Vrouwengeneeskunst
in de middeleeuwen

Hoe de Vrouw de Middeleeuwen overleefde.

Dr. Louis L.M. van de Ven

Copyright © 2020: Louis L.M. van de Ven
Vormgeving: Louis L. M. van de Ven
Druk en bindwerk: Pumbo
Uitgeverij: Uitgeverij KSSF.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar worden gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de schrijver.

Inhoudsopgave

Inleiding

Bronnen

Hoofdstuk 1: De vrouw in de Middeleeuwse Samenleving

“Einstein was Dom! Hij wist niet eens hoe Google werkte!”

De Kennis van Gezondheid en Ziekte

De Kennis van Vrouwenziekten

Hoofdstuk 2: De Geschiedenis van de Vrouwengeneeskunst

Vrouwelijke Artsen

Hoofdstuk 3: De Anatomie van de Vrouw

De Humorenleer

De Vrouw in de Humorenleer

Geneeskunst en Humorenleer

Hoofdstuk 4: Vrouwenziekten, Klachten en Kwalen

De zwakke Vrouw

Menstruatieklachten

Te Overvloedige Menstruatie

Hardheid van de Baarmoeder

Ziektes van de Baarmoeder

Onstuimigheid van de Baarmoeder

Ontsteking van de Baarmoeder

Hardheid van de Baarmoeder

Vlees dat groeit in de Baarmoeder

Pijn in de Baarmoeder

Witte Vloed

Om de vrouw weer nauw te maken

De Dolende Baarmoeder

Kwalen van de Borsten

Mastitis

Vrouwenongemakken en andere Kwalen

Jeuk

Beschouwing

Hoofdstuk 5: De Geheimen van Bevruchting, Baring en Verloskunst

De Bevruchting

Genieten van de Gemeenschap

De Zwangerschap

De Tekenen waaraan men kan zien of een Vrouw Zwanger is

De Bevalling

Hoofdstuk 6: Hygiëne en Cosmetiek

Hygiene

Cosmetica

Ondergoed

Hoofdstuk 7: Middeleeuwse Geneeskunst door de 21e -Eeuwse Bril

Voeding

Pillen en Dranken van Kruiden

Zalven

Pleisters

Tampons

Pessaria

Klysma

Stomen

Beroken

Fysiotherapie

Baden

Bijslaap

Injecties

Infecties

Hormonen

Afsluiting

Literatuurlijst

Inleiding

Als re-enacter speel ik regelmatig de middeleeuwen na. Dit doe ik met de intentie om te ervaren hoe een middeleeuwer werkelijk leefde. Het is verbazingwekkend om te ervaren dat vroeger, met in onze ogen beperkte middelen, veel meer mogelijk was dan we ons nu kunnen voorstellen. Zonder de moderne hulpmiddelen van nu werden geweldige resultaten behaald. Ik ben regelmatig verbaasd over de resultaten die met eenvoudige middelen en een andere arbeidsmoraal werden bereikt. Dit zie je ook bij de kerken en kastelen uit die tijd.

Als arts vraag ik mij af hoe de medische problemen werden behandeld en of deze behandelingen nuttig en werkzaam waren. Het doel van mijn hobby om me te verplaatsen in een middeleeuws chirurgijn, is het beantwoorden krijgen van de vraag: Hoe werden de klachten van middeleeuwse mensen behandeld en wat was het resultaat van deze behandelingen?

In de jaren dat ik nu optreed als middeleeuws chirurgijn is gebleken dat klachten inderdaad met middeleeuwse middelen behandeld kunnen worden. Dit tot mijn eigen grote verrassing.

Vrienden die mij, als 21e -eeuwse arts, te hulp riepen tijdens middeleeuwse evenementen kon ik helpen bij verwondingen en bij ziektes als buikpijn en hoofdpijn. Met de beperkte middelen van vroeger kon ik met behulp van kruiden, zalven en kleine ingrepen deze ziektes genezen.

Afbeelding 1: Doktersbezoek

Mijn speciale aandacht voor de vrouwengeneeskunst in de middeleeuwen wordt veroorzaakt door het feit dat hierover veel minder literatuur te vinden is dan over de algemene ziekten in de middeleeuwen. Dit is geen verwonderlijk feit, aangezien de middeleeuwse vrouwengeneeskunst meestal wordt aangeduid met de term heimelijkheid. Dat wat verborgen is. Deze terminologie wijst op een sfeer van schaamte en verborgenheid en werd vanaf de veertiende eeuw gebruikt om specifieke vrouwenziektes en hun behandelingen aan te duiden. Een verklaring voor het heimelijke gedrag zou kunnen zijn dat de kennis vooral mondeling, van vrouw op vrouw, werd doorgegeven. Mannen werden buitengesloten. Wellicht toonden zij ook weinig interesse in de vrouw, laat staan in hun problemen en de vrouwengeneeskunst. Mannen waren voor hun kennis en ziekten over de vrouw vooral op de literatuur aangewezen. Deze was er echter vrijwel niet. Kennis werd mondeling op ingewijden overgebracht.

In de ondertitel van het boek over verloskunde: Den Roseghaert vanden Bevruchten Vrouwen lezen we: ‘Wij verzoeken alle personen die dit in handen krijgen zullen, dat zij dit eerlijk en verborgen houden, opdat het niet in handen komt van kinderen of schurken, die het alleen lezen om de vrouwen iets te verwijten of om onaardig te zijn. De letterlijke tekst luidt:

Afbeelding 2: Tekst onderschrift van Den Roseghaert vanden Bevruchten Vrouwen

We kunnen concluderen dat mannen waarschijnlijk weinig over vrouwenzaken en vrouwenziektes wisten. Dit gold zeer waarschijnlijk ook voor mannelijke medische beroepsuitoefenaars.

Wat mij, als arts, boeit is de vraag: Welke kennis over vrouwenziektes en de geneeskunst was er in de middeleeuwse samenleving? Welke klachten en symptomen hadden de middeleeuwse vrouwen en welke ziekten van nu kende men toen niet? Welke ziekten werden er gediagnosticeerd aan de hand van deze klachten en symptomen en hoe werden deze ziektes behandeld?

Uit het werk van R. Jansen–Sieben: Het Repetitorium van de Artes literatuur en van O.S. Lie: Vrouwengeheimen, weten we welke boeken over vrouwengeneeskunst in de middeleeuwen aanwezig waren voor geneeskundigen. De informatie in deze boeken wordt vooral weergegeven vanuit het gezichtspunt van de historicus. De inhoud van de werken met betrekking tot anatomie, fysiologie en ziekteleer worden in de bestaande overzichten slechts oppervlakkig besproken ten aanzien van de medische inhoud. De intrigerende vraag naar de medische kennis blijft over. Met name de vraag hoe men omging met die medische kennis of het gebrek daaraan.

Als 21e -eeuwse arts zal ik analyseren, aan de hand van de beschrijving van klachten en symptomen of de middeleeuwse medische aanduiding, welke ziektes bedoeld kunnen zijn volgens onze moderne geneeskunde. Ook zal ik weergeven of de behandeling in onze ogen zinvol was en of vrouwen hier vandaag de dag baat bij zouden hebben.

Afbeelding 1.1: Middeleeuwse Vrouwen

Bronnen

Voor de bronnen heb ik mij georiënteerd op een aantal werken uit de Middelnederlandse Artesliteratuur en enige werken die niet als Artesliteratuur worden vermeld, maar waarin wel de vrouw en haar specifieke eigenschappen naar voren komen.

Er zijn vier Middelnederlandse werken over vrouwengeneeskunst:

-Der Liber Trotula

-Der Vrouwen Heimlicheid

-Der Mannen ende Vrouwen Heimelicheit.

-Secreta Mulierum (Middelnederlands)

Van elk van deze boeken zijn meerdere handschriften bekend die onderling enigszins van elkaar verschillen, hetgeen waarschijnlijk verklaart kan worden door fouten in het met de hand overschrijven van de boeken, maar die wat medische kennis betreft elkaar overlappen en aanvullen. Ik vergelijk deze Middelnederlandse werken met twee Latijnse teksten de Secretis Mulierum en de Latijnse Liber Trotula. Dit zijn de standaard werken voor de praktijkgerichte middeleeuwse Vrouwengeneeskunst. De Liber Trotula is een boek toegeschreven aan een twaalfde-eeuwse vrouwelijke arts uit Salerno en de Secretis Mulierum wordt toegeschreven aan de Dominicaanse geleerde Albertus Magnus (tweede helft 13e eeuw).

Aanvullende informatie aangaande het middeleeuwse denken over de gezondheid en leven van vrouwen heb ik gezocht in een aantal middeleeuwse werken over vrouwen. Deze werken, met een populairwetenschappelijk karakter, waren bedoeld om mannen te informeren over de bijzondere kenmerken van de vrouwen.

Het betreft (in de oude spelling):

- Der Vrouwen Natuere ende Complexie: Ende hoe men kennen sal Vrouwen die van Natueren Vrolic ende Blijde sijn.

- Het Profijt der Vrouwen: in het welcke geleerd wordt de remedie tegen alle gebreken der vrouwen, weduwen, meyskens, ende alle andere personen: oock om kuysselijck te leven.

- Dat Bedroch der Vrouwen

- Int Paradijs van Venus.

Deze vier werken hebben een sterk moraliserende inslag. Ze zijn samengesteld door een vertegenwoordiger van een andere medische beroepsgroep of andere klasse medicus, zoals bijvoorbeeld een priester of een monnik. Dit is in tegenstelling tot de schrijvers van de twee werken over vrouwengeneeskunst; De Secretis Mulierum en De Liber Trotula die een universitaire achtergrond lijken te hebben.

Ook in de werken van Jacob van Maerlant: Der Nature Bloeme en Het boek van Sidrac: een veertiende-eeuwse vraag en antwoord encyclopedie, kunnen we een beeld krijgen over vrouwen en hun gezondheid. Voor de verloskunde maak ik gebruik van de vroeg 16e -eeuwse tekst “Den Roseghaert van den Bevruchte Vrouwen.” Verder heb ik enige kennis geput uit de hoofdstukken over vrouwengeneeskunde in middeleeuwse boeken over algemene geneeskunst: Smeinsche lede en Medicine in Diets. In het Duitstalige boek Causae et Curae van Hildegard von Bingen vond ik informatie over ziekten van mannen en vrouwen. Zij beschrijft hierin de verschillen tussen man en vrouw, geboorte, menstruatieproblemen en vrouwenziektes. De laatste niet onbelangrijke bron zijn middeleeuwse medische recepten, terug te vinden in verschillende middeleeuwse handschriften.

De oudste recepten in het Nederlands geschreven dateren van rond 1282.

Afbeelding 3: Recept uit de 13e eeuw

De Middelnederlandse literatuur kent vele honderden recepten voor de behandeling van allerlei kwalen. Van deze recepten is ongeveer 5% bedoeld voor de behandeling van verschillende vrouwenziektes, ongemakken en verwante zaken. Als zodanig leren de recepten ons welke kwalen men kende en belangrijk vond om te behandelen. De recepten zijn van een wisselend niveau van opleiding en komen zowel uit de medische wereld als uit de volksgeneeskunst.

Door het hele boek heen heb ik geprobeerd zo dicht mogelijk bij de originele middeleeuwse teksten te blijven. Dit leidt ertoe dat op bepaalde plaatsen voor moderne begrippen vreemd taalgebruik en zinsconstructies ontstaan. Ik heb hiervoor gekozen om te vermijden dat te veel moderne interpretaties de overhand krijgen.

Afbeelding 1.2: Vrouwen bouwen een Stad

Hoofdstuk 1: De vrouw in de Middeleeuwse Samenleving

Als we aan de middeleeuwen denken, komen vaak beelden in ons op van ridders en kastelen, maar ook van overvallen door Vikingen, oorlogen en kruistochten. Het is een beeld van harde tijden, arme gehuchten, slechte oogsten, pest en ander ziekten. Kortom, een harde wrede tijd waarin overleven lang niet altijd eenvoudig was. Van oudsher is de vrouw de zorgende en verzorgende persoon in gezin en samenleving. Zij zorgt er thuis voor dat iedereen gelukkig is en optimaal functioneert. Bij lichamelijke en geestelijke problemen is zij er als eerste bij om troost te brengen en te zoeken naar oplossingen . Vaak onbaatzuchtig, uit liefde en uit plichtsgevoel. Als moderne mensen zouden wij dan denken dat -om te overleven in die harde middeleeuwse samenleving- er dan wel een sterke bescherming van huis en haard en van vrouwen en kinderen zal zijn geweest. Niets is echter minder waar. De middeleeuwen zijn op zijn zachtst gezegd vrouwonvriendelijk; vrouwelijkheid en het vrouw-zijn is een dubieus genoegen. Hoewel de positie van de vrouw in de loop van de tijd verandert, blijft toch een negatief beeld bestaan. De samenleving staat negatief tegenover vrouwen. De individuele personen, zowel mannen als vrouwen, staan gelukkig wat genuanceerder in deze opvattingen. Zeker, liefde en genegenheid bestaan en soms worden vrouwen ook op heel hoofse wijze behandeld. ‘Hoofse’ omschrijven? Het a-feminisme wordt gevoed door de kerk, die vrouwen ziet als verleidsters van de mannen die daardoor tot zonden worden gebracht. De vrouw is zelfs schuldig aan het ontstaan van de erfzonde en daarmee de ellende in deze wereld, doordat Eva in het paradijs Adam verleidde en zo de zonde in de wereld bracht. In het bijzonder staan de seksualiteit en voortplanting in een negatief daglicht in de theologische traditie, met verwijzing naar de brieven van Paulus in de Bijbel. Bovendien is bloed -en dus menstrueren- onrein; menstruerende vrouwen zijn dus onrein en moeten vermeden worden.

Heeft de middeleeuwse vrouw dan helemaal geen rechten en bescherming? In de middeleeuwen was het tegenwoordige Nederland niet meer dan een uithoek van het Duitse Rijk, met dun gezaaide dorpen en steden in een tamelijk woest en matig ontgonnen land van rivieren, moerassen en bossen. Hier en daar is een grotere stad. De invloed van de wetgever is er beperkt doordat handhaving in dit dunbevolkte gebied slecht mogelijk was. De centrale macht was allesbehalve groot. Grote delen van West-Europa waren van de vijfde tot de elfde eeuw vermoedelijk niet onderworpen aan enig staatsgezag. Veel boeren waren baas over eigen erf en dorpsgemeenschappen vaak zelfvoorzienend en zelfbesturend. De rechten van de vrouw waren dan ook een zeer abstract begrip. De middeleeuwse samenleving was een mannenmaatschappij; de vrouwen hadden in wettelijke zin geen rechten alleen plichten. Deze staat van rechteloosheid voor vrouwen greep terug op het Romeinse recht. De Romeinse wetten waren niet erg in het voordeel van de vrouw. Volgens het Romeinse familierecht was de echtgenoot de absolute heer en meester. De vrouw was het eigendom van haar echtgenoot en volkomen onderworpen aan wat hij beschikte. Hij kon haar straffen, net zoals hij wilde. Van het familiebezit was niets het eigendom van de vrouw zelf. Alles wat zij of haar kinderen door erfenis verwierven, behoorde haar man toe, ook de bruidsschat die zij bij haar huwelijk meebracht. Vrouwen konden geen openbaar ambt bekleden. Vrouwen konden niet namens zichzelf optreden in rechtszaken, noch contracten sluiten, of als getuige optreden, enzovoort. Uit de context blijkt dat het probleem niet lag in de fysieke zwakheid van de vrouw, maar in wat men zag als haar gebrek aan gezond oordeel en haar onvermogen om logisch te redeneren. Vrouwen werden op één hoop gegooid met minderjarigen, slaven, veroordeelde misdadigers en doofstommen; d.w.z. met mensen op wier oordeel men niet kon afgaan.

Al dit negativisme roept natuurlijk de vraag op: wat was de positie van de vrouw in de middeleeuwse samenleving en het gezin? De stand waartoe de vrouw behoorde was zeker van invloed hierop. In de middeleeuwen bestond er een ‘standenmaatschappij.’ Er waren drie standen in de samenleving: de geestelijkheid was de eerste stand, de adel als tweede stand en de boeren als derde stand, waar later ook wel de burgerij onder werd gerekend. Onder de boeren en burgers waren grote verschillen door rijkdom en armoede. De meeste informatie over vrouwen in de middeleeuwen en hun rol betreft het doen en laten van adellijke dames. Over de 'gewone' vrouw uit de derde stand is maar weinig bekend hoewel 90% van de bevolking tot de derde stand behoorde.

Afbeelding 1.3: Opbouw van de Middeleeuwse Samenleving

Deze drie standen leefden in drie parallelwerelden, ieder omgeven door muren en afgesloten door poorten. De edelen leefden in kastelen omgeven door dikke muren waar de bewoners niet noodzakelijkerwijze met de omgeving van boeren en burgers in contact hoefden te komen. Dit gold nog sterker voor de geestelijken, die in hun vaak ommuurde kloosters in een heel ander levensritme leefden, gedicteerd door de getijden en de regels van de kloosterorde. Boeren en burgers die het grootste deel van de bevolking uitmaakten, moesten werken voor hun bestaan. Op het land verrichtten boeren zwaar werk: ze ploegden, zaaiden en oogsten vaak in barre omstandigheden. In de steden werkten de burgers als zelfstandige in ambachten of tegen een schamel loon in dienst van ambachtslieden. De lagere knechten, leerlingen en gezellen werden uitgebuit door hun meesters. Ze hadden lange werktijden en slechte arbeidsomstandigheden. Het grootste deel van de bevolking behoorde tot de deze stand. Waar de meeste informatie over vrouwen en hun rol in de samenleving over de adellijke dames gaat, over de 'gewone' vrouw uit de lagere klassen is weinig bekend. In de literatuur komen we deze vrouwen voornamelijk tegen in kluchten en dergelijke verhalen. Dit stereotiepe beeld van de onderdrukte vrouw in de middeleeuwen is grotendeels onjuist. Gedurende de late middeleeuwen namelijk, was er eigenlijk nog maar nauwelijks sprake van onderdrukking van de Europese vrouw. Natuurlijk was het redelijk normaal dat een vrouw getrouwd was en voor het huishouden en de kinderen zorgde, maar vaak werkte ze net zo hard als haar man; op het land, als ambachtsvrouw of winkelierster. Het was dan ook geen schande voor een vrouw om voor zichzelf te kunnen zorgen. Als de echtgenoot van huis was of na zijn overlijden, moest de vrouw de drijvende kracht achter haar huishouden zijn om te kunnen overleven. Voor adellijke vrouwen hield dit in dat zij de taak van hun man als kasteelvrouwe overnamen en dus ook rechtspraken, de financiën van de landgoederen bijhielden, en hun bezit verdedigden tegen eventuele aanvallen van buitenaf. Voor de gewone burgervrouw gold ook dat zij te allen tijde de continuïteit van inkomsten - dus eten en drinken voor het gezin - moest waarborgen. Ook op het land moesten de vrouwen meewerken aan het in stand houden van het bedrijf.

Afbeelding 1.4: Vrouw Werkt op het Land

De volgende anekdote geeft hier een realistisch beeld van.

Een boer komt doodmoe thuis van het land. Tot zijn ergernis staat het eten nog niet op tafel te dampen. Maar zijn vrouw sust hem; ze is er al aan begonnen en het zal spoedig klaar zijn. De boer laat zich echter niet afschepen en blijft morren. Wat hebben die vrouwen nou helemaal te doen? Terwijl hij zich afbeult achter de ploeg, loopt zij wat te scharrelen achter het huis. En uitgerekend dat ene moment per dag dat ze haar taak als helpster van de man mag bekronen met de bereiding van een stevig maal, schiet ze tekort! Nu is de maat vol voor de vrouw: haar lieve echtgenoot heeft kennelijk geen flauw benul van wat zij dagelijks heeft te verrichten. Ze stelt voor om één dag de rollen om te keren, dan weten ze in het vervolg in ieder geval waar ze het over hebben bij hun twisten over de wederzijdse taakvervulling. Gretig stemt de boer toe, met het vooruitzicht op een gemakkelijk gelijk dat hij zich nu voor eeuwig kan verwerven. Voor de duidelijkheid somt de vrouw haar taken nog even snel op: hooi voeren aan de koeien en schapen, schoonmaken van de stal, melken van koeien, schapen en geiten, melk karnen en boter maken in tweepondsstukken, kneden van meel en brood bakken, voeren van ganzen, kippen en varkens, aparte verzorging van hanen en duiven, bier brouwen, verzorgen van het kind, luiers wassen, wiegen als het huilt, schoonmaken van de kamer, bed opmaken, kalveren op stal te drinken geven, en ten slotte: warm eten maken tegen de tijd dat zij van het land zal terugkeren. En vergeet tussendoor niet om het vee de wei in te jagen! Het lijkt een vrij willekeurige opsomming van boerinnenwerk, maar het is duidelijk dat er een zekere volgorde van handelen mee aangegeven wordt. Eén keer onderbreekt de vrouw haar werk-order met de waarschuwing dat hij één en ander niet moet onderschatten. De volgende dag heeft de vrouw met haar dochter een heerlijke dag op het land. Ze ploegen en eggen dat het een lieve lust is, en keren moe maar voldaan tegen de avond terug. Daar treffen ze de boer bijna hysterisch aan te midden van de puinhopen die hij heeft aangericht, terwijl kind en beesten brullen bij gebrek aan verzorging. Hij was begonnen met melken -en heeft dus, noteren wij, stiekem een paar taken overgeslagen - maar pakte dat zo onhandig aan dat de koe hem onder piste. Daarna liep alles snel in het honderd; hij zweette bloed en tranen, met als een der dieptepunten de vieze luiers van de baby die bij het wassen in de rivier zijn weggedreven.

De conclusie moge duidelijk zijn. Het is onmogelijk voor een man om het werk van een vrouw te doen. De andere kant van de medaille, de positie van de man en echtgenoot wordt ons in een andere anekdote getoond.

Zo vinden we een verhaal over een jongeman die smoorverliefd wordt op een sierlijke, mooie, slanke jonge maagd. Hij wordt echter gewaarschuwd door een wijze vriend die hem verteld dat iedere vrouw van nature niet alleen gierig, maar ook afgunstig is, kwaadsprekend over andere vrouwen, hebzuchtig, de slavin van haar maag, labiel en wispelturig, ongehoorzaam en recalcitrant, bevlekt met de zonde van trots en begerig naar roem. Ze is leugenachtig en ze kan geen geheimen bewaren. En als de verliefde jongeman dan niet te overtuigen is krijgt hij nog een analyse van het huwelijk. Wie trouwt bezorgt alleen zichzelf maar veel last, waarvan hij slechts door de dood bevrijd wordt. De man is de slaaf, de vrouw deelt de lakens uit. Hij is de ezel die het gezin moet voeden en onderhouden. De vrouw meldt zich steeds ziek, is ze zwanger dan is ze steeds misselijk. De man zwoegt dag en nacht om zijn gezin te onderhouden. Kortom, het huwelijk is in werkelijkheid de hoogste vorm van slavernij.

Hoe breed dit beeld gedragen werd weten we natuurlijk niet, maar in de literatuur vinden we bij de gewone kluchten haast altijd thema’s die gaan over domme mannen met vrouwen die de broek aan hebben.

Al met al lijkt het dus of we een situatie zien waarbij binnen het gezin de vrouw een plaats inneemt die gelijkwaardig is aan die van de man. Ook in de maatschappij werd blijkbaar de soep niet zo heet gegeten als ze wordt opgediend, want vrouwen oefenden ook bepaalde beroepen en ambachten uit. Er waren regels dat een weduwe na de dood van haar man het bedrijf mocht voortzetten, al dan niet voor bepaalde tijd. Binnen de regels van de middeleeuwse samenleving lijken de vrouwen dus een natuurlijke plaats in te nemen van waaruit zij, zeker binnen het gezin, een gelukkig bestaan konden leiden.

Afbeelding 1.5: Vrouw aan het Werk in de Smidse

De positie van de vrouw werd sterk beïnvloed door het ontbreken van anticonceptie. Hierdoor waren de meeste middeleeuwse vrouwen vooral moeder, opvoedster en verzorgster van de kinderen. Hoe de positie van de vrouw in werkelijkheid was is moeilijk te zeggen. Want de vrouwen die we in de geschiedenis het beste kennen zijn vorstinnen en nonnen. Vorstinnen hadden echter personeel om hun huishouden te doen en om de kinderen te verzorgen. En nonnen waren juist ontkomen aan de druk van huwelijk en moederschap en oefenden op hun eigen wijze invloed uit. Hoe de positie van de vrouw in werkelijkheid was, werd en wordt bepaald door de biologische kenmerken van de mens. Als 21e -eeuwse arts wil ik in het kort aangeven wat die biologische achtergrond is. Ook in onze tijd werken de vrouwen en hebben daarnaast een rol als moeder en verzorgster.

Afbeelding 1.6: Middeleeuws Paar

Paarvorming en in onze termen gezinsvorming, is een biologisch gegeven. De sleutelrol hier, wordt gevormd door het hormoon oxytocine. Oxytocine is een hormoon wat in de hersenen wordt aangemaakt en als neurotransmitter (zenuwgeleider) fungeert. Oxytocine wordt door iedereen aangemaakt bij positief onderling contact, zoals bij aankijken, aanraken, knuffelen en vrijen. Het speelt een belangrijke rol bij het verbinden van sociale contacten met gevoelens van plezier. Het speelt een centrale rol bij moederbinding, vriendschappen en romantische interacties, evenals bij seksualiteit. Seksuele opwinding verhoogt de oxytocinespiegel enigszins. Bij een vrouwelijk (clitoraal) orgasme komen grote hoeveelheden oxytocine vrij en wel meer naarmate het orgasme als fijner/prettiger wordt ervaren. Een hoog oxytocinegehalte wordt verbonden met een gevoel van vertrouwen en verbondenheid en vormt de biologische basis van de paarvorming en gezinsbinding. We zien dus dat deze biologische drijfveer vermoedelijk de culturele samenleving overheerst. We zien een aantal kenmerken bij de man-vrouw relatie, die bij alle drie de parallelle standenwerelden al aanwezig waren, en vandaag de dag nog steeds herkenbaar zijn..

“Einstein was Dom! Hij wist niet eens hoe Google werkte!”

Voortschrijdend inzicht maakt de kennis uit het verleden niet minder belangrijk. Het is immers de basis waarop tot op de dag van vandaag voortdurend wordt voortgebouwd. Zonder Einstein hadden wij nu geen internet gehad. Iedere nieuwe ontwikkeling, of het nu de microscoop of een MRI-scanner is, bouwt verder aan de kennis zonder dat het voorafgaande kennis diskwalificeert. De geneeskunst is eeuwenlang op een manier beoefend die wij vandaag de dag als niet-rationeel beschouwen. Volgens onze moderne inzichten was de behandeling symptomatisch. Dat wil zeggen dat de klachten die de mens in zijn normale functioneren hinderden, moesten worden behandeld en het normale functioneren hersteld. Deze benadering was voor de middeleeuwse geneesheer echter wel degelijk rationeel. De benadering was vanuit klachten en symptomen en erop gericht deze te laten verdwijnen. Dit komt omdat men ziekteoorzaken zoals hormonale stoornissen, infecties en suikerziekte niet kende, maar wel geconfronteerd werd met de verschijnselen en klachten van deze ziektes, en die symptomatisch behandelde. Vaak verdwenen die klachten en symptomen dankzij de goede zorgen. En in vele verslagen van artsen over de behandeling van hun patiënten, zien we dan als conclusie staan dat de klachten verdwenen en dus de patiënt volledig genezen was. In onze termen zijn patiënten dan wel vrij van klachten maar de onderliggende ziekte is dan vaak nog aanwezig. Door ons voortschrijdend inzicht lijkt de middeleeuwse arts een kwakzalver, maar als we dat zo beschouwen was dus ook Einstein dom. Echter, in de middeleeuwen waren de mensen allesbehalve dom: men bouwde kathedralen en, mensen zoals Leonardo Da Vinci, ontwierpen machines en zelfs vliegtuigen. Dus om de geneeskunst in de middeleeuwen te beoordelen moeten we leren kijken met de ogen van iemand uit die tijd.

In de middeleeuwen bestonden er totaal andere opvattingen en gedachten over gezondheid en ziekte. Heel belangrijk is daarbij het ontbreken van inzichten in oorzaak en gevolg van ziektes; zoals bij infecties en ontstekingen. Om de rationaliteit bij de behandeling en dus de hierbij gemaakte keuzes goed te begrijpen, is het belangrijk om te weten hoe in de middeleeuwen over het menselijk lichaam, gezondheid en ziektes werd gedacht.

De Kennis van Gezondheid en Ziekte.