was Albert Einstein.’

Tijd om te praten over tijd

Er zijn hersenonderzoekers die mijn brein graag eens aan een wat diepgaander onderzoek zouden onderwerpen. Ik verwijs ze, dat zult u begrijpen, altijd door naar mijn management, want ze mogen peuteren en scannen wat ze maar willen, maar het moet natuurlijk wel in mijn agenda passen. Meestal gaat zo’n mogelijk onderzoek over de snelheid waarmee, of waarin, mijn brein werkt. Hoe het kan dat ik vaak voor het einde van de zin van de geïnterviewde of iemand uit het publiek die me van repliek durfde te dienen een reactie klaar heb, die vaak gepast is, inhoudelijk, scherp zelfs en in uitzonderlijke gevallen ook nog eens (en ik ga nu een wetenschappelijke comedy-term gebruiken) tyfusgrappig.

Wat ík interessant zou vinden is te (laten) onderzoeken wat er in mijn brein gebeurt als Albert Einstein spreekt, of schrijft, of Robbert Dijkgraaf. Wat er gebeurt als de speciale relativiteitstheorie langskomt (als u daar althans tijd voor heeft… sorry), en de algemene dito ook. Als wordt gesproken over wat tijd eigenlijk is, als de meetkundige theorie van de zwaartekracht langsfladdert, als ik wanhopig probeer de term tijdruimtekromme ergens in te fietsen zonder dat iedereen die wel (een beetje) begrijpt waar dit allemaal over gaat me keihard begint uit te lachen. En nee, ik gebruikte de term fietsen niet als makkelijk bruggetje naar het Tour de France-beeld, maar ja, als dat bruggetje er nou toch ligt ga ik het gebruiken ook. Het idee dat de wildbedoste wetenschapper Einstein zonder dat iemand het merkte al vanaf het begin van de dag ver voor het peloton uit reed, naar ik aanneem zonder helm, en daardoor zonder sprintinspanning de rit wist te winnen, zal ik niet snel vergeten.

Mijn plan is in 2024 een lezing voor bedrijven en organisaties te gaan maken die gaat over tijd, wat het is, hoe we het gebruiken, hoe we geleefd worden door klok en tijd en schema’s, wat tijd in andere culturen is en doet. Hoe je tijd kunt hebben en tijd kunt maken. Ik weet zeker dat ik in die lezing (op mijn manier!) Einstein en alles wat hij wel wist te begrijpen ga behandelen. En ook dat ik daarin deze quote van de demissionair minister voor mij meeneem: ‘Ik ken veel excentrieke wetenschappers die absoluut briljant zijn, maar er zijn ook heel veel briljante mensen die absoluut niet excentriek zijn.’ En dan ga ik daaraan toevoegen: laten we niet vergeten, Uwe Excellentie, dat er natuurlijk ook heel veel mensen zijn die wel excentriek, maar op geen enkele manier briljant zijn. En ja, de kans dat die mensen comedian of columnist worden is natuurlijk een stuk groter dan de kans dat ze wetenschapper worden, of minister. Of allebei.