SLOT

Ruud Breteler

Eerste druk, 2020

© 2020 Ruud Breteler

Foto omslag: Marco de Waal

Foto achterzijde: Marion van der Schelde

ISBN: : 9789464060676

Nur: 300

Uitgever: Uitgeverij Bredelaer

www.ruudbreteler.com

Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, aanvaarden

de auteur en uitgever geen aansprakelijkheid voor eventuele fouten en onvolkomenheden, noch voor de directe of indirecte gevolgen hiervan.

Niets uit deze uitgave mag zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever worden openbaar gemaakt of verveelvoudigd, waaronder begrepen het reproduceren door middel van druk, offset, fotokopie of microfilm of in enige digitale, elektronische, optische of andere vorm of (en dit geldt zonodig in aanvulling op het auteursrecht) het reproduceren (I) ten behoeve van een onderneming, organisatie of instelling of (II) voor eigen oefening, studie of gebruik welk(e) niet strikt privé van aard is.

Inhoud

Hoofdstuk 1.

Hoofdstuk 2.

Hoofdstuk 3.

Hoofdstuk 4.

Hoofdstuk 5.

Hoofdstuk 6.

Hoofdstuk 7.

Hoofdstuk 8.

Hoofdstuk 9.

Hoofdstuk 10.

Hoofdstuk 11.

Hoofdstuk 12.

Hoofdstuk 13.

Hoofdstuk 14.

Hoofdstuk 15.

Hoofdstuk 16.

Hoofdstuk 17.

Hoofdstuk 18.

Hoofdstuk 19.

Hoofdstuk 20.

Hoofdstuk 21.

Hoofdstuk 22.

Hoofdstuk 23.

Hoofdstuk 24.

Hoofdstuk 25.

Hoofdstuk 26.

Hoofdstuk 27.

Hoofdstuk 28.

Hoofdstuk 29.

Hoofdstuk 30.

Hoofdstuk 31.

Hoofdstuk 32.

Hoofdstuk 33.

Hoofdstuk 34.

Hoofdstuk 35.

Hoofdstuk 36.

Hoofdstuk 37.

Hoofdstuk 38.

Hoofdstuk 39.

Hoofdstuk 40.

Hoofdstuk 41.

Hoofdstuk 42.

Hoofdstuk 43.

Hoofdstuk 44.

Hoofdstuk 45.

Hoofdstuk 46.

Hoofdstuk 47.

Hoofdstuk 48.

Hoofdstuk 49.

Hoofdstuk 50.

Hoofdstuk 51.

Hoofdstuk 52.

Hoofdstuk 53.

Hoofdstuk 54.

Hoofdstuk 55.

Hoofdstuk 56.

Hoofdstuk 57.

Hoofdstuk 58.

Hoofdstuk 59.

Hoofdstuk 60.

Hoofdstuk 61.

Hoofdstuk 62.

Hoofdstuk 63.

Hoofdstuk 64.

Hoofdstuk 65.

Hoofdstuk 66.

Hoofdstuk 67.

Hoofdstuk 68.

Hoofdstuk 69.

Hoofdstuk 70.

Hoofdstuk 71.

Hoofdstuk 72.

Hoofdstuk 73.

Hoofdstuk 74.

Hoofdstuk 75.

Hoofdstuk 76.

Hoofdstuk 77.

Hoofdstuk 78.

Hoofdstuk 79.

Hoofdstuk 80.

Hoofdstuk 81.

Hoofdstuk 82.

Hoofdstuk 83.

Hoofdstuk 84.

Hoofdstuk 85.

Eerder verschenen:

Een weg voor het onverwachte (2016), Uitgeverij Bredelaer

De illusie van een uitweg (2018), Uitgeverij Bredelaer

Onderbelicht (2019), Uitgeverij Bredelaer

Het ware geluk bestaat hooguit uit de illusies daarover.

Erasmus

Er gaat niets boven de dood om je te doen beseffen dat je leeft.

Cicero

1.

De kist staart mij aan. Het donker eikenhout is weinig uitnodigend. Lichtere tinten spreken mij meer aan. Ze vormen een noodzakelijk, bescheiden tegenwicht voor hoe ik me voel. De laatste tijd althans. Ik heb heldere kleuren om mij heen nodig. Ze geven me lucht en compenseren tot op zekere hoogte mijn niet-aflatende, sombere stemming.

Het was nooit in me opgekomen de levendigheid van de stad te verruilen voor een plek waar ik niets anders hoor dan vogels, koeien, een enkel paard en mijn eigen dreinende overpeinzingen.

Ineens geen verkeerslawaai, burenruzies en feestjes tot diep in de nacht meer. De ijzeren regelmaat waarmee trams door de straat denderen. Gelal van kroegtijgers. Oordoppen in het weekend om in slaap te komen.

Vrijwel volledige stilte is overweldigend. Ik moet er nog steeds aan wennen. Dat is me niet vreemd. Waar anderen zich schijnbaar moeiteloos voegen naar veranderde omstandigheden heb ik bovenmatig veel tijd nodig om me aan te passen. Ik loop altijd achter. En sjok achter de feiten aan.

Ik had geen keuze. Ik moést weg van de herinneringen die aan iedere straathoek kleefden, me met geweld ervan losscheuren om niet gek van verdriet te worden. Het was een vlucht. Dat ben ik me terdege bewust. Ik troost me met de gedachte niet zomaar te hebben opgegeven, wel degelijk te hebben geprobeerd de confrontatie met mezelf aan te gaan. Ik heb me verweerd, maar ik blijk niet tegen mezelf opgewassen. Mijn schaduwkant is sterker dan mijn optimisme. Mijn levenslust bestaat bij de ander. Het is geen sprankelende bron waar ik zelf uit kan putten. Blijdschap ontglipt me als ik niet iemand naast mij heb die mij helpt vasthouden. En die iemand is er niet meer. Sara niet. Pippa niet. Plots verdwenen. Abrupt weggerukt.

Ik wilde er niet aan. Kon het niet geloven. Ontkende de realiteit. Vervolgens werd ik opstandig en boos. Ik voelde me verraden en in de steek gelaten. Alleen terwijl ik zo graag samen wilde zijn, teruggeworpen tot minder dan halve kracht. Het was niet eerlijk. Dat is het nog steeds niet.

Waarom ik? Waarom moest uitgerekend mij dit overkomen? Ik verdronk in zelfmedelijden. Ik sloot mij op, in huis en in mezelf.

Tijdens een zoveelste golf van woede gooide ik glaswerk en servies kapot. Ik veegde de bloempotten van de vensterbank. Maar het kortstondig geluid van brekend aardewerk kon mijn door onmacht ingegeven boosheid niet temperen. Bovendien was er al snel weinig meer voorhanden om nog stuk te gooien. Mijn woede bleef. In een poging die alsnog te koelen ging ik met een stanleymes uit Sara’s gereedschapskist de gordijnen en het meubilair te lijf. Ik kerfde in het behang en in het hout van de deuren. Steeds opnieuw, dieper en dieper, alsof ik daarmee mijn verdriet weg kon snijden.

Ik overwoog in mijn polsen te snijden. Ik zag er op het laatste moment vanaf, hoewel het bad al was volgelopen en het mes op de rand klaarlag. Klassieke filmbeelden waarin hoofdpersonen deze dramatische, ultieme uitweg kiezen, drongen zich spontaan aan mij op. Ondanks mijn ellende moest ik licht grijnzen om het cliché. Toen ik in bad stapte, legde ik voor de zekerheid het mes toch maar buiten bereik op de rand van de wastafel.

Het was het moment van omslag. Terug in de woonkamer schrok ik van de puinhoop die ik had aangericht. Plots werd ik duizelig. Ik gleed langs het gerafelde behang op de vloer en begon te huilen. Niet te snikken maar te janken. Mijn zelfmedelijden maakte eindelijk plaats. Ik betrad een andere dimensie, een ruimte waar ik me niet eerder had durven wagen. Nu pas kon ik me overgeven. Ik begon te rouwen.

2.

Feitelijk is het hier te groot voor iemand alleen, maar ik viel voor de plek. Het huis staat vrij, aan de rand van een bos. Aan de achterkant grenst de tuin aan het jaagpad langs een brede beek. Vervoer over water behoort gelukkig tot het grijze verleden. Watervogels hebben alle ruimte. Een reiger kan hier ongestoord uren op één poot aan de walkant staan. Slechts weinig wandelaars volgen de route over het jaagpad. Ook dat komt de rust ten goede. Aan de overzijde van de beek strekken zich weilanden uit tot zo ver het oog reikt, hier en daar onderbroken door windsingels.

Ik heb de geschiedenis die aan mijn nieuwe huis kleefde zorgvuldig laten verwijderen. Het pand was ernstig verwaarloosd. Volgens de makelaar woonde hier een ouder echtpaar. Zonder kinderen om naar hen om te kijken. Zij overleed als eerste. Hij probeerde zich nog een paar jaar staande te houden. De postbode vond hem nog net op tijd. Zijn benen staken naar buiten door de openstaande schuurdeur. Een paar weken later stierf de man in het ziekenhuis. Daar had hij geluk bij gehad, zei de makelaar. Nu overleed hij in een schone omgeving. Thuis zou hij in zijn eigen troep zijn omgekomen. Niets uit het huis was nog bruikbaar: geen kopje, geen stoel, geen pan. Er waren meerdere containers aan te pas gekomen om alle troep af te voeren. Voor de grote schoonmaak en de ontsmetting was een professioneel bedrijf ingeschakeld. Ik kreeg het er gratis bij, dit achtergrondverhaal. De makelaar stond er nog net niet bij te kwijlen.

Het dak is met nieuw riet gedekt. De scheve vloeren zijn uitgevlakt, de oude planken vervangen door licht hout. Eronder ligt een wirwar aan dunne buizen voor de verwarming. De kozijnen en deuren zijn in pasteltinten geverfd, net als de nieuw gestucte muren. Alleen de tegelvloer van de keuken is nog in de originele staat. Hij vormt een fraai contrast met het blankhouten kookeiland.

Het meubilair is deels nieuw gekocht. Een ander deel heb ik uit kringloopwinkels en via internet bij elkaar gesprokkeld. Ik had niets bewaard, voor zover er nog iets te bewaren viel. Het mes in mijn verongelijkte hand had zijn werk grondig gedaan. Maar ook zonder die voor mijn rouwverwerking zo noodzakelijke aanval van vernielzucht zou ik zonder aarzelen alles achter hebben gelaten om zo veel mogelijk achter me te kúnnen laten. Zelfs mijn kleding liet ik hangen in mijn kant van de kast. De andere, Sara’s kant, liet ik zelfs ongeopend. In een tas stopte ik slechts een paar verschoningen, voldoende voor de eerste paar dagen, toereikend tot de maandagmiddag waarop de kledingzaak in het dorp hier verderop open zou gaan. Alle noodzakelijke documenten – verzekering, bank, belasting – waren al gescand. Ik zette ze in de cloud en kopieerde ze voor de zekerheid toch nog op een stick. Ik wiste alle bestanden en schonk onze laptop aan een goed doel verderop in de straat. Boeken, Cd’s en Dvd’s liet ik in hun kasten staan. De meeste hadden we samen gekocht. Ze waren door onze handen gegaan, niet alleen door de mijne. De verzameling muziek en films vormde een deel van ons gemeenschappelijk verhaal. Nu daar niets meer aan toe te voegen viel, wilde ik uitsluitend mijn eigen tastbare herinneringen bewaren. Dat zijn er niet veel. Wat ik meenam, besloeg nauwelijks de helft van de achterbank van mijn nieuwe auto.

Zoals te verwachten viel duurde het een poos voordat ons oude huis werd verkocht, hoe groot de vraag naar woonruimte in de stad momenteel ook is. Uiteindelijk bleek toch iemand bereid alle schade die ik had aangericht en de zooi die ik in het pand had achtergelaten voor lief te nemen, zij het dan dat het bod tegen de tendens in niet ruim boven maar een eindje onder de vraagprijs uitkwam. Het maakte me niet uit. De hele verhuizing kostte sowieso een klein vermogen. Maar ik kon het mij permitteren aangezien ik geen enkele aandrang voelde de wereldreis waar we jaren voor hadden gespaard in mijn eentje te ondernemen.

Langzaam begon ik mijn draai te vinden. Mijn verdriet werd hanteerbaar. Ik rommelde wat in de tuin, ontdekte daar een eekhoorn als collega vaste bewoner, wandelde een eind langs de beek of reed naar het dorp. Af en toe betrapte ik mijzelf op een kleine glimlach bij de herinnering aan een met Sara gedeelde ervaring. Ik was blij met die vooruitgang, hoe klein de stappen in mijn rouwverwerking ook waren. Traag maar gestaag. Het werd mijn mantra. Ik bleef het herhalen. Ook nu, wanneer het tempo van mijn gewenning weer eens niet spoort met mijn geduld, repeteer ik het. Traag maar gestaag: het wandtegeltje van mijn leven.

Behalve in mijn huis en in de omgeving vond ik een vorm van vastigheid en regelmaat in mijn nieuwe werk. Of eigenlijk: in mijn nieuwe werkomgeving. Want ik doe niet anders dan wat ik altijd heb gedaan, sinds mijn opleiding tot accountant, een kleine dertig jaar geleden. Ik heb het geluk dat de vraag naar ervaren krachten op mijn vakgebied onverminderd groot is. Zelfs aan deze kant van het land had ik het voor het uitkiezen. Geen proeftijd. Meteen een vast contract. Ik kon bij wijze van spreken de volgende dag beginnen, maar ik bedong nog een maand tijd tot mijn huis helemaal op orde zou zijn.

Eindelijk laadde ook de laatste bouwvakker zijn spullen in het busje. Ik keek hem na terwijl hij langzaam tussen de bomen door het terrein af reed. Op de kwaliteit van zijn werk valt niets aan te merken. Maar het tempo waarin hij de klus klaarde was, zo ontdekte ik al spoedig, kenmerkend voor de traagheid van leven in deze streek. Waar mogelijk de laagste versnelling, alleen in noodgevallen een tandje erbij. Niet jakkeren. De tijd nemen. Een karwei zou vandaag al klaar kunnen zijn, maar hoe noodzakelijk is dat? Morgen is er weer een dag. Zelfs de kassières van de supermarkt maken doodgemoedereerd uitgebreid een praatje met een bekende, hoe lang de wachtrij van karretjes en mandjes ook is. En gezien het aantal inwoners van het dorp aan de rand waarvan ik nu woon, is het heel eenvoudig bekenden tegen te komen. Anonimiteit bestaat hier niet. Ook wildvreemden zegt men op straat gedag. Ik wist niet wat me overkwam. Groter had de cultuurschok nauwelijks kunnen zijn.

Gaandeweg echter kreeg ook ik de aangename traagheid van het bestaan onder de knie. In de boekwinkel annex tabakszaak annex postagentschap kocht ik in een opwelling een wandelgids. De laatste tien dagen voor ik aan het werk zou gaan liep ik iedere dag een andere route. In de afwisseling van heide, bos en veenplassen hervond ik mijn evenwicht. Eindelijk kwam ik tot rust.

Het welkom op mijn werk was overweldigend. De directeur zelf wachtte me bij de voordeur op, schudde mijn hand, klopte mij amicaal op de schouder en geleidde me door de gang naar de werkkamer die ik met drie anderen deelde. Op wat nu mijn bureau was stond een forse bos bloemen. Daarnaast een fles champagne. Ik maakte kennis met mijn collega’s terwijl de directeur koffie ging halen. Hij kwam terug met een dienblad en zette een beker met het veelbelovend logo van een bekend Italiaans koffiemerk voor mij neer. Ik vergiste mij niet. In dit kantoor drinkt men goede koffie. Naast de beker zette hij een schoteltje met een gebakje dat ik inmiddels als de plaatselijke lekkernij herkende. Ook mijn kamergenoten en zichzelf trakteerde hij. In alle rust maakten we kennis. Een klein uur later pas ruimden ze op. Naast mijn toetsenbord lag een dunne ordner. Op het omslag stond in sierlijk handschrift ‘Welkom collega’. De map bevatte alle informatie die je als nieuwe werknemer nodig hebt om aan de slag te kunnen. Bovendien bleek een oudere collega als buddy aangewezen voor het geval ik ondanks de inwerkmap nog vragen had. Beduusd over het warme onthaal ging ik aan de slag.

Gaandeweg slonk mijn wanhopig verdriet over de dood van Sara en Pippa. Het vlakte af tot grauwe rouwrandjes. De dagen werden lichter. Draaglijker. Steeds vaker ook gewoon weer aangenaam, soms zelfs plezierig.

Ik had er kortom verstandig aan gedaan de jachtige stad vol herinneringen te ontvluchten.

Een jaar gleed voorbij. Toen werd ik gebeld. De volgende dode diende zich aan.

3.

Ons contact was de laatste jaren sporadisch en vluchtig ook al woonde ze, als het verkeer een beetje meezat, op slechts een half uurtje rijden van ons vandaan. Ik ging nog maar een heel enkele keer bij haar op bezoek, meer om mijn geweten te sussen dan uit noodzaak. Ze was in goede handen en werd keurig verzorgd.

Ooit hadden we een betere band, niet heel hecht, maar gebaseerd op wederzijds begrip en een vanzelfsprekende nieuwsgierigheid naar elkaar. Ook mijn vader leefde toen nog. Hij echter was een stoorzender waar ik nooit mee op dezelfde golflengte heb gezeten. We hanteerden een vorm van beleefde omgang zonder diepgang.

De dag waarop ik Sara aan hen voorstelde veranderde alles. Papá had aan een enkele blik genoeg om mij, voor zover dat nog mogelijk was, voorgoed uit zijn gedachtewereld te schrappen. Emotioneel kan dat hem amper moeite hebben gekost. Hij koesterde geen gevoelens voor mij, warm noch koud. Hoofdschuddend en met een diepe zucht van afkeuring (of afkeer) hees hij zich uit zijn stoel omhoog, trok zijn schoenen aan, griste de huissleutels van het haakje en verdween.

Mamma deed tenminste nog een poging de schijn op te houden. Ze stelde een enkele vraag, maar wierp vooral drempels op. Uiteindelijk vroeg ze om begrip voor haar standpunt. Ook zij viel ten prooi aan de vooroordelen die haar en haar generatie met de paplepel zijn ingegeven. Het verraste me niet. Onderweg in de auto had ik het al voorspeld. Maar net als Sara had ik geen begrip voor haar starheid. Vooroordelen zijn er om overwonnen te worden, te meer wanneer die de seksuele geaardheid van je eigen nazaat betreffen.

Er viel een pijnlijke stilte. Sara deed nog een poging haar onze kant voor te spiegelen. Wat was er nu mooier dan een kind dat kwam vertellen eindelijk de ware liefde te hebben gevonden? Hoe kon zij daar moeite mee hebben? Bezwaren tegen inbrengen? Er bestond toch geen eenduidige definitie van liefde? Die was toch niet het exclusief recht van hetero’s? Ging het geluk van haar dochter haar dan zo weinig aan het hart?

Sara liet een stilte vallen. Mamma frunnikte wat aan de franjes van het kleedje op de salontafel.

‘Ligt het aan mij?’

Zonder Sara aan te kijken schudde mamma haar hoofd.

‘Of is het omdat ik de eerste ben die Jos aan haar ouders voor komt stellen?’

Mamma bleef roerloos zitten. Ze zette zich schrap voor de laatste klap die Sara op het punt stond uit te delen.

‘Je weet toch al jaren dat je dochter lesbisch is. Ben je op het moment dat je daar achter kwam opgehouden van haar te houden?’

Mamma had geen antwoord. Ze stond op om zich in de veilige omgeving van haar keuken terug te trekken.

Papá heb ik sindsdien nooit meer gezien of gesproken.

Ik heb het niet bijgehouden, maar meer dan tien vingers heb ik niet nodig. Vaker heb ik mamma sinds die dag niet meer opgezocht. De dood van de man die mijn biologische vader was bracht daar geen verandering in. Sara piekerde er niet over ooit nog met mij te gaan. Zo was ze: strikt maar helder, soms wat al te rechtlijnig. Maar je wist wat je aan haar had. Eenmaal afgewezen was er geen weg naar haar terug. Af en toe, wanneer zij niet thuis was, belde ik mijn moeder. Ik hield het zo kort mogelijk. Tijdens mijn voorlaatste telefoontje vertelde ik haar over het ongeluk van Sara en Pippa. En dat ik ging verhuizen. Het laatste telefoontje dateerde van een paar weken geleden. Het was geen fijn gesprek. Eigenlijk ging het helemaal nergens over. Ja, ik had het naar mijn zin hier en nee, ik was niet van plan binnenkort nog eens bij haar langs te komen. Dat had overigens weinig met haar te maken. Ik wilde liefst nooit meer terug naar het westen van het land.

Het tijdstip waarop of de vorm waarin maakt geen verschil: het bericht komt altijd ongelegen. Ik was aan het werk. Meestal zet ik dan mijn telefoon uit. Ik heb er een hekel aan zakelijk en privé met elkaar te vermengen en ik erger me aan mensen die dat zonder schaamte wel doen. Ik hoor zoveel onzinnige contacten om me heen, van het eerste tandje van het tweede kind tot een laatste aanvulling op het boodschappenlijstje: ik zie er het nut niet van in. Misschien ben ik er scherper op geworden sinds ik zelf geen deel van een gezin meer uitmaak, dat sluit ik niet uit.

Maar die dag maak ik toevallig want noodgedwongen een uitzondering. Mijn telefoon trilt. Ik neem op in de overtuiging dat het de loodgieter is die mij eindelijk terugbelt voor een afspraak om een lekkende kraan te verhelpen, maar ik krijg een vrouw aan de lijn die mij professioneel en op een toon van aangeleerde meelevendheid vertelt dat mijn moeder in haar slaap is overleden. In één adem condoleert ze me én deelt ze me mee dat ik – gerekend vanaf de dag van morgen – maximaal vier werkdagen de tijd krijg om het appartement te ontruimen.

Een dode moet tegenwoordig razendsnel plaatsmaken voor de volgende wachtende. Ruimte is schaars. Het verzorgingstehuis is een lopende band, uit commercieel oogpunt gebaat bij prompte aanvulling van de voorraad.

Heb ik even mazzel dat er tussen die vier werkdagen nog een weekend valt.

Er zit niets anders op. Ik meld mij af en neem de collegiale, welgemeende betuigingen van medeleven in ontvangst.

Ik weet zeker dat ik helemaal niets uit haar inboedel wil bewaren dus meteen als ik thuiskom bel ik een bedrijf dat, tegen een forse vergoeding (uitsluitend in contanten te voldoen), alle spullen weg zal halen, het vaste tapijt zal lossteken en de gaatjes in de muren vullen. Voorwaarde is wel dat ik zoveel mogelijk spullen al inpak. Het is een woensdag. We spreken af voor de dinsdag.

4.

Ik ben het beu geen auto meer te hebben. Na hun ongeluk was ik vastbesloten nooit meer een andere aan te schaffen, maar dat vind ik onpraktisch. Bovendien heb ik een bloedhekel aan openbaar vervoer. Altijd al gehad. Het heeft te maken met de verzamelde lichaamsgeur van vreemden in een benauwde ruimte. Om dezelfde reden ben ik ook niet dol op drukke feestjes bij mensen thuis.

Ik maak een proefrit. Mijn handen trillen terwijl mijn ogen alle kanten op schieten, bang voor een aanrijding. Onredelijke angst, ik weet het. Maar haar beschrijving van de manier waarop het ongeluk zich heeft voltrokken én de zorgvuldig niet door de agente onder woorden gebrachte onthoofding van Sara en Pippa zal mij zonder twijfel nog jaren beklemmen.

Ik maak geen brokken, maar de wagen bevalt mij niet. Ik kan de medewerker nauwelijks uitleggen waarom niet. Ik had nu eenmaal meer aandacht voor de weg dan voor mijn gevoel bij deze auto.

Een tweede proefrit bij een andere dealer bevalt mij beter. Ik ben ook meer ontspannen als ik de weg op draai. Maar ik hoor een bijgeluid onder de motorkap. Wanneer ik de verkoper vraag wat de oorzaak daarvan kan zijn, steekt hij een zelfs in de oren van een leek als ik onzinnig verhaal af dat geen andere bedoeling kan hebben dan mij de wagen alsnog aan te smeren.

Het is maar goed dat ik hier de hele middag voor heb uitgetrokken. Uiteindelijk kies ik voor een soepel ingereden exemplaar waar ook nog eens een niet al te hoog aantal kilometers op de teller staat.

Met lood in mijn schoenen rijd ik terug naar de streek waar ik niet wil zijn. Tussen Utrecht en Woerden beland ik in een file. Ik vraag me af waarom ik tot dat moment net boven de maximum toegestane snelheid heb gereden. Ik heb immers geen haast. Mijn moeder is overleden. Haar maakt het niet uit hoe laat ik aankom. Heb ik dan niets geleerd, het afgelopen jaar? Glijd ik als vanzelf terug in de grootstedelijke gewoonte op te willen schieten, vaak zonder nog exact te weten wat daar nu ook alweer de noodzaak voor is?

Ik rijd een paar meter en kijk opzij. Links zit een man druk te praten tegen de telefoon in de houder op het dashboard. Zijn vingers trommelen op het stuur. Hij oogt geagiteerd. Weer een paar meter. Rechts stopt een vrouw. Ze heeft de achteruitkijkspiegel naar zich toegedraaid en werkt haar lippenstift bij. Dan trekt ze het elastiekje uit haar paardenstaart en schudt haar haren los. In deze drie auto’s naast elkaar besteed ik als enige de tijd niet nuttig. Ik constateer het met tevredenheid, kijk om mij heen en laat mijn gedachten de vrije loop. Even lijkt het of de file is opgelost. Een paar honderd meter verder al dikt het weer in tot vertraging en stilstand. Ik zet de versnelling in zijn vrij. Mijn voet tikt een ritme. Het is geen ongeduld. Dat is niet de reden waarom ik tot Utrecht hard heb gereden. Nee: ik voel mij verongelijkt. Drie doden binnen een jaar: het is me teveel. Twee mensen van wie ik hield, een derde waar ik uiteindelijk weinig meer mee had. Zij dringt zich opnieuw aan mij op omdat ik de enige ben aan wie zij zich na haar dood nog kan opdringen. Aan de Randstad dacht ik mij voorgoed te hebben ontworsteld. Nu ben ik op weg om ook de allerlaatste draad die mij ermee verbindt door te knippen. Misschien is dat de reden dat ik hard reed. Ik wil alles afwikkelen en zo spoedig mogelijk terug naar huis.

Net voorbij Woerden lost de file op. Ik schuif naar de rechterbaan en blijf kalmpjes achter een vrachtwagen met een Roemeens kenteken hangen. Mijn zelfmedelijden maakt plaats voor boosheid. Waarom moest ze uitgerekend vannacht doodgaan? Had ze niet gewoon nog een paar jaar kunnen wachten zodat mijn verdriet om Sara en Pippa verder gesleten zou zijn? Nu haalt ze alles weer overhoop. Ze schopt mijn leven in de war. Waar haalt ze verdomme het recht vandaan? Ze was weliswaar mijn moeder, maar ook niet meer dan dat. Ik heb er niet om gevraagd haar enige nabestaande te zijn. Hardop mopperend neem ik bij Gouda de afslag. Om mij af te reageren schuif ik op naar de linkerbaan om met net iets te hoge snelheid de scherpe, hobbelige bocht te nemen. Ik word er zowaar vrolijk van tot ik net na de volgende afslag in het zicht van de Brienenoordbrug opnieuw in een file in moet voegen.

Volgens de TomTom heb ik een vertraging van één uur en drieënveertig minuten. Het laat me koud, moe als ik ben. Als ik langs de stad rijd, werp ik onwillekeurig een blik op de skyline. Ooit was ik hier een trotse inwoner. Nu kies ik een hotel vlak naast de snelweg, ongeveer halverwege tussen de stad en het dorp waar het verzorgingstehuis staat.

5.

Het forensendorp waar mamma de laatste jaren van haar leven sleet, ligt net buiten de rook van Rotterdam. Ooit een streng gereformeerd dorp, veilig van de grote boze stad gescheiden door een rivier met een veerpontje, is het in een tijdsbestek van veertig jaar uitgegroeid tot een slaapstad met een veel te smalle brug over het water, een oord waar de oorspronkelijke bewoners op hun zondagse voettochten richting kerk tot een bezienswaardigheid zijn verworden. De vele nieuwbouw, bedacht door een reeks onverschillige architecten, reikt tegenwoordig al tot ver in wat voorheen landbouwgebieden of uitgestrekte weiden waren. In één ding zijn de verzamelde architecten wonderwel geslaagd: van het oorspronkelijke landschap is in geen enkele wijk nog een spoor terug te vinden. Zelfs de spaarzame waterpartijen en sloten zijn namaak. De natuur is in geen velden of wegen meer te bekennen in de als een doolhof ontworpen bloemkoolwijken.

In het oorspronkelijke centrum van deze treurigheid ligt, pal naast het al jaren verouderde winkelcentrum, de half verscholen pui van het notariskantoor. In een zijstraat, die uitkomt op het busstation, vind ik een parkeerplaats. Ik ben veel te vroeg, maar ik gok erop een kop koffie aangeboden te zullen krijgen. Ik word niet teleurgesteld. De slappe smaak van het automatenbrouwsel neem ik bij hoge uitzondering voor lief.

In de wachtkamer bestaat de enige lectuur uit voorlichtingsfolders, de meeste vormgegeven in opvallend sombere, gedekte tinten. Maar ik ben niet in de stemming voor de kenmerkende, droge stijl waarin brochures over samenlevingscontracten, huwelijkse voorwaarden, regelingen voor echtscheidingen of nalatenschappen zijn gesteld, zelfs niet nu het laatste onderwerp actueel is. Ik neem een bittere slok en kijk om mij heen. Tegenover mij zit een man van een jaar of dertig. Hij is een kolos. Rond als een ton beslaat zijn brede achterwerk meer dan twee stoelen. Zijn onderkinnen trillen onder zijn raspende ademhaling. Benen zo dik als heipalen, breed uiteen geplant omdat hij geen andere keuze heeft: dicht naast elkaar behoort niet langer tot de mogelijkheden. Zijn zo te zien permanent gezwollen voeten steken in grauwe pantoffels. Hij zit meer dan een paar meter van mij vandaan. Toch ruik ik een zurige lijflucht. Ik kan me nauwelijks voorstellen dat deze man nog in staat is zichzelf te wassen. Bukken lijkt me onmogelijk (dit verklaart de pantoffels waarin hij ook over straat gaat), laat staan dat hij met een van zijn handen zijn rug of lagere regionen nog kan bereiken. In bad past hij niet. En wat te doen als de zeep hem onder de inloopdouche een keer ontglipt?

Ik bedenk dat, wanneer deze man overlijdt, een kist op maat zal moeten worden gemaakt, een breedtemaat. Ik zie voor me hoe het dode gewicht in de kist wordt gehesen met behulp van een kleine takel en het vlees zich lillend tegen de zijkanten van de kist aan plooit. Crematie lijkt de enige optie voor deze vetzak: geen drager zal bereid worden gevonden zijn rug te breken om de bovenmaatse kist in een graf te laten zakken. Zelfs een elektrische takel zou het zwaar te verduren krijgen. De standaardbreedte van een graf past ook niet; hij heeft in zijn eentje een familiegraf nodig. Cremeren dus. Een extra grote urn regelen. En voor de zekerheid meteen een nieuw strooiveld aanleggen, al is het alleen maar om te voorkomen dat een nabestaande het in zijn hoofd haalt de as illegaal hier in de IJssel te dumpen. Dan blokkeert de binnenvaart. Moet er gebaggerd worden.

Zou hij daarom hier zijn, om zijn testament te regelen?

Ik verleg mijn blik naar de klok en zie hoe de wijzers tergend traag richting elf uur kruipen.

Op de seconde nauwkeurig verschijnt de baliemedewerkster in de deuropening en nodigt mij met een gepaste glimlach uit haar te volgen. Aan het einde van een smaakvol sober ingerichte gang zwaait, alsof de timing tot in de perfectie is gerepeteerd, een deur open. In de opening staat een man die er als een notaris uitziet, al zou ik niet kunnen zeggen wat de precieze kenmerken van zo iemand zijn. Hij neemt mij rustig in zich op en steekt pas dan zijn hand uit.

‘Goedemorgen. Mijn naam is Hampshorst. Neemt u plaats. Wilt u nog iets drinken? Thee, koffie, iets fris misschien?’

‘Koffie graag. Zwart, zonder suiker.’

Het is een gok, maar ik zit nog lang niet aan mijn dagelijkse quotum cafeïne. Tot mijn opluchting verdwijnt de baliemedewerkster achter een afgeschutte hoek van het kantoor waar ik een soort pantry vermoed. Geen automaat, denk ik tevreden. Maar terwijl de notaris de toch al keurige stapels op zijn bureau nog eens rangschikt en zijn pen kaarsrecht naast het vloeiblad legt, meen ik de geluiden te herkennen die horen bij een onvervalst kopje Senseo of Nespresso. En jawel, even later vormt de smerige schuimkraag het overvloedig bewijs.

De medewerkster trekt zich discreet terug. De notaris schraapt zijn keel.

‘U hebt te kennen gegeven prijs te stellen op beperkte voorlezing.’

Hij kucht opnieuw. Beroepsmatig, vermoed ik. Dan kijkt hij me aan. Ik knik en frons mijn wenkbrauwen. Hij vat het op als een teken van aanmoediging, neemt de papieren die voor hem liggen in de hand en begint te lezen.

‘Heden, achttien maart tweeduizend twintig, verscheen voor mij, Johannes Theodorus Henricus Maria Hampshorst, notaris…’

Een paar minuten later al is hij aan het einde van mamma’s testament. Dat ik, op een klein legaat aan een vriendin na, als enig kind ook de exclusieve erfgenaam ben, verbaast me niet. Wel de omvang van haar nalatenschap. Tijdens haar leven heeft ze mij steeds de indruk gegeven rond te komen van een piepklein pensioen naast haar AOW. Ofwel heeft ze mij opzettelijk misleid, ofwel is haar definitie van een spaarpotje een heel andere dan wat ik mij daarbij voorstel.

De notaris vraagt mij of ik de erfenis zonder voorbehoud wens te accepteren. Dat wens ik niet. Op mijn hotelkamer heb ik de avond tevoren gegoogeld en een grove berekening gemaakt van de uitvaartkosten. Die wil ik vergoed hebben. Aan mamma spendeer ik, sinds haar afwijzing van Sara, uit principe geen geld.

Ik verzoek de notaris het resterend bedrag te schenken aan een kinderfonds in Zuid-Afrika. Het is van zijn gezicht af te lezen hoe verrast hij is. Het duurt een poosje voor hij een verklaring in die geest heeft opgesteld en op gewaarmerkt papier uitdraait. Ik onderteken, bedank hem en sta op. Op de drempel van zijn kantoor zegt hij mij gedag. In de gang staat de baliemedewerkster mij al op te wachten. Zij begeleidt mij naar de uitgang en wenst mij een prettige dag.

6.

Een weekend lang beoordeel ik de inboedel. Het bevestigt nog maar eens wat ik mij sowieso al had voorgenomen: van mamma’s spullen wil ik niets bewaren. Ik heb er amper herinneringen aan. Voor zover dat bij een enkel voorwerp wel het geval is, voel ik geen behoefte te koesteren wat het in mij oproept.

Met tegenzin vul ik de door de opkoper geleverde verhuisdozen. Ik heb hier gewoon helemaal geen zin.

Bij de fotoalbums aarzel ik, maar wanneer ik een willekeurig exemplaar opensla en mijn vader mij vanaf de eerste pagina toelacht, kieper ik ze allemaal weg.

Gaandeweg de zondag verwonder ik me steeds meer over de onwaarschijnlijke hoeveelheid meuk die een mens om zich heen verzamelt. Haar appartement was bescheiden. Toch kost het mij uren om alles wat mijn moeder nog aan wereldlijk bezit bezat door mijn handen te laten gaan. Alles, behalve de eikenhouten kist. Die heb ik bewust tot het laatst bewaard.

Het is een van mijn vroegste herinneringen. Hoewel ik al kon lopen, schuifelde ik op mijn billen door de kamer. Kruipen heb ik nooit gedaan. Volgens de overlevering plantte ik mijn voeten schuin voor mij en trok ik mij aan mijn hielen steeds een stukje vooruit. Naar het schijnt was ik daar behendig in en bewoog ik mij over het dieprode marmoleum voort met een snelheid vergelijkbaar met iedere andere peuter op handen en knieën.

Ik weet niet meer wat mij in de kist aantrok. Wilde ik verstoppertje spelen en leek de behuizing mij een prima schuilplaats waar mijn moeder mij nooit zou kunnen vinden? Of dacht ik dat hij vol met speelgoed zat? En waarom koos ik – terwijl in een hoekje bij het raam naar de tuin op en rond een laag tafeltje allerlei spulletjes lagen waar ik mij doorgaans prima mee wist te vermaken, blokken en lego, papier en stiften, een paar houten puzzels – juist op dit moment die kist als het doel van mijn onderzoek? Besefte ik op die leeftijd al dat hij, net als de koekjestrommel, een deksel had? Dat hij open moest kunnen, dat donkere gevaarte? Want geopend had ik hem nog nooit gezien. Zo nu en dan stofte mamma hem af wanneer ze ook de rest van de kamer deed. En ik had een keer gezien hoe ze het kanten kleedje weghaalde om de zijkanten en het halfronde deksel glimmend te poetsen met iets waarvan ik pas later leerde dat het boenwas heette en wat het doel van die zwaar geurende substantie is.

Ik duwde mij omhoog, ging staan en trok het kleedje weg. Het gleed op de grond. Ik gaf het een schopje zodat het als een witte vlinder een klein eindje verder vloog en voor de grote stoel neerstreek. Hoelang ik probeerde het deksel omhoog te duwen weet ik niet meer. Ineens deed het heel erg pijn. Mijn vinger zat klem. Ik begon te huilen. Mamma bevrijdde me. Er was een beetje bloed en ik kreeg een pleister, een vrolijke met een lachend gezichtje erop. En ik kreeg een draai om mijn oren. Ik begreep niet waarom. Was ze boos omdat ik het kleedje had laten vliegen?

Het moet een paar jaar later zijn geweest toen ik ontdekte dat de kist stevig op slot zat. Nieuwsgierig vroeg ik mamma naar de reden daarvoor. Een echt antwoord kreeg ik niet. Ze lachte geheimzinnig en zei dat ik er nog te jong voor was. Dat kwam later wel. Het wakkerde mijn interesse voor het donkere ding alleen maar verder aan. Wat was dat ‘er’ dan? Wat was zo belangrijk dat het in een zwaar houten kist werd bewaard? Ik wilde het weten, met eigen ogen zien. In de hoop op slijtage of een andere meevaller trok ik regelmatig even stiekem aan het hangslot. Toen ik weer wat ouder was en niet voortdurend in de gaten werd gehouden, probeerde ik zelfs het metaal met een scherp voorwerp te lijf te gaan. Keer op keer peuterde ik aan het slot. Tevergeefs.

Nu staat dat kreng daar, in een hoek van haar krappe woonkamer, met datzelfde kanten kleedje er overheen. En nog steeds op slot. Dom genoeg heb ik enkele lades van de buffetkast vrijwel zonder nakijken in verschillende dozen leeggeschud. Als er al een passende sleutel in een van die lades lag, heb ik geen idee in welke verhuisdoos die terecht is gekomen. Zin om te zoeken heb ik niet. Ik overweeg wat ik zal doen. Inderdaad helemaal niets meenemen en ook de kist aan het bedrijf meegeven, of een uitzondering maken. Ik besluit tot het laatste. Ik heb nog altijd geen idee van de inhoud ervan en mijn nieuwsgierigheid ernaar blijkt onverminderd. Dus probeer ik de kist op te tillen om hem in de auto te zetten. Het lukt niet. Hij is te zwaar voor mij alleen. De volgende dag wurmen twee van de mannen die het appartement leeghalen het gevaarte op de achterbank. Het past maar net. De passagiersstoel moet ik helemaal naar voren schuiven.

Aan het einde van de dag, wanneer het appartement leeg is, overhandig ik de mannen een envelop met het afgesproken bedrag. En een tientje fooi de man. Alsof ze op hun vertrek heeft zitten wachten verschijnt een medewerkster, aan haar licht nasale stemgeluid te oordelen dezelfde die mij een kleine week geleden belde. Ook nu stelt zij zich niet nader aan mij voor. In plaats daarvan zet ze kruisjes in vakjes op een voorgedrukt formulier. Haast achterdochtig, op voorhand van wanprestatie overtuigd, inspecteert ze de beide kamers en de douche. Maar de mannen blijken het geld waard: na een minuut of twintig zijn alle vakjes keurig afgevinkt. Ik kan geen reden bedenken waarom ik geacht word de lijst te paraferen, maar ik kijk wel link uit ernaar te infomeren. Ik heb geen zin in een discussie met deze zuur kijkende dragonder.

De begrafenis is kort. Naast mij zijn welgeteld zeven mensen aanwezig, waarvan twee met rollator. Ik ken geen van hen. Familie kan het niet zijn.

Ik wilde geen toespraken. Geen foute, te ver gezochte gedichten of anderszins goedbedoelde maar op voorhand ontoereikende toespraken. Die zijn bedoeld voor de overlevenden, om hen te herinneren aan hun eigen sterfelijkheid en, als het een beetje meezit, om hen te prikkelen de resterende tijd van leven alles eruit te halen wat erin zit.

Alleen muziek, stemmig genoeg om de eigen gedachten niet te verstoren. Drie stukken klassiek heb ik gekozen, bij elkaar opgeteld net voldoende lang voor het idee van een fatsoenlijke uitvaart.

De koffietafel regelde ik voor mij alleen. Zo voorkwam ik het schudden van onbekende handen. Terwijl ik door een raam de beide rollators nakijk, verorber ik een plak hotelcake. Ik laat mij nog eens bijschenken. Voor onderweg pak ik de twee bestelde broodjes mee.

Als ik thuiskom, lukt het met hulp van Fons, een buurman die een eindje verderop langs de beek woont, de kist naar binnen te sjouwen. Ik bedank hem iets te uitbundig, blij dat hij geen vragen stelt en me als vanzelfsprekend heeft willen helpen. Als ik een glas wijn inschenk, trillen mijn armen nog na van de inspanning. Ik ben nu eenmaal tenger gebouwd.

Hier staat hij dan, midden in de woonkamer. Ik staar terug naar het donkere hout en probeer te bedenken hoe ik het hangslot kan forceren.

7.

Sommige klasgenoten, waaronder een tweeling bij ons uit de straat, noemden mij nog Josje. De meeste noemden mij Jos omdat ik mij vanaf de eerste dag op de middelbare school zo had voorgesteld. Deze bescheiden naamsverandering vond ik passen bij de enorme stap die ik had gezet. Ik was geen kind meer, maar een beginnende puber. De dorpsschool had ik achter mij gelaten. Voor mijn nieuwe school moest ik naar de stad, zo’n drie kwartier fietsen. Daar had ik een nieuwe fiets voor nodig. Vond ik. Papá dacht daar anders over en deed mij een tweedehands cadeau die er in alle opzichten ook zo uitzag. Het kreng knarste en piepte tot ik er na enkele ellendige jaren eindelijk doorheen zakte. Dat gebeurde uitgerekend op een avond die toch al geen hoogtepunt had willen bereiken.

We hadden het hele jaar repetities. Eerst nog wekelijks, maar na de kerstvakantie twee keer per week. Naarmate de premièredatum naderde werd echter de regisseur – voor wie deze toneelproductie een belangrijk deel van zijn afstudeertraject vormde – steeds nerveuzer, reden waarom ons dringend werd gevraagd ook halve weekenden te komen repeteren. Aanvankelijk kreeg ik daar thuis – hoewel mijn schoolcijfers goed waren – geen toestemming voor. Pas toen Hans, de regisseur, in eigen persoon opbelde en hem verzekerde dat ik de enige uitzondering was en dat, gelet op de cruciale rol die ik in sommige scènes speelde, mijn afwezigheid op de zaterdag- of zondagmiddagen ten koste zou gaan van de kwaliteit van het eindproduct, ging papá schoorvoetend overstag. De eerste repetitie daarna vertelde de regisseur dat hij, op één enkele uitzondering na (Linda, een klasgenote die in het toneelstuk welgeteld slechts één enkele zin hoefde uit te spreken), alle ouders had moeten bellen. Ik vond het jammer dat hij daar zo openhartig over was. Het was veel leuker de illusie te koesteren dat ik de enige was voor wie hij zo zijn best had moeten doen.

Wie het decor had gemaakt, kan ik me niet herinneren. In elk geval niet onze docent handvaardigheid. Misschien iemand van Hans’ eigen opleiding in de hoofdstad want hij nam het zeer serieus, dit schooltoneel. Hij had in elk geval bedongen dat de gymzaal maar liefst twee volle maanden ter beschikking was omdat hij per se voldoende tijd wilde hebben met ons in het decor te repeteren. Dat was maar goed ook. De setting was voor een deel gebouwd op losse podiumdelen zodat we, als we op het ‘voortoneel’ een scène speelden, een paar stappen naar beneden moesten. Ik was een van de weinigen die zich niet een keer verstapte. Het decor zelf bestond uit deuren. Heel veel deuren. Hans had de symboliek daarvan wel uitgelegd, maar die repetitie had ik gemist vanwege een blaasontsteking. Toen ik er een paar dagen later naar vroeg, kon geen van de meiden precies herhalen wat de gedachte achter al die deuren was.

Voor Hans was het de gewoonste zaak van de wereld (zo beweerde hij althans), maar niet voor de schooldirecteur. Hij kwam zomaar en onverwacht naar een van de laatste repetities kijken. Ineens stond hij daar, midden in de kleedkamer. De jongens schrokken net zo hard als de meisjes. De directeur schrok het meest. Hij wist niet dat er maar één kleedkamer in gebruik was in plaats van twee. Hans legde hem uit waarom het gezamenlijk gebruik van een kleedkamer een noodzakelijke voorwaarde betekende voor het welslagen van iedere theaterproductie. Acteurs en actrices konden in hun rol immers alleen tot grote hoogte stijgen wanneer het groepsgevoel voor én achter de schermen positief was. De enigszins gezwollen toon waarop Hans zijn betoog hield, was olie op het vuur van de directeur. Onzinnig, ongepast, onzedig en daarom ongewenst. Daar kwam in het kort zijn weerwoord op neer. Hans dreigde de productie stil te leggen als hij zijn zin niet kreeg. De directeur gebruikte hetzelfde dreigement. Op dat moment stapte een van de drie moeders die Hans voor respectievelijk make-up, kleding en pruiken verantwoordelijk had gemaakt op de twee ruziemakers af en trok ze allebei aan een arm de kleedkamer uit. Wat ze heeft gezegd, is geheim gebleven. Maar wij hielden één kleedkamer. En ons groepsgevoel kreeg een extra impuls toen Hans voor aanvang van de repetitie tussen neus en lippen door meedeelde dat de directeur zich bij voorbaat verontschuldigde. Hij zou niet bij de voorstellingen aanwezig zijn, maar zich laten vertegenwoordigen door de adjunct, onze lerares wiskunde. Zij was wél populair.

Mijn ouders kwamen naar de generale repetitie. Want ook daar had Hans op gestaan: een try-out, een generale en dan pas de première op zaterdagavond. Drie voorstellingen in totaal, maar wel met publiek.

‘En daar hebben jullie een jaar aan gewerkt,’ schamperde papá de volgende ochtend aan de ontbijttafel. ‘Wat een vertoning! Maar ik moet eerlijk toegeven: ik heb me wel vermaakt. Wat een geweldige, dramatische stilte liet dat meisje vallen. Ik zat echt op het puntje van mijn stoel. Maar niet heus. Slaapverwekkend was het. Behalve dan toen die ene deur klem zat en de regisseur zelf het toneel op sprong om hem – voor iedereen zichtbaar – open te trekken. Dat was misschien wel het hoogtepunt van de avond. Alsof er niet genoeg deuren waren om door af te gaan. Hoe dan ook: ik hoef de eerstkomende zestig jaar even niet meer naar toneel.’

Mamma lachte een beetje met hem mee. Voldoende om hem tevreden te houden, maar ook weer niet zo duidelijk dat ik mij tekort gedaan zou voelen. Ik herinner me haar niet anders: altijd en bij voorbaat vergeefs op zoek naar een fatsoenlijke balans in haar loyaliteit.

Ik beet op mijn tong. Letterlijk, tot ik bloed proefde. Het was mijn manier geworden mij te beheersen. Ik deed mijzelf fysiek pijn om te voorkomen dat ik geestelijk schade op zou lopen. Deze verschrikkelijke man verdiende geen aandacht.

Helemaal ongelijk had hij overigens niet. Hoe ze het voor elkaar had gekregen weet ik niet, maar Linda, het meisje dat maar één zin hoefde uit te spreken, was de avond tevoren inderdaad haar tekst kwijt. Plankenkoorts. Best knap, na bijna een schooljaar lang repeteren. En op zich zou dat niet zo erg zijn geweest – ze was echt niet de enige die tijdens de opvoering een regel vergat – ware het niet dat nu net die ene zin het omslagpunt betekende voor de afloop van het toneelstuk. Zonder die zin sloegen de laatste twee scènes eigenlijk helemaal nergens op. Nu begreep niemand de afloop. Net zomin als iemand kon verklaren waarom die deur, die al zolang als het decor er stond repetitie na repetitie soepel open was gezwaaid, uitgerekend in de laatste scène klemde. Het feit dat Hans vanaf de eerste rij het toneel op sprong om eigenhandig in te grijpen, deed er eigenlijk al niet meer toe. Het vergeten van één enkele tekstregel was sowieso al fnuikend gebleken. Ik vroeg me af wie het slotapplaus – aarzelend, lauw en vreugdeloos – had ingezet. De ouders van Linda?