Typografie Officina Sans (omslag) en Times new Roman.

©Frank van de Pol, Heerlen / Den Haag, 2020. Overname van fragmenten toegestaan met bronvermelding, of waar relevant met verwijzing naar de oorspronkelijke bronnen. Voor de fotografie geldt dat er waar aangegeven auteursrecht op ligt bij de gemelde bronnen in de fotoverantwoording.

Concept memoires met aantekeningen en commentaren, Nationaal Archief, Den Haag,
Collectie 260 H.H.J. van de Pol, nummer toegang 2.21.132 inventarisnummer 17.
Bewerking en redactie: Frank van de Pol.

Illustratie Omslag Evert van Ojen, 1943. Alexanderstraat 4 in Den Haag,
schuiladres Herman van de Pol. Collectie Haags gemeentearchief.
Portret H.H.J. van de Pol, door Sierk Schröder, 1960. Particuliere collectie.
Ontwerp en uitgave: Perduco communicatie en Pumbo.

Historische roman, autobiografie
Isbn 978-94-6406-208-3
Nur 681, historische biografie

Het ANP
in oorlogstijd

(en daarvoor en daarna)

Persoonlijke herinneringen
van Herman van de Pol

‘Wat betekenen wil en geweten
in het onverzettelijke lot?’

Tragiek, dr. H.J. Heering

Perduco communicatie

Woord vooraf   

Dit geschrift heeft geen enkele pretentie.

Het wil - en kan - geen wetenschappelijk verantwoorde geschiedenis van het Anp in oorlogstijd zijn. Daarvoor mist de schrijver de bevoegdheid en - te dicht in het centrum van de gebeurtenissen gestaan hebbende - de mogelijkheid tot de noodzakelijke objectiviteit. Het kan wellicht een bron zijn voor historici, die eruit willen putten.

Het wil uiteraard ook geen literaire aanspraken maken. Daarvoor is het te vlot uit de pen gekomen, vrijwel uit het hoofd geschreven, zonder raadpleging van veel stukken. Het wil eenvoudig niet meer zijn dan het verhaal van de belevenissen in oorlogstijd van de schrijver en van een deel van de naast betrokkenen, die met hem hebben samengewerkt. Overigens, hij alleen wil de verantwoordelijkheid dragen voor de tekst.

Misschien zijn het de psychologen, die er het meeste profijt van kunnen
hebben.

Epe, mei 1968 - oktober 1969

Herman van de Pol

Foto’s jaren 20, 1934 en 1970   

Toevoeging  

Dit boekje is het verhaal van een kapitein die moeite had met de beslissing om zijn schip, het Anp, te verlaten, toen het zonk als gevolg van de Duitse bezetting. Het is geen verhaal van heldhaftigheid, maar van strijd en moeilijke beslissingen over tegenstrijdige belangen.

Twee joodse eigenaren van de voornaamste voorlopers van het Anp, het Correspondentiebureau in Den Haag en Persbureau Vaz Dias in Amsterdam waren in 1935 directeur van het Anp geworden. Eén van hen kon zijn bedrijf min of meer voortzetten in Den Haag, binnen het Anp. De ander, in Amsterdam, krijgt minder ruimte, is ook geen makkelijk mens. Hij raakt in conflict met de dagbladdirecteuren en het Anp dat een coöperatie is, geen familiebedrijf. Hij verliest zijn directeurspositie en wil terugvechten. Dan wordt Nederland bezet, de nieuwsvoorziening gecensureerd en het Anp Adolf’s nieuwste papegaai.

Herman van de Pol (1894-1970) heeft zijn familie grotendeels buiten het verhaal gehouden. Relevant voor de beschreven spanningen met M.S. (Maurits) Vaz Dias (1881-1963)¹ is echter niet alleen dat laatstgenoemde zich in 1935 gedwongen zag zijn bedrijf voor een groot deel op de laten gaan in het Anp, in ruil voor financiële compensatie en een directeursstoel.²

26 mei 1937. H. van de Pol (links), minister-president H. Colijn (midden) en burgemeester W. de Vlugt met verkiezingsuitslagen.

Communicatieadviseur en romancier Huib Veldhuijsen deed onderzoek naar het Correspondentiebureau en wees mij op de impact van het huwelijk dat Herman van de Pol in 1920 sloot met de negen jaar oudere Carolina Vas Dias. Tot dan toe was zij 15 jaar als boekhouder aan het bedrijf verbonden. Het bedrijf stond onder leiding van haar vader, Samuel Vas Dias. Herman van de Pol werkte toen voor de andere firmant, mr. Johan Belinfante, voor wie hij een grote bewondering koesterde. Herman werkte er als parlementair verslaggever voor de Nieuwe Rotterdamsche Courant. In september 1929 verruilde hij deze functie voor die van directeur-hoofdredacteur van de Delftse Courant. Daarna, na het overlijden van Samuels broer Nardus in 1931, verkreeg Carolina's achterneef M.S. (Maurits) Vaz Dias het Vas Dias aandeel in het familiebedrijf.³

Herman, Ada, Carolina en Paula in 1938. De Pollen, Oranjeweg, Emst.

Dat huwelijk met Carolina Vas Dias (met dochters Paula en Ada), liep in 1932 op een scheiding uit. Het Anp bestond toen nog niet. Omwille van de kinderen is het gezin herenigd. In het oorlogsjaar 1940 hertrouwde Herman op 25 mei met M.A. (Miek) Libourel. Dat kwam hard aan bij dochter Ada, die toen net 17 jaar was. Later vroeg ik haar, als broer uit een later huwelijk van Herman, naar de toedracht van een en ander. ‘Wij waren thuis zeker anti-Duits’, vertelde ze, en voegde daaraan toe dat Herman geen held was. Gelukkig hebben alle gezinsleden de oorlog overleefd. Dochter Paula heeft tijdens de oorlog gestudeerd in Amsterdam en gewerkt in Arnhem en Groningen, vertelde haar dochter Inge Volker. Dochter Ada studeerde in Amsterdam.

Dit boekje heeft Herman van de Pol mede geschreven vanwege een dossier (spoiler alert) dat na de oorlog tegen hem is opgesteld door Gerrit Keyser, die eerst in dienst was bij het Persbureau M.S. Vaz Dias⁴ en die later in dienst trad van het Anp.⁵ Keyser heeft in een verklaring beschreven waarom hij het dossier over Herman had opgesteld en dat hij er later niet meer achter kon staan. Deze is als bijlage toegevoegd.

In dit boekje is commentaar verwerkt van mensen die in de oorlogsjaren dicht bij mijn vader stonden, mr. W.A.M. (Wilberd) van der Kallen, D.J. (Dirk) Lambooy en mr. A.H. (Nol) Lysen. Verder bevat het een bijdrage van G.A. (Frie) Knepflé over Anep in Eindhoven in de winter van 1944-1945.⁶ Historicus prof. dr. E.H.P. (Han) Baudet heeft adviezen gegeven die Herman deels heeft opgevolgd wat betreft precisering van namen en feiten, maar in andere opzichten omwille van de lieve vrede naast zich heeft neergelegd. Voetnoten zijn afkomstig van Frank van de Pol, geboren in 1950 als zoon van Herman van de Pol en J.M. (Iet) Schokking. Daarnaast heeft Huib Veldhuijsen, op basis van zijn onderzoek, voetnoten toegevoegd.

Waarom heb ik dit boekje van mijn vader afgerond? ‘Omdat ik wil weten of ik me voor mijn vader moet schamen’, verklaarde ik tegenover mijn neef, de historicus Duco Hellema, zoon van Ada van de Pol. Dat beeld had ik gekregen van prof. dr. L. (Loe) de Jong, in zijn boeken over het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog.⁷ Aan Herman van de Pol worden in deze passages tal van kwade bedoelingen toegeschreven, met name richting de belangen van Vaz Dias. Daaruit had ik de indruk gekregen dat Herman collaboreerde met de bezetter in de eerste twee oorlogsjaren, en zich daarna pas revancheerde. Tot mijn verbazing bleek echter dat Herman niet na twee jaren, maar na één jaar bezetting gepensioneerd c.q. ontslagen was en dat zijn verzet al, na enkele maanden groggy te zijn geweest, begon.⁸ Verrast was ik over de dappere rol die mijn vader vervulde, verbaasd dat een gezaghebbend historicus slechts één van twee tegenstrijdige lezingen volgt.⁹ De wetenschapper stelt zijn oordeel uit, leerde ik van prof. P.J. Bouman. Miek Libourel verklaarde o.a. in haar correspondentie met Loe de Jong, dat in hun huis in Emst joodse onderduikers hebben verbleven, o.a. een mevrouw Santeroos. Er was dus geen sprake van collaboreren, eerder van afwachten tot het zinvol was om opnieuw neutrale, onafhankelijke nieuwsvoorziening te starten, zoals het vooroorlogse Anp die had verzorgd. Herman maakte in het najaar van 1943, toen de kansen in de oorlog duidelijk keerden, echt werk van deze taak.¹⁰ Eerder zou het ook geen nut hebben gehad, tenzij het zijn ambitie was geweest om het nieuws al tijdens de bezetting breed te verspreiden, maar dat vonden hij en zijn mentoren te riskant

Wat mij veel goed heeft gedaan zijn de brieven van Johan Belinfante (1874-1947) aan Herman van de Pol die in het Nationaal Archief liggen, met name die van 20 mei 1945.¹¹ Na een opsomming van de financiële steun die Johan Belinfante van Herman had ontvangen schreef hij: ‘Ik ben bereid … te verklaren, dat je houding tegenover de joden schitterend is geweest ...’ Hij retourneerde daarbij de verontwaardigde brieven die Herman op 6 maart 1941 schreef aan de Duitse bewindvoerder van het Anp in de oorlog, Hushahn, toen Herman de Duitse onderdrukking absoluut niet meer kon verdragen.¹²

In de eerste dagen van de bezetting had Herman zich laten overrompelen door deze Hushahn, die bewapend en in ss-uniform het Anp kwam overnemen. Herman heeft toen het ontslag van de joodse medewerkers bij het Anp geëffectueerd door de ontslagbrieven te tekenen¹³, een zwarte bladzijde in zijn levensgeschiedenis, waar hij altijd wroeging over bleef houden.

Herman had ook moeite met de scheiding van zijn eerste vrouw, want hij vermeldt het niet in dit boekje, maar schreef over dit thema wel een toneelspel in drie bedrijven, Verbogen levens, door Herman ten Kate jr. De spanning rond het dossier van Keyser is, naast Herman zijn werkverslaving, waarschijnlijk een belangrijke oorzaak geweest van het mislukken van Herman zijn tweede huwelijk in de eerste jaren na de oorlog. In zekere zin heb ik dus, als kind uit Herman zijn derde huwelijk, mijn leven te danken aan de hardnekkigheid waarmee M.S. Vaz Dias zijn doelen nastreefde.

Herman van de Pol is in dit boekje terughoudend met verwijten, ook wat betreft de directeur van Anep, Jef van den Bogaert, ‘want’, schrijft hij (in 1969) aan het slot van zijn correspondentie over het manuscript: ‘Waarom natrappen na 25 jaar van vergetelheid.’

Ik dank Iet van de Pol-Schokking, mijn moeder, voor het laten archiveren van alle achtergrondinformatie, brieven en commentaren bij het Nationaal Archief. Huib Veldhuijsen dank ik voor zijn aanmoedigingen, de vele verwijzingen en voetnoten, tal van foto’s, de registers, zijn werk aan de typografie en het fraaie omslag, waarvoor hij ook de tekst aanleverde.

Frank van de Pol, mei 2020, coronatijd

1952, Parkstraat, Den Haag. Herman van de Pol. Chauffeur is Gerrit Gortzak (links), in de oorlogsjaren door Herman in vertrouwen genomen om apparatuur te ontvreemden van het door de Duitsers ingenomen Anp.

Deel I
Amsterdam

Hoofdkantoor Herengracht 576, Amsterdam (Anp photo, 1939).

1