De psychodynamiek van burn-out
Over de relatie tussen angst en verdriet

Peter Suijker

Uitgeverij Pacem
Rotterdam, 2020

De psychodynamiek van burn-out.
Over de relatie tussen angst en verdriet.

Eerste druk 2019
Tweede druk 2020

Copyright © 2020 Peter Suijker

Auteur en illustrator: Peter Suijker
Uitgever: Uitgeverij Pacem
Foto omslag: Olly Mourant

ISBN 9789464062045
NUR 770

Alles uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, door middel van druk, fotokopieën, geautomatiseerde gegevensbestanden of op welke andere wijze mits met voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur.

Inhoud

Introductie

1. Sein Brand Meester

Omgevingsdynamiek - Psychodynamiek

2. Onopgelost

3. De relatie tussen angst en verdriet

Verdriet - Woede - Uitingsvormen

4. Beschermingswijzen

Onbewust - Kwaliteiten - Zelfbeeld - Breekpunt

5. Als de muur valt

Risicoprofiel - Somberheid - Tegenkracht

6. Autonome positie

Vergroeiing - Onvoldoende autonomie - Externe beheersingsoriëntatie - Ziektewinst

7. Brein en burn-out

Hormonen - Plasticiteit - Breinevolutie

8. Fasen in de begeleiding van burn-out

Rust - De diepte in - Verandering in werk en leven - Aan het werk

9. Verandering van de psychodynamiek

Regie - Zwaartepunt in persoonlijkheid - Actieve imaginatie - Complex - Imaginatie van het verdriet - Imaginatie van de angst - Integratie

10. Victor

Uitgevallen - Naar de oorsprong - Emotionele intelligentie - Op zoek naar de angst - Bij het verdriet - Integratie - Terug

Noten

Literatuur

Over de auteur

Introductie

Het is wat uit de hand gelopen. Ooit als enkele pagina’s bedoeld om mijn cliënten uit te leggen wat mijn aanpak is bij (de preventie van) chronische overspanning, groeide deze tekst tot de omvang van een heus artikel en uiteindelijk werd het een boek. En dan te bedenken dat ‘begrenzen’ een centraal thema is bij het tegengaan van stress.

Het thema ‘overspanning’ raakt mij niet alleen persoonlijk - het is ook mij overkomen zoals u later zult lezen - maar het heeft tevens, en ongetwijfeld daarom, mijn professionele belangstelling. In mijn praktijk voor coaching en psychotherapie begeleid ik regelmatig mensen die overspannen zijn geraakt en hun werk tijdelijk hebben moeten neerleggen. Niet zelden is dit voor iemand een heel nare en ingrijpende ervaring, die gepaard gaat met lichamelijke klachten en psychische pijn.

Hoewel de levens en problemen van mensen uniek zijn, is het mogelijk de specifieke psychische krachten te onderkennen die aan chronische overspanning ten grondslag liggen. Het doorzien en veranderen van die psychodynamiek is essentieel, zeker indien cognitief inzicht in eigen functioneren onvoldoende blijkt om eigen gedrag te kunnen veranderen na een burn-out. Soms zijn er namelijk onbewuste krachten in een mens werkzaam die emotionele instabiliteit blijven veroorzaken. Door de verandering van die psychodynamiek is het mogelijk om een nieuw, duurzaam evenwicht in iemands persoonlijkheid te verwezenlijken, waardoor hij in staat zal zijn om gezonde keuzes te maken in werk- en privésituatie. Daarmee is iedere vorm van stress natuurlijk niet uitgebannen, maar het leven kan dan in ieder geval wel zonder overspanning worden geleefd.

Met het blootleggen van de psychodynamiek bij burn-out wil ik antwoord geven op de vraag hoe het komt dat iemands draagvermogen niet langer toereikend is om zijn draaglast aan te kunnen. Die onbalans is namelijk wat huisen bedrijfsartsen bij burn-out vaststellen, maar welk innerlijk proces daar debet aan is, is dan nog niet duidelijk. Ik zal de specifieke emoties en hun onderlinge werking bespreken die bij de totstandkoming van een burn-out spelen en hoe deze emoties op een punt komen waarop iemand psychisch en fysiek breekt en tijdelijk niet meer tot werken of welke andere activiteit dan ook in staat is.

Mijn werkwijze is gebaseerd op de integratieve psychotherapie, die stevig geworteld is in het gedachtengoed van de Zwitserse psychiater Carl Jung (1875-1961). Dat is zichtbaar in de opvatting dat een klacht of ziektebeeld het gevolg kan zijn van een innerlijk conflict dat niet langer op de gebruikelijke manier kan worden gecontroleerd. Het kennen, onder ogen zien en anders oplossen van dat conflict geeft iemand het vermogen om effectief met stress en de druk vanuit de omgeving om te gaan. Dat ‘onder ogen zien’ kan letterlijk worden opgevat, omdat cliënten in therapie zichtbaar maken wat zij nog niet durven voelen en innerlijk wegduwen, hetgeen de oorzaak is dat er zoveel energie verloren gaat. De techniek om iemand te leiden in het verbeelden en veranderen van zijn psychodynamiek staat bekend als ‘actieve imaginatie’. Hoewel ik in het bestek van deze publicatie over burn-out zeker niet op alle aspecten van de integratieve psychotherapie kan ingaan, biedt het wel een eerste blik op deze aanpak in een psychotherapeutische setting.

Ik heb dit boek niet geschreven om u de heilige graal voor de behandeling van burn-out te presenteren, maar om u mee te nemen in een benadering die mij persoonlijk en professioneel past en - mede om die reden - in mijn praktijk effectief blijkt te zijn. Laat ik daarom vooral op deze plaats noemen dat het succes van coaching en psychotherapie zeker niet alleen in de gevolgde methode ligt. Ook non-specifieke factoren - dat wil zeggen factoren die niet direct betrekking hebben op de methode van behandeling zoals de mate waarin een cliënt zich veilig voelt en vertrouwen heeft in de deskundigheid van zijn psychologisch begeleider - zijn van groot belang voor het welslagen van een behandeling. Met deze relativering in het achterhoofd maak ik u graag deelgenoot van mijn ziens- en handelwijze.

Peter Suijker
Rotterdam, maart 2019

Noot vooraf. Veel aangehaalde voorbeelden in deze publicatie zijn afkomstig uit mijn praktijk. In die gevallen zijn de namen van personen gefingeerd en zijn gegevens waar nodig aangepast om herkenning te voorkomen.

1. Sein ‘Brand Meester’

Als iemand niet meer in staat is om met de eisen en verwachtingen van de omgeving om te gaan, kan overspanning ontstaan. Spanning of stress wordt gevoed door diverse externe factoren in werk- en privéleven, zoals bijvoorbeeld door baanonzekerheid bij reorganisaties, veranderende functies, extra werk door uitgevallen collega’s, arbeidsconflicten, relatie- en gezinsproblemen, het zijn van mantelzorger en - nog zwaarder - allerlei combinaties van deze factoren. Sommigen dragen deze mentale belasting zonder noemenswaardige problemen, anderen bezwijken onder de last. Mensen die zich zeer verantwoordelijk voelen, gevoelig zijn voor het oordeel van anderen, moeilijk ‘nee’ kunnen zeggen en bovendien hoge eisen stellen aan eigen functioneren, lopen relatief veel risico om overspannen te raken.

Bij het chronisch aanhouden van de overbelasting kan iemand zodanig psychisch en fysiek opbranden dat hij zijn taken en verantwoordelijkheden op het werk en/of in zijn privéleven niet langer kan dragen en werkzaamheden moeten worden neergelegd. Bij het stellen van de diagnose ‘chronische overspanning’ gaan artsen uit van een periode van overbelasting van een half jaar of langer. Het kost vervolgens tijd, gemiddeld 6 tot 9 maanden, om lichamelijk weer te herstellen, om klachten zoals slaapproblemen, hoofdpijn en concentratiestoornissen te boven te komen, en om weer de oriëntatie te gaan krijgen op werk. In 2017 blijkt volgens de ARBO-balans van TNO dat 16 % van de werkende beroepsbevolking, dus 1 op de 6 werknemers, burn-outklachten heeft ondervonden (1). Burn-out klachten houden gemiddeld 2,5 jaar aan (Kant e.a., 2004).

Een coachende, inzichtgevende aanpak kan heel effectief zijn voor een cliënt om uiteindelijk de draad van het arbeidzame leven weer op te pakken; met aandacht voor somatisch herstel, bewustzijnsvergroting met betrekking tot oorzaken en gevolgen van de overspanning en het oefenen met nieuw gedrag. Maar dat werkt niet altijd. Na één jaar verzuimt 20% van de mensen die overspannen of burnout zijn nog steeds (Bakker e.a. 2007; Brouwers e.a. 2006; Schröer 1993; Van Engers 1995). Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, stelt dat als je eenmaal een burn-out hebt gehad, er een vergroot risico op een tweede burn-out is (SoZaWe, 2017). De recidivecijfers voor Nederland heb ik overigens niet kunnen vinden. Wel stuitte ik op een onderzoek van een Franse wetenschapper die berekende dat 30% tot 40% van de werknemers na een burnout opnieuw met overspanningsklachten uitvallen (Baumann, 2013). Een verontrustend percentage.

Omgevingsdynamiek

Kennelijk zijn er bij burn-out weerbarstige elementen in het spel die beletten dat het sein ‘Brand Meester’ kan worden gegeven. Ik vermoed dat dat pas kan, indien de bron van de brand is aangepakt. Die bron kan liggen in de omgevingsdynamiek, die op dat moment opnieuw onder de loep zal moeten worden genomen. Het is immers mogelijk dat zich teveel of te grote veranderingen in werk- en/of privéleven blijven voordoen die iemand steeds weer uit balans brengen.

Kijkend naar de belastende factoren in de organisatie kan het functioneren van de leidinggevende een spanningsbron blijken en iemand steeds weer uit balans brengen. Recent onderzoek toont aan dat de kans op een burn-out toeneemt door een leidinggevende die alleen gericht is op de prestaties van medewerkers. Dit in tegenstelling tot een leidinggevende die aandacht heeft voor ontwikkeling en verbetering (Sijbom e.a., 2018). Ook het nieuwe werken, zoals agile werken, onrust van kantoortuinen en deelname aan diverse project- en scrumteams spelen een rol bij het ervaren van werkdruk en vraagt tegenwoordig veel inzet en aanpassingsvermogen van medewerkers. Vooral jongere werknemers hebben ongezonde stress door gelijktijdig lidmaatschap van verschillende teams en zijn daardoor vaker ziek (Van de Brake, 2017, 2019). En laten we in de omgevingsdynamiek de hulpverleners niet vergeten. Voor cliënten met overspanning en burn-out kan gebrekkige afstemming in tijd en op inhoud tussen diverse eerstelijns hulpverleners een extra spanningsbron op zich worden. Dit kan het herstel van klachten en het oppakken van de sociale rollen, waaronder werkhervatting, aanmerkelijk vertragen en de kans op een recidief verhogen.(2)

Als de bestaande omgevingsdynamiek de stress blijft voeden is het raadzaam na te gaan of het mogelijk is om verandering in de omgeving aan te brengen, bijvoorbeeld door over te stappen naar een andere, minder belastende functie binnen de organisatie of naar een andere baan buiten de organisatie of door aanpassingen in het privéleven. Omgevingsdynamiek an sich is geen voorspellende factor voor de prevalentie van burn-out. Het is altijd de specifieke combinatie van externe factoren en persoonskenmerken die bepalen of of iemand overspannen raakt of niet. In dat kader zijn diverse modellen ontwikkeld en getoetst die de relevante individuele en omgevingsfactoren in kaart brengen (Hobfoll en Freedy, 1993; Leiter en Maslach, 2004; Bakker en Demerouti 2007).

Psychodynamiek

Een terugkerende burn-out is echter regelmatig een indicatie dat de persoon zelf ineffectief blijft om met omgevingsdruk om te gaan. Dat kan de aanleiding zijn om meer aandacht te geven aan de werkzame psychodynamiek, dus aan de vraag welke psychische krachten in de persoon werkzaam blijven waardoor iemand zich opnieuw chronisch overbelast. Want als een cliënt zich na een burn-out weer weet op te peppen (‘ik moet ook niet zeuren’, ‘anderen hebben het veel erger dan ik’), is er weliswaar tijdelijk energie gegenereerd om aan de slag te gaan maar is de oorzaak van de overspanning niet aangepakt. Structureel heeft iemand dus niets veranderd in zichzelf, sterker nog, iemand lost zijn probleem op de oude manier op, waardoor de kans op overspanning in de toekomst aanwezig blijft. Alle nieuw verworven inzichten ten spijt. Zo kan iemand met behulp van psychologische begeleiding geleerd hebben dat het beter is om ‘nee’ te zeggen als iets teveel voor hem is en toch niet in staat zijn zodanig te handelen in het directe contact met specifieke personen; dat als het erop aankomt, iemand zich wederom klein en onmachtig kan voelen op de kamer van zijn autoritaire baas en zich tegen zijn wil een extra opdracht op de mouw laat spelden. En dat hij dat pas beseft als hij weer op de gang staat. Het onderliggende patroon dat tot overbelasting leidt is met andere woorden niet doorbroken. Iemand weet wel dat het anders zou moeten, maar hij voelt zich in die situatie niet sterk genoeg om dat uit te voeren, alsof er iets onbewust in de weg zit waardoor hij het steeds maar niet voor elkaar krijgt. In dat geval zal het nodig zijn om de psychodynamiek van een cliënt op een dieperliggend emotioneel niveau te veranderen (3). Meer dan een eeuw geleden wees Carl Jung al op deze noodzaak, toen hij het volgende in een van zijn eerste werken schreef:

‘Civilized life today demands concentrated, directed conscious functioning, and this entails the risk of a considerable dissociation from the unconscious. The further we are able to remove ourselves from the unconscious through directed functioning, the more readily a powerful counter position can build up in the unconscious, and when it breaks out it may have disagreeable consequences’ (Jung, 1916).

Hoewel ik u niet zal vermoeien met mijn bewondering voor het werk van Jung - hij zal door mij hierna vaker worden aangehaald - mag dit toch met recht een treffende omschrijving van burn-out avant-la-lettre worden genoemd. Als ik in mijn woorden herformuleer wat hij hier benoemt, kom ik tot de volgende interpretatie. Hoe meer een mens zijn energie besteedt aan het beheersen en controleren van een situatie, wat in de snelheid en complexiteit van de moderne wereld steeds meer een vereiste is, hoe meer we wegbewegen van onze gevoelens, die ergens in ons onbewuste worden verstopt. Daarmee lopen we het risico dat die verdrongen gevoelens zich plotseling in het bewuste kunnen aandienen. Een burn-out kan dan gezien worden als het gevolg van alle energie die verloren is gegaan aan het wegduwen of buiten de deur houden van gevoelens die iemand liever niet wil voelen.

Ik zal in de komende hoofdstukken uiteenzetten om welke gevoelens het mijns inziens gaat in het licht van de problematiek van burn-out (hoofdstuk 3), welke psychodynamiek tussen deze gevoelens werkzaam is (hoofdstukken 4 en 5) en hoe deze dynamiek zodanig kan worden veranderd, dat de kans op herhaling van een burn-out wordt geminimaliseerd (hoofdstukken 6 tot en met 10). Maar niet nadat ik eerst mijn persoonlijke ervaring heb ingebracht.

2. Onopgelost

Ineens was hij mij die ochtend de baas geworden, mijn angst om te falen. Het gebeurde in een onpersoonlijke vergaderaccommodatie aan een snelweg in Rotterdam. Ik durfde daar op de zesde etage de gespreksruimte niet binnen te gaan, waar ik geacht werd een overleg te leiden of gewoon als deelnemer aan te schuiven, dat weet ik niet precies meer. Door een kier van de deur kon ik enkele deelnemers zien zitten, toen de paniek toesloeg. Hevige hartkloppingen, zweet langs mijn rug en mijn ademhaling volledig op hol geslagen. Ik vluchtte weg, radeloos, liep zomaar ergens een lange gang in. Bordeauxrode vloerbedekking met stippen. Aan het einde van de gang, bij een raam, lucht, daar moet ik wat tot bedaren en rede zijn gekomen, omdat ik mijn telefoon heb kunnen pakken om mijn huisarts te bellen. Ik dacht dat ik een hartaanval had gekregen en op het punt stond dood te gaan. De spoedlijn verbond me zowaar rechtstreeks door met mijn huisarts., die me enigszins gerust wist te stellen - je gaat niet dood - en liet me nog diezelfde ochtend bij hem langskomen.

In zijn spreekkamer werd me duidelijk dat ik te lang met te veel spanning had gewerkt. Ik droeg een verantwoordelijkheid die ik niet aankon. Dat durfde ik echter niet op mijn werk te bespreken, aangezien ik vreesde dat me dat aangerekend zou worden. Onaanvaardbaar was de gedachte dat ik ongeschikt zou zijn voor mijn vak, waar ik trots op was en mijn stinkende best voor deed, en onverteerbaar was het gevoel dat ik hierin zou worden afgewezen. Of door collega’s te worden gezien als een zwakke broeder. Of door mijn vrienden als niet geslaagd in het leven. Dus hield ik die spanning lange tijd voor en in mezelf, totdat ik brak.

Dit is mij overkomen toen ik 28 jaar was, nu 26 jaar geleden. Mijn huisarts adviseerde mij ‘het rustiger aan te doen’. De woorden overspannen of burn-out vielen geen enkele keer tijdens het consult. Begin jaren 90 stonden deze klachten niet in de belangstelling als tegenwoordig. Ik werd door hem ook niet doorverwezen naar een coach noch werd mij enige andere vorm van psychologische begeleiding aangeraden. Kennelijk zou het vanzelf overgaan, mits ik wat minder hard zou gaan werken. Het is de opmaat geweest naar mijn besluit om vier dagen in de week te gaan werken en dat heeft er zeker toe bijgedragen dat ik beter in balans kwam in mijn werk- en privéleven. In dat opzicht heeft mijn huisarts gelijk gehad, al had mijn vaderschap vier jaar later een grotere invloed op mijn werkstress, doordat ik mijn werk, of eigenlijk mijn behoefte aan het krijgen van erkenning via mijn werk, door de komst van een prachtige zoon beter kon relativeren. Niettemin vermoed ik - achteraf gezien - dat ik hoog gescoord zou hebben op de UBOS vragenlijst waarmee tegenwoordig de mate van klinische burn-out wordt gemeten en zou ik met de wetenschap van nu niet verbaasd zijn als mij geadviseerd zou zijn om het werk voor enige tijd neer te leggen (4).