Copyright voor deze uitgave:

Uitgegeven door: KIKI Training en Coaching

Tweede druk: 2020, Pedagogische kwaliteit in de praktijk

Website: www.kiki-s.nl

ISBN: 978-90-822627-5-9

Hester Baars - Lindner en Ron Baars

Vormgeving en technische realisatie: www.debunschoter.nl

Met dank aan Gisela Lindner voor haar inbreng en het meelezen bij de tot standkoming van dit boek.

Alle rechten voorbehouden.

Alle auteursrechten en overige intellectuele eigendomsrechten, waaronder databank, ten aanzien van deze uitgave berusten uitsluitend bij KIKI Training en Coaching.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, hetzij elektronisch, hetzij mechanisch, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorwoord

Pedagogische kwaliteit in de praktijk

Ella van 9 maanden en Bram van bijna 2 jaar liggen allebei te slapen in de gezamenlijke slaapkamer op het kinderdagverblijf. Ella ligt gelijk links bij de ingang van de slaapkamer in het hoge bedje. Bram slaapt in een laag bedje onder het raam aan het einde van de kamer. Na ongeveer 90 minuten hoort de pedagogisch werker dat Bram wakker is. Bram ligt gezellig te zingen in bed. Ook baby Ella is wakker geworden en maakt zacht brabbelgeluidjes. De pedagogisch werker doet de deur van de slaapkamer open en loopt gelijk op Bram af. “Hé Bram, heb je lekker geslapen…. Kom je mee naar de groep om lekker te spelen….” Ondertussen pakt ze Bram uit zijn bedje en loopt al kletsend tegen Bram de kamer uit.

Baby Ella was ook wakker en heeft de pedagogisch werker de deur horen opendoen, zien langslopen en horen praten…. Echter, echt contact of een blik dat ze gezien was, bleef uit. Baby Ella was hoopvol dat ze gehoord was en hoopte ook gezien te worden door de pedagogisch werker. Maar de pedagogisch werker was druk met Bram ‘in gesprek’ en merkte baby Ella helemaal niet op.

Helaas voor baby Ella had Bram ook nog een vieze luier en hij moest worden verschoond…. Al met al duurde het nog ruim 10 lange minuten voordat Ella uit bed werd gehaald.

Stel je voor: je zit op een verjaardag en je beste vriendin komt binnen. Hé, gezellig denk je, kunnen we samen even praten, ik was toch een beetje alleen op de verjaardag. Wat fijn dat zij er is. Echter je vriendin loopt je straal voorbij zonder naar je te kijken of iets tegen je te zeggen. Ze gaat druk in gesprek met een andere aanwezige op de verjaardag. Hoe zou jij je voelen op dat moment? Zou je gezien willen worden of gehoord? Wat zou er met jullie vriendschap gebeuren als dit gebeurt? En wat zou er gebeuren als het niet 1 keer maar 7 keer gebeurt?

Leidende gedachte bij het ontwikkelen van dit boek ‘Pedagogische kwaliteit in de praktijk’ is de overtuiging dat pedagogisch werkers vooral handvatten nodig hebben om reeds aanwezige kwaliteiten te ontdekken en verder te ontwikkelen. Daarmee krijgen ze de mogelijkheid om te excelleren in het vak van pedagogisch werker. En het gaat daarbij niet alleen om de kinderen. Het gaat ook om de ontwikkeling van jou als professioneel opvoeder. We willen het allerbeste voor de kinderen en voor de pedagogisch werkers, coaches, stafmedewerkers en alle andere medewerkers werkzaam in de kinderopvang. Persoonlijke ontwikkeling duurt een leven lang, kinderen dragen de ontwikkelkansen in zich. Wij dagen jou uit om al die bloemen ‘in knop’ een (speel)veld te bieden met vruchtbare grond waarop duizend bloemen in volle pracht kunnen gaan bloeien.

Hester Baars

Ontwikkelaar ‘Pedagogische Kwaliteit in de Praktijk’

Inleiding

Onderzoek toont aan dat een hoge pedagogische kwaliteit van kinderopvang samenhangt met een positieve ontwikkeling en welbevinden van kinderen (Groeneveld, 2010: Jillink & Fukkink, 2016). Die pedagogische kwaliteit bestaat in de praktijk uit twee pijlers:

1. Structurele kwaliteit (groepssamenstelling, veiligheid, hygiëne, pedagogisch beleid en opleidingsniveau van de pedagogisch werkers).

2. Proceskwaliteit (ervaringen die kinderen opdoen met de pedagogisch werker en elkaar).

De structurele kwaliteit is veelal in wetgeving vastgelegd en verschillende onderzoeken laten zien dat deze maar beperkt gerelateerd is aan de proceskwaliteit. Die proceskwaliteit is, zeg maar de emotioneel veilige, empathische, ondersteunende, niet-opdringerige en voornamelijk verbale stimulering en begeleiding van kinderen in contact met de pedagogisch werker. Belangrijk voor de pedagogische kwaliteit is voornamelijk de pedagogisch werker en de kwaliteit van haar interactie met de kinderen (starting strong, 2012; Integrated early childhood education and care, Leseman, PPM, 2009). Essentieel voor de kwaliteit van de opvang is derhalve de wijze waarop met kinderen wordt omgegaan.

In haar boek ‘de kwaliteit van de Nederlandse kinderopvang’ stelt Marianne Riksen-Walraven, “… proceskwaliteit valt of staat met de interactievaardigheden van de leidster. Door haar interacties met de kinderen zelf en haar invloed op de interacties van die kinderen met leeftijdsgenoten en met de materiële omgeving bepaalt de leidster in hoge mate de kwaliteit van ervaringen die kinderen in de kinderopvang opdoen”. Deze interactievaardigheden zijn:

1. Sensitieve responsiviteit.

2. Respect voor de autonomie.

3. Structureren & grenzen stellen.

4. Praten & uitleggen.

5. Ontwikkelingsstimulering.

6. Begeleiden van interacties tussen kinderen.

Het gedachtengoed van Marianne Riksen-Walraven is inmiddels verankerd in de wet Kinderopvang. Allereerst door het opnemen van de vier pedagogische basisdoelen in de wet Kinderopvang (2005) en later (2018) door de invoering van de wet Innovatie en Kwaliteit Kinderopvang (IKK) met 21 maatregelen op basis van vier pijlers:

1. De ontwikkeling van het kind staat centraal.

2. Veiligheid en gezondheid.

3. Stabiliteit en meer ruimte voor pedagogisch maatwerk.

4. Kinderopvang is een vak.

De kwaliteitseisen in de wet IKK richten zich meer dan in voorgaande wetgeving voor de kinderopvang op de pedagogische kwaliteit (proceskwaliteit) in de praktijk en veel minder op de structurele randvoorwaarden. Ook zijn de pedagogische aansturing en scholing van pedagogisch werkers, het leveren van pedagogisch maatwerk, het concretiseren van pedagogisch beleid en het verhogen van de kwaliteit op de babygroep belangrijke onderwerpen die in de wet IKK zijn verwerkt.

Dit boek ‘de pedagogische kwaliteit in de praktijk’ is een praktische handleiding om het pedagogische beleidsplan concreet, meetbaar en dynamisch te maken. De pedagogische basisdoelen in het pedagogisch beleid worden ‘vertaald’ naar concreet handelen in een pedagogisch werkplan dat aansluit bij de meest recente inzichten, de pedagogische visie van de organisatie en past bij de specifieke situatie van de kinderopvanglocatie en elke afzonderlijke ‘groep’ op de locatie.

In het boek is er extra aandacht voor de meest kwetsbare groep, te weten de 0-jarigen, en de buitenschoolse opvang (BSO) omdat de diversiteit van de kinderen daar groot is.

Overal waar we kinderen of pedagogisch werkers aanduiden met ‘zij’ bedoelen we ook ‘hij’.

Daarnaast is het een bewuste keuze om vooral de wij-vorm te gebruiken. Als ontwikkelaars hebben wij niet de wijsheid in pacht. Veel inzichten en ideeën in dit boek zijn ontstaan door samenwerking. Ons levensmotto is: waar passie, kwaliteit, eigen inzicht en professionaliteit samenkomen in een klimaat van samenwerking, zal dit leiden tot een professionele leeromgeving met een positief resultaat.

Veel leerplezier en denk eraan... 

‘persoonlijke ontwikkeling duurt een leven lang’ 

januari 2018

Inhoud

Voorwoord

Pedagogische kwaliteit in de praktijk

Inleiding

Inhoud

1. Pedagogische basisdoelen

1.1 Bieden van emotionele veiligheid

1.2 Gelegenheid bieden voor het ontwikkelen van persoonlijke competentie 

1.3 Gelegenheid bieden voor het ontwikkelen van sociale competentie 

1.4 Overdragen van waarden en normen 

2. Interactievaardigheden

2.2 Respect voor de autonomie

2.3 Structureren en grenzen stellen

2.4 Praten en uitleggen

2.5 Ontwikkelingsstimulering

2.6 Begeleiden van onderlinge interacties

3. Pedagogische inzet

3.2 Schema, persoonlijke competentie

3.3 Schema, sociale competentie

4. De Pedagogische kwaliteit in de praktijk, de Kwaliteitsboom

4.1 Aan de slag met je eigen Pedagogische Kwaliteitsboom

Nawoord

Geraadpleegde literatuur

1. Pedagogische basisdoelen

In 2000 werd Marianne Riksen-Walraven hoogleraar in de kinderopvang aan de Universiteit van Amsterdam. Zij kwam tot de conclusie dat de pedagogiek zich tot dan toe vooral richtte op het gezin en de school. En dat er nog een derde leefomgeving aan toegevoegd zou moeten worden, namelijk: de kinderopvang. Er gaan steeds meer kinderen naar de kinderopvang en dus is het van belang dat ook in de kinderopvang goed over de pedagogische invulling nagedacht wordt. Het lag voor de hand om te kijken naar gemeenschappelijke doelen in de drie leefomgevingen van kinderen (gezin, school en kinderopvang) en op basis daarvan pedagogische basisdoelen te formuleren.

De pedagogische basisdoelen zijn:

1. Veiligheid; een veilige basis, een ‘thuis’ waar kinderen zich kunnen ontspannen en zichzelf kunnen zijn (bieden van emotionele veiligheid).

2. Gelegenheid tot het ontwikkelen van persoonlijke competentie.

3. Gelegenheid tot het ontwikkelen van sociale competentie.

4. Waarden en normen, ‘cultuur’.

In de volgende paragrafen werken we de vier pedagogische basisdoelen verder uit specifiek voor de leefomgeving van de kinderopvang.

1.1 Bieden van emotionele veiligheid

Elk kind ontwikkelt zich in zijn eigen tempo en ontdekt en leert hoe de wereld in elkaar zit door ervaringen op te doen. Belangrijk is dat het kind vertrouwd is met de pedagogisch werkers en zich veilig voelt.

Niet alleen omdat het bijdraagt aan het welbevinden van het kind, maar vooral ook omdat een onveilig klimaat het realiseren van de andere pedagogische doelstellingen in de weg staat. Een kind kan vanuit het vertrouwen gaan ontdekken, steeds een stapje verder. 

Stel je eens voor dat je niet lekker in je vel zit en behoefte hebt om met iemand hierover te praten. Je belt je vriendin waarmee je altijd graag praat en die jou zo goed begrijpt. In de auto naar haar toe bedenk je nog eens hoe fijn het is vandaag met haar te kunnen praten. Wanneer je bij haar huis aankomt, staat ze met haar jas aan bij de deur. Sorry, ik moet echt weg, maar ik heb Joke uitgenodigd, zij heeft tijd voor je. Joke is een prima meid, je kent haar al jaren en ze is ook een vriendin van je. Alleen toch….

Gelijk dacht ik aan een praktijkvoorbeeld tijdens een recente training over rouw en verlies. Deze training gaf ik aan een team van pedagogisch werkers. Een deelnemer vertelde dat een half jaar daarvoor de vader van een meisje van 3 jaar was overleden. Dit meisje kwam 3 dagen per week in de opvang. Iedere keer als het meisje verdrietig was, liep ze naar dezelfde pedagogisch werker, wilde even op schoot zitten en een knuffel om vervolgens weer lekker te gaan spelen. In een teamvergadering had een collega aangegeven het hier niet mee eens te zijn. Het meisje mocht niet iedere keer steun zoeken bij dezelfde pedagogisch werker.

Dit praktijkvoorbeeld herinnerde mij aan een belangrijke afspraak binnen de crisiszorg in de tijd dat wij in ons gezin afstandsbaby’s opvingen: zo weinig mogelijk verschillende handen verzorgen het kind. Ook in de eerste uren. Wanneer een kindje werd geboren waarvan de biologische ouders afstand deden, werd ik gelijk gebeld, zodat de baby zo snel mogelijk aan mij kon wennen. Zo kwam het voor dat ik het was die een kindje voor de eerste keer in bad deed of de fles gaf. Een zeer vroeggeboren kindje heb ik zelfs 4 weken op m’n blote borst gedragen.

Het zorgen voor een gevoel van veiligheid wordt gezien als de belangrijkste ‘basale’ pedagogische doelstelling. Het bieden van emotionele veiligheid is niet alleen belangrijk voor het ‘welbevinden’, het bieden van een veilig ‘klimaat’ is ook een voorwaarde voor het realiseren van de andere pedagogische basisdoelen. Het is daarbij belangrijk dat we speciaal aandacht hebben voor een goede en gezonde gehechtheidsrelatie. Hiermee bedoelen we dat het kind een goede band kan opbouwen met de pedagogisch werker. De wijze waarop deze band tot stand komt, heeft een voorspellende waarde voor de emotionele ontwikkeling van kinderen op latere leeftijd. Het niet veilig gehecht zijn, kan leiden tot allerlei uitdagingen als leerproblemen, lage eigenwaarde en problemen bij het aangaan van relaties. 

Een veilige hechting 

Edward Bowlby was een Britse psychiater die bekend is geworden door zijn theorieën over hechting tussen opvoeders en kinderen. De gehechtheidstheorie ontwikkelde hij samen met Mary Ainsworth en beschrijft hoe vroege relaties met opvoeders belangrijk zijn bij de ontwikkeling van het zelfbeeld van kinderen. Bovendien hebben deze vroege erva-ringen invloed op relaties en vriendschappen die iemand later aangaat. Zij benadrukken het belang van een goede interactie tussen kinderen en hun opvoeders om een goede hechting tot stand te laten komen. Bowlby en Ainsworth geloofden dat met name een sensitieve houding van de opvoeders voor de signalen van het kind een veilige hechting tot stand liet komen.

Balans 