Hendrik Jan Lindhout

Handleiding

basis-training muziek

voor (toekomstige) leerkrachten in het basisonderwijs

Inhoudsopgave

Gebruikt repertoire

Inleiding

Muziek in stukjes

De aanloop

De bouwstenen

Ritme

•Schapenkaarten

•Berenkaarten

•Stoknotatie

Op naar de melodie

•Melodie

•De eerste tonen

•Een toon erbij: de ‘La’

•Op naar de ‘do’

•Handzingen

•Op weg naar de innerlijke voorstelling

•Mi-re-do

Notatie – De lijnen

•Koppeling stoknotatie aan liedjes

•Ritme versus puls

Gelijktijdig meerdere items uitvoeren

Volgende stappen

Meer liedjes en spellen

Mi-re-do liedjes

Nog meer klappen en bewegen

Syncopen

De tim-ka

De ti-ro-li

Liedjes in 3-4 maat

De stem

•De ademhaling

•Waarom ‘flankademhaling?

•Wat is ademsteun?

•Zingen

•Kopstem en borststem

Over het boek

Over de auteur

Gebruikt repertoire

Titel

1.Hoog-laag (kleuters)

2.Hallo (so-mi)(kleuters)

3.Slak en muis (kleuters)

4.Zeuren (onderbouw)

5.Spring op de fiets (onderbouw)

6.Kom gauw (draak – onderbouw)

7.Bobby de hond (onderbouw)

8.Wat voor eten? (onderbouw)

9.Kun je met je flippers (onderbouw)

10.Hoofd, knie en teen (onderbouw)

11.Mieke hou je vast (kleuters)

12.Langzaam aan (onderbouw)

13.Hallo iedereen (onderbouw)

14.Lolly’s op een stok (kleuters)

15.Goochelvingers (kleuters)

16.Allemaal, spring maar in (kleuters)

17.Lopen in de regen – 1 (onderbouw)

18.Lopen in de regen – 2 (onderbouw)

19.Wie niet lopen wil (kleuters)

20.Sally gaat om de zon – canon (onderbouw)

21.’s Morgens vroeg (onderbouw)

22.Het trappenlied (onderbouw – gr.5)

23.Dubbel-dit-dit (onderbouw – gr. 5)

24.Tam tam tam tam (kleuters)

25.Grote klokken – canon (onderbouw)

26.High-low (onderbouw – gr. 5)

27.Europees volkslied (onderbouw – gr. 5)

28.Tideo (middenbouw)

29.Obwisana (midden-bovenbouw)

30.Down the river (midden-bovenbouw)

31.In Alaska (middenbouw)

32.Pinguïncafé (middenbouw)

33.In de nacht van dromenland (onderbouw)

34.Heksen op een bezemsteel (onderbouw)

35.Hé daar is er iemand thuis? (onderbouw – gr. 5)

36.Kameel Salina (middenbouw)

37.Tussen de ketel en de pot (midden-bovenbouw)

38.Bim bam biri bam (middenbouw)

39.Hé roei de boot – canon (middenbouw)

40.Door water en door lucht – canon (midden-bovenbouw)

41.Lang zal ze leven (midden-bovenbouw)

42.I like the flowers (midden-bovenbouw)

43.Djama Nawa – Suriname (midden-bovenbouw)

44.Djama – eigen tekst (midden-bovenbouw)

45.Elsje fiederelsje (onderbouw)

46.Boer wat zeg je van mijn kippen (onderbouw)

47.Op een zonnige morgen (midden-bovenbouw)

Muziek voor de klas

Inleiding

Deze handleiding heb ik geschreven voor leerkrachten in het basisonderwijs. De directe aanleiding voor het schrijven van dit boek komt voort uit mijn ervaring als docent muziek op heel veel verschillende basisscholen.

Hoewel veel leerkrachten enthousiast meededen met de les en er ook zelf mee aan de slag gingen, gaf een aantal aan het niet zo snel aan te durven om zelf muzieklessen te geven.

Sommigen vonden dat het hen ontbrak aan aangeboren muzikaliteit of aan een goede zangstem. Misschien is de feitelijke oorzaak hiervoor te vinden als we ons de vraag stellen wat muziek eigenlijk is.

Muziek lijkt voor menigeen een mysterieus en ongrijpbaar fenomeen, en dat maakt het lesgeven daarin niet gemakkelijker. Waar en hoe begin je met een les, hoe zet je een lied in, hoe en waarom kies je liedjes, ritmespelletjes? Vragen die allemaal in deze handleiding aan bod komen bij het aanleggen van het fundament, waardoor duidelijk wordt welke bouwstenen je voor muziek nodig hebt.

Muziek in stukjes

We horen dagelijks muziek om ons heen. We ervaren tegelijkertijd de bouwstenen als een samengesteld en complex geheel, waardoor het voor velen iets abstracts blijft. Dat is ook wel weer de charme van muziek; zonder het te begrijpen kun je er heerlijk van genieten. Muziek is in staat om ons letterlijk naar een andere wereld te brengen en kan vrijwel elke emotie uitdrukken. Vergelijk dat maar eens taal of wiskunde: kun je zonder begrip daarvan net zo genieten?

Daarom worden in dit boek de basale bouwstenen – de ‘stukjes’, zoals melodie, ritme en puls – aanvankelijk apart behandeld om daarna stap voor stap weer samengevoegd te worden. Al verdiep je je slechts in een paar ‘stukjes’: het zal zeker helpen bij jouw muzieklessen!

TIP: Blijf zo nu en dan terugbladeren en herlezen.

De aanloop

De aanloop is bepalend voor de sprong. De aanloop voor jóuw sprong begint misschien wel vóór dit boek: Zingen, meeklappen, bodypercussie, samen trommelen… aangestoken worden door en daarom enthousiast worden over muziek. Het enthousiasme motiveert je tot méér en maakt je hopelijk nieuwsgierig naar meer kennis.

Muziek is magisch! Magie is voor de goochelaar geen kunst, maar: Muziek is en blijft kunst, ook als je leert wat jij als ‘goochelaar’ in je mouw stopt door wat je in dit boek gaat leren. Het ultieme doel is: schud het uit je mouw!

De bouwstenen

Ritme is één van de bouwstenen, dat begrijpelijk kan worden gemaakt door gebruik van steunteksten en woorden die de verschillen in toonlengtes weergeven (ritme-taal).

Voorts is er de bouwsteen die de puls van de muziek weergeeft en daarmee de muziek en het lijf in beweging zet: De swing in jazz, de tollende wals en de stijve militaire mars. Puls is een voorwaarde voor een (her)kenbaar ritme: zonder puls is ritme niet te duiden. Bewegen op (de puls van) muziek is dan ook een belangrijk onderdeel van de muziekles. Door te variëren en te experimenteren met diverse tempo’s, wordt het verband tussen puls en ritme steeds duidelijker.

Een volgende bouwsteen is melodie, waarbij als handvat het ‘do-re-mi-systeem’ kan worden gebruikt. Hierbij wordt voor elke verschillende toon een apart handgebaar aangeleerd. De zo ontstane ‘gebarentaal’ wordt ‘handzingen’ genoemd. Het streven is om – zelfs zonder dat een melodie wordt gespeeld of gezongen – de handgebaren te ‘verklanken’, zoals dat ook bij het aanleren van het leesproces gebeurt.

Het lijkt erop dat deze bouwstenen de muziek dragen; dat is grotendeels waar; maar voor het karakter en de sfeer van het stuk of lied, zijn nog een paar genuanceerde bouwstenen nodig, zoals harmonie en expressie (uitgedrukt in articulatie en dynamiek).

Harmonie ontstaat (vanzelf) bijvoorbeeld bij het zingen van canons of begeleiding met instrumenten; expressie heeft een ieder in zich, bij het inleven in wat hij/zij zingt of speelt. Vandaar dat deze handleiding zich vooral richt op puls, ritme en melodie. Muziek voor de klas betekent grotendeels ‘zingen’. Omdat het ritme in de meeste gevallen als toegankelijker wordt ervaren, kies ik er voor ritme als eerste te behandelen.

Bij het zingen is ook de stemvorming een belangrijk aspect. Vandaar dat ik achter in het boek een aantal hoofdstukjes heb geschreven over de stem en de ademhaling.

Notatie

De benadering zoals beschreven in dit boek is ervaringsgericht. Notatie is geen doel, maar een middel om wat ervaren is te verduidelijken. Omdat ik echter zo beknopt mogelijk handvatten wil aanreiken zie je in het volgende hoofdstuk toch al meteen de eerste vormen van notatie en is aanvankelijk dus ‘inside information.’ Het is bedoeld om jou op weg te helpen en krijgt daarom toch een belangrijke plaats in dit boek.

Begin daarom met de kinderen met het opbouwen van een repertoire. Niet alleen zingen, maar ook klappen, bewegen etc. Door zelf te weten waar je op uit wilt komen, kun je daarna de kinderen op speelse wijze helpen naar meer kennis en begrip van muziek door middel van het gebruik van de ritme-kaarten en het aanleren van de solfa-termen.

TIP: om een afbeelding of lied groter weer te geven: dubbelklik op de betreffende afbeelding!

NB: Ritmekaarten zijn gratis te downloaden op www.muziekvoordeklas.com

NB: Bij de begeleidende tekst bij het intellen, moeten de onderstreepte én cursief gedrukte lettergrepen of woorden sneller uitgesproken worden. Dit wordt toegelicht bij de uitleg van de dierenkaarten. (NB: in cursief gedrukte alinea's staan de onderstreepte woorden juist niet cursief!)

Hendrik Jan Lindhout, november 2020

Ritme

In het ideale geval wordt bij de kleuters al begonnen met muziek.

Voor de kleuters werkt het goed om met pictogrammen of plaatjes te werken. Daarom is ook het ritme-systeem aanvankelijk met een (beperkt) aantal dierenkaarten vormgegeven. We leggen daarbij aan de kinderen uit dat grote dieren langzamer gaan dan jonge dieren.

Voor ons als leerkracht is het goed alvast in gedachten te houden dat bij deze dierenkaarten de ritmische waarde van een jong dier altijd de helft van die van een grote is. Dit hoeft echter nog niet uitgelegd te worden aan de kinderen. Tegen de tijd dat zij over gaan stappen naar stoknotatie (zie pag. 9) zullen we aanvankelijk eerst de equivalenten van de dierenkaarten gebruiken. Pas later komen ook andere onderlinge verhoudingen aan bod.

6 schapenkaarten

6 berenkaarten

Op de website www.muziekvoordeklas.com vind je de schapen- en berenkaarten en ook kaarten met stoknotaties op ware grootte om zelf te printen dan wel te kopiëren en te lamineren voor eigen gebruik.

Schapenkaarten

Ritme kan niet zonder 'puls', ook wel 'hartslag', 'beat', 'de tel', of 'de maat' genoemd.

Dus, om met de schapenkaarten te beginnen: Elke kaart duurt evenveel - in dit geval 4 pulsen of tellen. 4 grote schapen worden op dezelfde manier, in dezelfde snelheid uitgesproken, zoals bij de secondewijzer van een klok. Als je met je handen op je bovenbenen klapt (regelmatig), zeg je 'schaap' op het moment dat je klapt.

Twee lammetjes (spreek uit: 'lam-lam') duren samen ook één puls, ofwel klap en zijn beide gelijk, dus de eerste kaart, linksboven zeg je als volgt: Schaap, schaap, lam-lam, schaap. Let goed op dat elke lam niet óók beide een puls of tel duren, want anders heb je 5 tellen en bovendien maak je dan geen onderscheid in de waarde tussen een schaap of lam!

Bij de 2e kaart, links, staat twee keer een mond met een ‘luchtstroom. Dat figuur verbeeldt een rust (een stilte). Rusten kunnen evenveel varianten in lengte hebben als hun equivalent (noten). Dat mondje wordt uitgesproken als 'fft'; we noemen het 'een blaas'.

NB: de vorm van de mond van ‘de blaas’ lijkt op de 'echte' rust van de equivalente waarde in officiële notatie.