Sant’Anna

Ook verschenen van Jerrad Hoff:

Een leven geleden

Zon van de nacht

Dag van de zon

Een leven lang

Lage winterzon

Waar de wolken eindigen

Jerrad Hoff

Sant’Anna

roman

JHB

Sant’Anna

© Jerrad Hoff
www.jerradhoff.nl

Druk: maart 2021
Omslagontwerp: JHB
Vormgeving binnenwerk: JHB

Omslagillustratie: Unsplash

ISBN   978 94 6406 915 0

NUR   301, 343

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, door middel van druk, fotokopieën, geautomatiseerde gegevensbestanden of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur.

Tutti quelli che mi sono stati portati via

Tutti quelli che sono morti per me

Io sono quello che sono, grazie a voi.

Allen die mij werden ontnomen,

Allen die voor mij stierven,

Ik ben wie ik ben, door jullie.

“Yesterday is history, tomorrow is a mystery, today is a gift of God,

which is why we call it the present.”

— Bill Keane

“Forgiveness isn’t approving what happened.

It’s choosing to rise above it.”

— Robin Sharma

12 augustus 1944

M

ama zegt altijd dat Matteo een speciale jongen is, dat hij anders is dan wij of de andere kinderen in het dorp. Dat wist ze gelijk na zijn geboorte al, toen ze hem voor het eerst in de ogen keek. En nu, vijf jaar later, kan zelfs een vreemdeling dat in tien tellen zien.

Niet doordat hij misschien wat klein is voor zijn leeftijd, of omdat hij een erg bleke huidkleur heeft. We zijn de laatste maanden allemaal wat bleekjes door het eten dat we krijgen. Ook niet omdat hij er anders uitziet dan wij. We lijken allemaal juist heel veel op elkaar en onze ogen hebben ook nog eens dezelfde kleur. Groen als mos waar dauw op ligt, zegt mama altijd. En volgens mama is ons haar even zwart als de hemel op een heldere zomernacht en net zo golvend als een woelige zee. Iedere keer als ze dat zegt, glinsteren haar ogen, ook zo groen als mos waar dauw op ligt, alsof er ineens sterren in opgesloten zitten.

Matteo is anders dan anderen omdat hij niet praat. Nog geen woord heeft hij in zijn leven gezegd. Hij maakt ook geen geluiden. Behalve als hij lacht. En hij lacht vaak. Altijd met een heel grappig piepstemmetje. Als muizen zouden kunnen lachen, dan zouden ze zoals Matteo klinken.

De dokter heeft geen idee waarom Matteo niet praat, geen geluiden maakt en doet alsof hij je niet ziet staan. Mama wel. En ik geloof mama. Hij heeft geen woorden nodig om met ons te praten. Door een blik, een beweging, een lach, sprongetjes van plezier, weten we altijd precies wat hij wil. Daarbij praat ik meer dan genoeg voor ons tweeën, plaagt mama me altijd knipogend.

Wat hij vaak heel graag wil is hand in hand lopen. Bijvoorbeeld als we met mama naar het dorpsplein gaan om rond de fontein, in de koelte van bomen, met onze buren en vriendjes te kletsen. Of als we na het avondeten, als het minder heet is en je buiten makkelijker kunt ademhalen, een klein stukje met haar gaan wandelen. Zonder dat ze het moet zeggen, pakt Matteo dan iemands hand vast. Meestal die van mij. Eigenlijk bijna iedere keer. Mama knipoogt dan altijd naar mij.

Als we alleen zijn, fluistert mama weleens dat Matteo graag met mij hand in hand loopt omdat hij mij héél, héél erg lief vindt. Dat vindt hij inderdaad. En ik vind hem ook héél, héél erg lief. Maar zelf denk ik dat hij vooral graag naast mij loopt omdat we maar zes jaar schelen. Als je vijf bent is hand in hand lopen met een zus van elf een stuk makkelijker dan met een zus van zeventien of twintig.

Maar dat zeg ik nooit tegen mama. Ik wil de sterren in haar ogen zo lang mogelijk zien glinsteren. Ze heeft het al zwaar genoeg, helemaal sinds papa er niet meer is, hoor ik mijn zussen ook vaak tegen elkaar fluisteren. Maar mama klaagt nooit. Echt nooit. Als het nog minder dan gewoonlijk gaat, zegt ze altijd dat niets ertoe doet omdat zij de allerliefste kinderen van de wereld heeft.

Mama zegt nu al een hele poos niets meer. Ze heeft ook geen geluid meer gemaakt. Bewegen doet ze ook niet meer. Met nog geen vinger. Door een kier tussen de planken van de trapkast zie ik door mijn tranen heen dat ze alleen nog omhoog naar de hemel staart. De bloedvlek op haar jurk is niet veel groter geworden. Ik denk dat ze nu echt dood is.

Langs haar zie ik verderop in het gras een stuk van de benen en blote voeten van Giulia, mijn oudste zus. Zij heeft heel lang geschreeuwd, maar was ineens stil, net als Adelina, de middelste van alle kinderen, nadat ze gillend en huilend naar boven was gevlucht. Waar mijn drie andere zussen zijn, weet ik niet. Ik heb ze niet meer gezien of gehoord sinds het begon.

Matteo is bij mij. Voordat mama met een harde klap op haar rug viel riep ze dat ik me met hem in de trapkast moest verstoppen en er niet meer uit mocht komen. Wat er ook gebeurde.

Net als mama en Giulia beweegt Matteo ook al een tijdje niet meer. Als een slappe pop ligt hij bovenop me. Zijn mooie groene ogen staren zoals altijd van me weg. De hele tijd naar dezelfde plek op de trap boven ons.

Ik denk dat hij ook dood is.

Ik denk dat iedereen dood is.

6 juli 1994

Comomeer, Lombardije

‘M

evrouw Arrighetti, waarom heeft u…’

‘Noem me alsjeblieft Chiara,’ onderbreek ik haar glimlachend zonder met inschenken te stoppen. De journaliste, die zeker tien jaar jonger lijkt dan de achtendertig jaren die ze telt, retourneert mijn glimlach en knikt. Dan pakt ze het glas wijn aan.

‘Oké, Chiara. Waarom heb je besloten om met de traditie te breken?’

‘Welke traditie bedoel je?’ wil ik op mijn beurt weten. Met het lachje verraad ik dat mijn vraag overbodig is. Toch geeft Francesca antwoord.

‘Je staat alom bekend als een bijzonder toegankelijk en open persoon die bovendien zelden een blad voor de mond neemt. Behalve als het om je privéleven gaat. Dan ben je van het een op het ander moment een gesloten boek. Vanaf de dag dat je doorbrak, heb je nooit onder stoelen of banken gestoken dat je van mening bent dat jouw privéleven niemand een sodemieter aangaat, zoals je dat destijds zelf zei. Negenendertig jaar lang, terwijl je het kloppend hart bent van het succesvolste en meest besproken modehuis van de wereld, staatshoofden, koninginnen, prinsessen, en de beroemdste actrices en artiesten jouw creaties dragen, blijf je onvermurwbaar zwijgen over je privéleven en je leven vóór het succes. Terwijl er naar verluidt door de jaren heen astronomische bedragen zijn geboden voor jouw autobiografie. Dan, op de dag dat je eenenzestig bent geworden, bel je mij, een onbekende journaliste van een relatief kleine krant, in ieder geval niet de grootste, met de vraag of ik jouw autobiografie wil schrijven. Voordat ik antwoord heb kunnen geven, liet je weten er geen cent voor te willen hebben en dat je mij er zelfs royaal voor wilt betalen.’

‘Ik vond je roman erg mooi.’

‘Mijn roman?’ reageert ze verrast. ‘Dank je. Volgens de uitgeverij zijn er nog honderdveertien anderen die het ook mooi vonden. Tenminste, ze hebben het boek gekocht.’

‘Hij raakte me erg. Zelfs toen ik hem voor de vierde keer las.’

‘De vierde keer? Chiara Arrighetti, de beroemdste modeontwerpster ooit, heeft mijn boek vier keer gelezen?’

Ik knik en neem een slok van de wijn.

‘Is dat de reden dat je mij hebt uitgekozen voor je autobiografie?’

Ik knik nogmaals. Ik neem ook nog een slok.

‘Je hebt zojuist een dik jaar van zwoegen en zweten goedgemaakt. En hoe blij je woorden me ook maken; mijn boek heeft je geholpen om de persoon te kiezen die jouw autobiografie mag schrijven, maar het is niet de reden dat je hebt besloten om de zwijgzaamheid over je leven te verbreken.’

‘Het is tijd,’ zeg ik na enkele seconden van stilte.

‘Tijd om?’

‘Tijd om open kaart te spelen.’

‘Waarover’

‘Over wat ik je ga vertellen,’ glimlach ik.

‘Waarom nu?’

Ik zeg niks en neem weer een slok.

‘Heeft het overlijden van je beide ouders eerder dit jaar misschien daarmee te maken, Chiara?’

Ik kijk haar aan. Ze schrikt van de tranen die plotseling in mijn ogen opwellen. Ik niet. Huilen heeft me nooit veel moeite gekost, maar de laatste tijd lijk ik echt niks anders te doen. ‘Hun dood heeft er inderdaad mee te maken, maar ook die van vele anderen.’

‘Van vele anderen?’ reageert ze zichtbaar geschokt.

‘Maar het is ook tijd om open kaart te spelen voor de levenden.’

Francesca kijkt me onderzoekend aan. ‘Bedoel je je kinderen?’

‘Ze verdienen de waarheid over hun moeder.’

‘Ik dacht altijd dat jullie erg hecht waren. De beelden van jullie…’

‘We zijn ook heel erg hecht.’

‘Heeft het misschien te maken met het feit dat ze…’

‘Nee,’ onderbreek ik haar opnieuw. ‘Dat heeft er niets mee te maken.’

‘En ze weten niks van wat je mij gaat vertellen?’

‘Ik heb in mijn leven veel fouten gemaakt. Heel veel fouten. Soms denk ik dat ik meer fout dan goed heb gedaan. Mijn kinderen, maar ook anderen hebben het recht om dat te weten. En ze hebben het recht om te weten waarom ik heb gedaan wat ik heb gedaan.’

Francesca knikt, maar weet duidelijk niet hoe ze mijn woorden moet begrijpen. Ik kijk langs haar de tuin in.

‘Zullen we naar buiten gaan?’

Als we op het terras staan, met de glazen wijn in onze handen, zie ik in haar ogen dat de omgeving grote indruk op haar maakt, maar ook dat mijn woorden nog steeds door haar hoofd malen. Ze laat haar blik door de tuin gaan, vervolgens naar het Lago di Como en de bergen.

‘Net als half Italië heb ik je villa weleens vanaf het meer gezien, maar hier, op deze plek, besef ik pas goed hoe uitzonderlijk mooi je woont. Als dit mijn huis zou zijn, zou ik waarschijnlijk nooit meer een voet buiten de deur zetten.’

Ik glimlach en we stappen van het terras het gras op. De zon is scherp en doet het meer onafgebroken schitteren. Er staat niet veel wind, maar net genoeg om de warmte draaglijk te maken. Na een paar meter lopen, houd ik Francesca aan een arm staand. Ze kijkt me eerst verrast aan, dan geschrokken door de paar tranen die langs mijn wangen glijden.

‘Wat ik je ga vertellen… Er zitten vreselijke dingen tussen.’

‘Ik ben wel wat gewend,’ reageert ze voorzichtig.

‘Ik bedoel écht vreselijke dingen, Francesca. Dingen die je nooit meer van je leven zult vergeten. Echt nooit meer. Ik wil dat je dat weet.’

‘Dank je voor de waarschuwing.’

‘Je wilt er niet vanaf zien, nu je dit weet?’

Ze schudt haar hoofd en we wandelen in stilte verder tot we bij de eeuwenoude stenen balustrade, die bijna het hele landgoed omzoomt, zijn aangekomen. Ik hoor Francesca kreunen van bewondering. Zelfs na al die jaren is voor mij het uitzicht over het meer en op de Monte Bregagno en de Monte San Primo onverminderd mooi. Alsof ik telkens alles voor het eerst zie.

Over een trap bereiken we een lager gelegen gedeelte van de tuin. Langs prachtig gesnoeide bomen en heggen, levensgrote stenen beelden, wandelen we naar de balustrade recht boven het kalm deinende meer. Francesca weet van opwinding niet waar ze moet kijken. De eerste keer dat ik hier liep overkwam me hetzelfde. Ze draait zich terug naar de plek waar we vandaan kwamen.

‘Hoe oud zijn de gebouwen?’

‘Een deel stamt uit de 13de eeuw, de rest is eind 1700 gebouwd.’

Ik wijs tussen bloeiende azalea’s en rododendrons naar een bankje in de schaduw van bomen. Als we zitten, voel ik de journaliste naar me staren. Na een slok van de wijn kijk ik haar aan. ‘Zullen we beginnen?’

Ze knikt, haalt vlug de memorecorder uit haar schoudertas en zet die draaiend tussen ons in op de bank neer. ‘Waar wil je beginnen, Chiara?’

2 november

1951

Genua, Ligurië

D

e Ligurische Zee klotst hoog tegen de kades van Porto Antico, de oude haven van Genua. Sinds gisteren, toen de praktisch blauwe lucht in een recordtijd was gevuld met een grijs wolkendek, waar vreemd genoeg nog steeds geen druppel uit is gevallen, jaagt de naderende winter met een straffe wind de herfst over de pleinen en door de wirwar van straten en smalle steegjes de stad uit.

Het is niet koud, heb ik al verschillende keren om me heen horen zeggen. Ik heb het echter wel koud. Dat had ik vanmorgen vroeg al toen ik net mijn ogen had geopend. Misschien word ik ziek. Misschien dat ik moet luisteren naar mama en me niet alleen dikker moet kleden, maar ook beter moet eten.

Ik heb echter een hekel aan kleding dikker dan een zomerjurkje. Broeken draag ik niet. Nooit. En hoewel het eten me steeds minder smaakt, is de ware reden dat ik weinig eet omdat we niet veel hebben. Ik gebruik de smoes van weinig trek om het eten beter tussen ons te verdelen. Wat wel op mijn bord terechtkomt, eet ik voornamelijk om mama en papa een plezier te doen. Niet altijd even gemakkelijk, maar ik wil hen niet onnodig ongeruster maken. Om diezelfde reden heb ik zonet voor mijn dagelijkse wandeling een dun vestje aangetrokken.

Misschien moet ik ook naar mama luisteren en binnenkort mijn haar door haar laten knippen, bedenk ik me als het niet voor de eerste keer vol in mijn gezicht waait. Maar ik hou van lang haar. Hoewel niet altijd even praktisch, zoals nu met harde wind of in de zomer als het zo heet is dat de dakpannen zowat van de huizen smelten, kan het me niet lang genoeg zijn.

Terwijl ik met een hand zo veel mogelijk haar uit mijn gezicht houd neem ik een paar korte trekjes en trap dan de sigaret uit. Daarna laat ik mijn blik, alsof ik alles voor het eerst zie, nog even dwalen door de haven, voor de val van het Romeinse Rijk de basis van hun vloot, en begin dan aan de wandeling terug. Na een minuutje lopen begint het te regenen.

Op Via San Lorenzo, met minder kunstenaars en toeristen sinds de zomer naar andere oorden is afgereisd, word ik net als tijdens de heenweg bij de Cattedrale di San Lorenzo door bouwvakkers nagefloten. En net als toen houd ik mijn blik strak op de kasseien vlak voor me gericht en doe alsof ik zowel blind als doof ben. Als ik op Piazza Giacomo Matteotti mijn naam hoor weet ik al wie me roept voordat ik Stefano op het plein bij zijn kraam zie staan. Ik zwaai terug en beloof hem om de volgende keer een pizzapunt te komen eten.

Op het einde van het plein, terwijl de regen door het vestje begint te sijpelen, haast ik me voor Chiesa del Gesùde, een kerk uit de 16de eeuw, het trapje op. Via een kort straatje kom ik op Piazza Raffaele de Ferrari, het belangrijkste plein van Genua, gelegen in het hart van de stad tussen het moderne en het historisch centrum, en bij niet-Genuezen vooral bekend door de enorme fontein. Er is meer volk op de been dan op Via San Lorenzo en Piazza Giacomo Matteotti, maar druk is anders.

Aan het begin van Via XX Settembre begin ik steeds sneller te lopen. Waarom weet ik niet, want mijn jurk plakt inmiddels als een zeem aan mijn lichaam vast. Natter kan ik niet worden. Toch begin ik ter hoogte van Corso Andrea Podesta te rennen alsof ik door iets of iemand op de hielen wordt gezeten. Misschien haast ik me om een andere reden dan de regen. Voorbij de bakker ga ik meteen Via della Consolazione in. Zo’n honderd meter verderop sta ik op Via Colombo. Nu is het nog maar een klein stukje.

De aanblik van onze winkel op de hoek van het voorlaatste blok westelijk van Piazza Colombo, het ronde plein met de Fontana del Genio Marino, maakt een zucht van opluchting bij me los. Davide, één van de drie zoons van de groenteboer, lacht me vanonder de luifel van hun winkel overdreven hard uit. Ik trek een gezicht, lach dan met hem mee en hoewel ik in de etalageruit van onze winkel vaststel dat ik veel weg heb van een verzopen kat, blijf ik nog even staan kijken. Niet naar mezelf, maar wat zich achter de ruit bevindt. Trots neemt niet voor het eerst bezit van me.

‘Ik ben thuis!’ roep ik terwijl de belletjes aan de deur nog rinkelen. Om te voorkomen dat mama of papa denkt dat een klant binnenkomt en halsoverkop naar de winkel snelt, kondig ik mijn thuiskomst nogmaals en nu nog wat luider aan.

‘Chiara, wat zie je er uit,’ steunt mama, als ze de winkel binnenkomt.

Ik schaterlach en loop vlug om de toonbank heen. Ze weet meteen wat ik van plan ben. Voordat ze achter de deur kan ontsnappen, heb ik haar te pakken. Ik sla mijn armen om haar heen en druk me tegen haar aan. Ze gilt het uit van plezier. Misschien ook wat door de nattigheid.

‘Waar is papa?’

‘Hij is achter bezig.’

‘Is er nog wat gebeurd terwijl ik weg was?’

Ze schudt haar hoofd en probeert te glimlachen.

Als ik haar wil loslaten, drukt mama zich stevig tegen mij aan.

‘Wat is er, mama?’

‘Niks, lieverd. Ik ben gewoon blij dat je weer thuis bent.’

‘En ik ben blij dat ik thuis ben.’

Als ze me wat later loslaat, zie ik haar ogen glanzen.

‘Wat is er echt, mama?’

‘Het lijkt zo kort geleden dat ik me moest bukken om je neus te kunnen kussen en nu kom ik er op mijn tenen nauwelijks bij.’ Alsof ze wil demonstreren wat ze bedoelt, komt ze omhoog, neemt mijn gezicht tussen haar ruwe handen en kust mijn neus. ‘Het lijkt wel of je iedere week groter wordt. En je wilt het nooit horen, maar het lijkt ook of je elke week knapper wordt. Zelfs drijfnat geregend ben je een schoonheid.’

‘Dank je, mama,’ fluister ik en zoen haar voorhoofd. De liefde die ik in de donkerbruine ogen zie, ontroert me. Ik zoen haar voorhoofd nogmaals en hoor haar dan vlakbij mijn oor op zachte toon zeggen dat ik me moet omkleden voordat ik kou vat.

In de gang ontdoe ik me van de instappers en met mama’s hulp van het doorweekte en loodzware vest. Op mijn blote voeten stuif ik de trap omhoog. De jurk uitkrijgen zonder haar te scheuren is een uitdaging. Nadat ik me heb gewassen, stap ik mijn slaapkamer binnen en trek vlug het gordijn dicht van het kleine raam dat uitkijkt op de steeg met de klinkende naam Vico chiuso Pittamuli. Daarna knip ik het schemerlampje aan.

Mijn kamer, drie bij drie meter, het zeil op de vloer net als in de rest van de woning op de meest belopen plekken versleten waardoor het dessin nauwelijks meer is te zien, is sober ingericht, maar daardoor zeker niet minder gezellig. De muren met vergeeld behang dat in sommige hoeken wat los is gegaan, hangen vol zelfgemaakte tekeningen. De foto’s heb ik uit bladen geknipt die mama krijgt van mevrouw Ricci, de lieve buurvrouw schuin aan de overkant van de straat. Het bed, onder twee plankjes met wat boeken en beeldjes, is simpel maar slaapt heerlijk, als ik eenmaal slaap. Recht tegenover het bed staat een krakkemikkige keukentafel waar niet veel kleur meer aan zit en die al jaren dienstdoet als bureau. En dat doet het nog steeds uitstekend. Ernaast staan op de vloer twee hoge stapels met boeken. Ik neem me voor om later vandaag de hoge stapels schetsen en tekenblokken te ordenen.

Ik schiet nieuw ondergoed aan en pak met gesloten ogen een jurk uit de kast waarin vrijwel alleen jurken hangen. De zogenaamde gok doet me tevreden glimlachen. Alsof er in de kledingkast iets hangt wat ik niet met veel plezier zou dragen. Ik trek de jurk, net zo zwart als mijn haar en met kleine knoopjes even groen als mijn ogen, aan en bekijk mezelf van alle kanten in de passpiegel waar barsten bovenin mijn gezicht in drie grote en zo’n vier kleinere stukken opdelen. Ik heb er nog steeds spijt van dat ik de spiegel heb kapotgemaakt, ook al is dat best lang geleden.

Beneden aangekomen, voordat ik de gang naar achteren wil inlopen, hoor ik stemmen in de winkel. Ik sluip geruisloos naar de deur en leg mijn oor ertegenaan. Als de onbekende vrouw weer praat, weet ik gelijk dat mama niet in gesprek is met een klant die de kassa zal doen kirren van plezier. Mevrouw Bongiovanni, de altijd vriendelijke dame die aan de andere kant van het plein woont, heeft nog nooit een jurk bij ons gekocht. Ze weet ons wel te vinden voor het verstellen en repareren van kleding van zichzelf en van haar twee dochters.

Ik loop naar achteren en kijk langs de iets openstaande deur de kamer in die afwisselend als kantoortje en dan weer als strijkhok wordt gebruikt. Vanachter het bureau dat in een soortgelijke staat verkeert als dat van mij, gebaart papa opgewekt dat ik kan binnenkomen.

‘Hoe was de wandeling?’

‘Nat,’ glimlach ik terug en zoen zijn voorhoofd.

‘Wie waarschuwde je ook al weer dat het ging regenen?’

Ik haal mijn schouders op en trek een gezicht alsof ik werkelijk geen idee heb waarover hij het heeft. Dan schiet ik in de lach en zoen weer zijn voorhoofd. Papa lacht met me mee en klopt op de stoel naast zich. Ik ga zitten en kijk naar de vele schriften, bonnetjes en brieven die voor hem liggen. Zijn hand op de mijne doet me naar hem kijken.

‘Heeft de wandeling je ondanks de nattigheid goedgedaan, Chiara?’

Ik knik en glimlach. ‘Dat heeft ze. Maak je geen zorgen.’

‘Vertel je het als ik me wel zorgen moet gaan maken?’

‘Dat zal ik doen, papa. Hoe gaat het hier?’

Nu knikt en glimlacht hij. ‘Maak je geen zorgen.’

‘Hoe erg is het, papa?’

‘Ik vind wel een oplossing, Chiara,’ antwoordt hij weifelend en blikt kort van me weg. ‘Net als vorige keren vind ik een oplossing. Maak je geen zorgen. En laten we afspreken dat dit ons geheimpje is. Het heeft geen zin om je moeder onnodig ongerust te maken.’

Ik knik, dan omhels ik hem. ‘We vinden samen een oplossing, papa.’

25 december

1951

Genua, Ligurië

I

k schrik wakker van een gil. Mijn eigen gil, ontdek ik een tel later hijgend alsof ik zo hard als ik kan en zonder onderbrekingen naar de haven en terug heb gerend. Hoewel het lampje op het bureau zoals iedere nacht brandt, lossen de beelden en geluiden in mijn hoofd pas helemaal op als mama uit de duisternis mijn slaapkamer binnenkomt.

‘Ik ben het, lieverd…’

Mijn glimlach pakt allesbehalve overtuigend uit, zie ik aan haar gezicht. Ze gaat naast me op de rand van het bed zitten en veegt met een aandoenlijke tederheid tranen onder mijn ogen en van mijn wangen weg. Daarna wordt mijn voorhoofd gekust en begint ze mijn haar te strelen. Haar ogen, de laatste maanden steeds matter door dagelijkse zorgen, maar altijd vol liefde, kijken me bezorgd aan, alsof het de eerste keer is dat ik haar in de nacht wakker gil.

‘Het spijt me, mama…’

‘Sst, je weet dat ik geen verontschuldigingen wil horen, lieverd.’

‘Is papa ook wakker geworden?’

‘Die ronkt nog lekker.’

‘Gelukkig. Ga maar weer slapen, mama.’

‘Zal ik even bij je komen liggen?’

Ik knik en maak gelijk plaats. Als ze naast me ligt, ga ik tegen haar aanliggen. Ze slaat een arm om me heen en begint mijn haar weer te strelen.

‘Ligt het aan mij of hadden we vroeger meer ruimte in jouw bed?’

Ik kijk naar haar op en we schieten gelijktijdig in de lach.

Het is een poos stil. Door de warmte van haar lichaam, het strelen van mijn haar en vooral de wetenschap dat mama bij me is, wordt mijn ademhaling gelijkmatiger. Het akelige, maar ook onbestemde gevoel dat me in zijn greep had, wordt weer naar de achtergrond verdreven. Verdwijnen doet het nooit.

‘Komt het door Kerstmis, lieverd?’

‘Ik denk het niet,’ fluister ik en zie dan beelden van een Kerstmis lang geleden. ‘Misschien wel. Onbewust. De laatste nachtmerrie is even geleden. Ik dacht dat ik van ze af was.’

‘Wil je erover praten, lieverd?’

‘Dat is niet nodig, mama. Het gaat al weer.’

‘Kun je weer slapen denk je?’

Ik haal mijn schouders op, zo ver dat lukt in deze houding.

‘Of wil je wat leuks doen?’

‘Wat leuks?’ Ik kom iets omhoog en blik op het wekkertje naast het bed. De elf en de twee lichten steeds minder goed op. ‘Het is bijna half vier. Wil jij dan niet slapen?’

‘Ik heb meer zin om wat leuks te doen met mijn lieverd.’

‘Wat dan?’ zeg ik harder dan bedoeld en grijp meteen mijn mond vast.

‘Bijvoorbeeld aan de keukentafel bij kaarslicht tekenen. Jij hebt nog een paar jurken die je moet afmaken. Of je begint een nieuwe.’

Ik veer overeind en kruip over haar heen uit bed. Daarna trek ik haar eruit, alsof ik ineens vreselijke haast heb. Misschien is het meer sleuren dan trekken. Ze schaterlacht achter een hand.

‘Het is te koud voor alleen een pyjamajasje, lieverd.’

Terwijl ik in een badjas schiet en een tekenblok en potloden bij elkaar zoek, gaat mama haar badjas halen. Samen sluipen we in het donker over de trap omlaag. In de keuken doet ze eerst het licht aan en nadat ze op tafel drie kaarsen heeft aangestoken, gaat het licht weer uit. Intussen schenk ik twee glazen water in.

Mama begint aan een nieuwe tekening. Zelf ga ik verder met een ontwerp waar ik een paar dagen geleden aan was begonnen, maar besluit dan na een paar minuten om ook aan een nieuwe te beginnen. En dat is een goed besluit blijkt al vrijwel meteen, want de lijnen vliegen vanzelf op het papier, alsof het overtrekpapier is en ik een tekening eronder overtrek. Ik zie mama meer door haar wimpers naar mijn verrichtingen kijken dan dat ze zelf tekent.

‘Als we dan toch midden in de nacht gaan tekenen, dames, dan kan dat natuurlijk niet zonder stemmige muziek.’

We kijken beiden verrast opzij naar papa die met een tekenblok in de hand de keuken binnenkomt en de radio op de kast aanzet. Hij draait aan de zenderknop totdat Carlo Buti met Il Primo Amore, een mooi lied over de eerste liefde, uit het luidsprekertje klinkt. Nadat hij het tekenblok op tafel heeft neergelegd, zoent hij mijn voorhoofd en wenst me een fijne kerst. Daarna is mama aan de beurt. Aansluitend vraagt hij haar met fonkelende ogen ten dans.

Hooguit vijf tellen later schuifelen ze door de keuken alsof ze hun allereerste afspraak overdoen. Hun blikken, vol liefde en voortdurend in elkaars ogen, de glimlachjes, het stralende gezicht van papa en de blosjes op mama’s wangen, alsof ze twee tieners zijn die tot over hun oren verliefd zijn, ontroeren me tot op het bot, ook omdat ze echt elkaars eerste liefde zijn. Ik kijk ademloos toe tot ze beiden weer zitten.

‘Dat was mooi,’ zeg ik op zachte toon.

‘Dank je,’ glimlacht papa, nog steeds stralend als de zon op een mooie augustusdag. Dan wordt zijn gezicht ernstig. ‘Gaat het weer, Chiara?’

Ik knik. ‘Ben je ook door mij wakker geworden?’

‘Door mama,’ knipoogt hij, pakt over tafel haar hand vast en kust de rug liefdevol zonder uit haar ogen weg te kijken. ‘En geloof me; er is geen fijnere manier van wakker worden dan door haar.’

Het is een prachtige ochtend op een nu al onvergetelijke Kerstmis. De zon spiekt over de heuvels waar Genua op gebouwd is, kruipt langzaam over muren en door steegjes, en tekent lange, zo nu en dan griezelig aandoende schaduwen op pleinen en tegen gebouwen. Doordat het praktisch windstil is lijkt het warmer dan het daadwerkelijk is.

Zonder dat we een bestemming voor ogen hebben, wandelen we door de stad alsof we er nooit eerder zijn geweest. Kerken, standbeelden en fonteinen, door bombardementen in de oorlog beschadigde gebouwen die inmiddels zijn gemaakt of nog worden gerenoveerd, worden bekeken alsof we toeristen zijn en geen bezienswaardigheid, plein of straat willen missen. Uitzondering hierop vormt Piazza Portello. Dat plein mijden we steevast. Dus ook vandaag. Na de confrontatie met een bord met daarop de bestemming van het kabeltreintje heb ik dagenlang amper een woord uitgebracht, zelfs niet toen bleek dat de naam de enige overeenkomst is met de plek waarmee ik voor de rest van mijn leven verbonden zal zijn.

De reden waarom we ons op deze ochtend als toeristen gedragen in de stad waar we enkele weken na de bevrijding in ’45 zijn komen wonen, en waar we ons vanaf de eerste dag thuis voelen, is de onzekerheid hoelang we La Superba nog thuis kunnen noemen omdat we moeten verhuizen naar een dorpje of gehucht waar het leven goedkoper is.

Op zijn zachtst gezegd zijn de voortekenen niet gunstig. Ik zal er echter alles aan doen om te voorkomen dat we ergens anders een bestaan moeten opbouwen. Niet voor mezelf, niet omdat Genua de enige mooie stad in Italië is, maar omdat mama en papa het hier zo naar hun zin hebben.

Een bankje in de haven, recht in de prille zon en met uitzicht op de Lanterna, of voluit Lanterna di Genova, de ruim zeventig meter hoge vuurtoren op de heuvel van San Benigno, ten westen van de ingang van de haven, is een mooie plek om te rusten voordat we teruggaan, besluiten we eenstemmig.

Papa steekt een sigaret op en terwijl hij een grote wolk rook boven zich uitblaast, houdt hij het pakje naar mij op. Ik kijk hem niet-begrijpend aan. Door zijn glimlachje, maar ook die van mama, snap ik ineens wat er aan de hand is. Ik verberg mijn gezicht achter mijn handen en laat die daar, ondanks dat er naast me wordt gelachen en ik even later een speels schouderduwtje krijg.

‘Hoelang weten jullie het al?’ vraag ik zacht, zonder mijn handen weg te halen.

‘Een maand of zo,’ antwoordt mama, nog steeds lachend. ‘Ik zag een pakje Camel in je kamer liggen toen ik voorbijliep. Een paar tellen later was het weg. Maar ik rook het ook aan je kleren.’

‘Een maand? Waarom hebben jullie niks gezegd?’

‘Vraagt de persoon die stiekem rookt,’ schaterlacht papa.

Ik haal langzaam mijn handen weg. Door hun gezichten moet ik ook lachen. ‘Sorry dat ik niks heb gezegd.’

‘Je bent een volwassen vrouw, Chiara. Niet alleen omdat je achttien bent. Je leeftijd heeft daar niks mee te maken. Mama en ik kunnen wel tien personen aanwijzen die tweemaal jouw leeftijd hebben, maar zich nog niet half zo volwassen en verantwoordelijk gedragen als jij drie jaar geleden al deed. En volwassenen hebben recht op hun eigen keuzes en hun eigen pleziertjes. Wij hopen alleen dat je op een dag die keuzes en pleziertjes niet meer voor ons verborgen zult houden.’

‘Dat zal ik niet meer doen. Ik beloof het. En het spijt me echt.’

Papa glimlacht en geeft mijn voorhoofd een luid smakkende zoen. Dan vraagt hij hoe ik aan de Amerikaanse sigaretten kom.

‘Ik krijg ze van Stefano,’ beken ik aarzelend. ‘Ik haal weleens koffie of iets te eten voor hem als hij niet weg kan bij zijn kraam. En dan schuift hij me een pakje toe. Maar ik let altijd goed op dat niemand me ziet roken, zodat er niet wordt geroddeld.’

‘Als jij wilt roken, dan rook je waar jij dat wilt,’ zegt mama plotseling fanatiek. ‘Ze roddelen maar tot ze een ons wegen.’

Papa knikt instemmend en houdt het pakje Alfa, erg goedkope en volgens velen de slechtste sigaretten die er zijn, weer voor me op en na een korte weifeling peuter ik er eentje uit. Even later stijgt er zowel boven hem als boven mij een grote wolk rook op. Door de belabberde kwaliteit van de tabak krijg ik meteen een hoestbui. Er wordt gelachen, en niet in de laatste plaats door mij.

Het is op straat een stuk drukker geworden. Maar omdat we nergens meer blijven stilstaan, doen we veel korter over de wandeling terug. Voor de woning wisselen we kerstwensen uit met onze overburen: de familie Cambareri, van de groentezaak recht tegenover onze winkel. Voordat we naar binnengaan, brengt mevrouw Cambareri ons nog vlug op de hoogte van de laatste nieuwtjes en roddels.

Terwijl mama en ik de lunch bereiden, zet papa in de zitkamer een plaat op van Mario Lanza. Echter niet met operamuziek, maar met traditionele Italiaanse volksliedjes. Stuk voor stuk populaire nummers die hij woord voor woord uit zijn hoofd kent, bewijst papa niet voor het eerst alsof hij op het podium staat van het Teatro Margherita op Via XX Settembre. Tranen van plezier lopen bij ons nog net niet langs de wangen.

De farinata, een plat brood op basis van kikkererwtenmeel dat gloeiend heet gegeten wordt, smaakt overheerlijk. Na het eten kijkt papa lang naar mijn ontwerpen van afgelopen nacht. Hoewel het slechts schetsen zijn, zie ik telkens trots in zijn ogen als hij van het papier naar mij of naar mama kijkt. Meer dan eens zie ik zijn lippen bewegen zonder dat de woorden zijn te horen. Ik weet niet of ik een gave heb. Wat ik wel weet is dat ik gewoon graag jurken teken.

De middag brengen we door met dansen, zingen, kletsen en radio luisteren. Het zijn verrukkelijke uren die me doen beseffen hoe gelukkig ik eigenlijk ben. Ze doen me echter ook weer realiseren hoeveel moeite ik nog steeds heb met dat gevoel.

Vier kaarsen op de keukentafel werpen dansend hun licht op onze gezichten, de muren en het plafond. Eromheen staat het kerstmaal: pesto Genovese, een saus op basis van basilicum, olijfolie, pijnboompitten, pecorino, parmigiano en knoflook, die overheerlijk zal smaken met de warme pasta. De cappon magro, een gerecht van groente, een vis en zeevruchten, die wordt overgoten met een saus van pijnboompitten, ansjovis, knoflook, kappertjes, gekookte eieren, olijven, olijfolie en pansotti, is een extra verwennerij. Eten dat we ons eigenlijk niet kunnen veroorloven, net als de twee flessen wijn die papa speciaal voor vandaag heeft gekocht. Het is een bijzondere dag die gevierd moet worden, ook al betekent dat dat we de komende week minder te eten zullen hebben. Misschien wel langer.

Nadat papa de laatste fles, voor het avondeten bewaard, heeft ontkurkt en mama en zichzelf heeft ingeschonken, schuif ik mijn glas, even ervoor nog gevuld met water, demonstratief in zijn richting. Ze kijken me beiden verrast aan.

‘Een half glaasje voor de volwassene die recht heeft op haar eigen keuzes en pleziertjes,’ glimlach ik.

Mama schiet in de lach. Papa beperkt zich tot een glimlach, maar ik zie in zijn lieve ogen, bruin als donkere chocolade, dat hij eigenlijk wil schateren. Hij knikt en schenkt me geen half, maar een heel glas in. We toosten en we nemen alle drie een slok. De wijn smaakt me en dat laat ik met een tevreden zucht weten.

Ondanks dat de gerechten eenvoudig zijn, smaakt het eten me van de eerste tot de laatste hap. Tot mama’s grote vreugde schep ik zelfs een tweede maal op. Ik drink ook anderhalve glas wijn.

‘Ik wil graag wat zeggen,’ begin ik nadien, terwijl we nog aan tafel zitten, plechtiger dan ik wilde en misschien ook verstandig is, gezien de uitdrukkingen die mijn eerste woorden op hun gezichten losmaken. ‘Ik ben achttien en zoals jullie vanochtend zelf zeiden al jaren een volwassen vrouw. Zo voel ik me ook. Ik kan me niet meer herinneren wanneer ik me voor het laatst kind heb gevoeld. Dat weet ik natuurlijk wel, maar jullie begrijpen wat ik bedoel. In elk geval voel ik me sinds we zes jaar geleden in Genua zijn komen wonen een volwassene, iemand met eigen keuzes en eigen pleziertjes, zoals papa zei. Maar bij volwassenheid horen ook verantwoordelijkheden.’

Ik val even stil en neem een slok van de wijn. ‘Daarom heb ik een besluit genomen. Een besluit waarover ik lang heb nagedacht. Een besluit dat jullie niet leuk zullen vinden, maar…’ Ik val opnieuw stil als ik mama en papa op tafel elkaars hand zie vastpakken. Mama heeft ook een hand op haar mond. Tranen vullen haar ogen en beginnen langzaam langs haar wangen te glijden. Papa’s blik glimt, ook door tranen.

‘Wat is er?’ vraag ik geschrokken.

‘Ga verder, lieverd. Vertel wat je wilt vertellen.’

Ik aarzel en doe dan wat mama zei. ‘Ik heb besloten dat ik een baan ga zoeken. De winkel levert al maanden veel te weinig op. Als er nu niet vlug wat gebeurt, dan is het misschien te laat en moeten we niet alleen de winkel voorgoed sluiten, maar ook het huis uit. Als ik een baan heb, kunnen we beiden hopelijk afwenden.’

‘Je wilt een baan zoeken?’ vraagt papa zacht en vooral lacherig. ‘Dat was je besluit?’

‘Ja, dat was mijn besluit. Wat dachten jullie dan?’

Mama glimlacht opgelucht naar papa en veegt vlug tranen van haar wangen en uit haar ogen. ‘We dachten even dat je besloten had om… om ons te verlaten, om ergens anders een eigen leven op te bouwen.’

‘Jullie verlaten om ergens anders een eigen leven op te bouwen?’ fluister ik. Van het een op het ander moment beginnen tranen langs mijn gezicht te rollen. ‘Dat zal ik nooit doen. Jullie zijn mijn leven. Door jullie heb ik een leven…’

‘Op een dag zul je dat wel doen, Chiara,’ glimlacht papa en legt een hand op die van mij. ‘En dat is goed, zo gaat dat in het leven, maar dat neemt niet weg dat wij hopen dat die dag niet al te snel komt.’

Met een duim streel ik zijn hand en het grote litteken erop. Op zijn schouder heeft hij twee soortgelijke littekens. Ik kan me het moment dat de bajonet dwars door papa’s hand ging en zijn schouder ook zowat doorboorde, nog glashelder herinneren, alsof het eergisteren was. ‘Het zal nog heel lang duren tot die dag aanbreekt. En wat vinden jullie ervan dat ik een baan ga zoeken?’

‘Als wat?’

‘Achter de bar. In een restaurant. In de huishouding. Misschien kan Stefano iemand gebruiken om zijn pizzapunten te verkopen of om klanten naar zijn kraam te lokken. Het maakt niet uit wat, als het maar geld in het laatje brengt.’

Zowel papa als mama glimlachen. In hun ogen zie ik trots en om hun monden ontroering.

‘Het besluit siert je, Chiara, en bewijst ook wat we vanmorgen in de haven tegen je zeiden niet uit de lucht was gegrepen. Het is echter niet nodig dat jij een baan gaat zoeken. Dat zou pure verspilling zijn van jouw talent. Ik heb enkele dagen geleden mama uitgelegd hoe onze situatie is én dat ik in het nieuwe jaar elke ochtend bij Zingarelli ga werken.’

‘De wasserette op Via Galata?’

Hij knikt. ‘Het zal geen dikke boterham opleveren, maar in ieder geval zullen we te eten hebben. Mama en jij kunnen dan in de winkel blijven werken.’

‘En jouw talent wordt dan niet verspild?’ zeg ik verontwaardigd.

Papa lacht en knijpt in mijn hand. ‘Ik heb het talent om leuke jurkjes te ontwerpen. Jij hebt het talent om jurken te ontwerpen die op een dag het straatbeeld, misschien wel de wereld zullen veranderen, Chiara. Als jij nu stopt met ontwerpen, verdien je inderdaad geld, maar wat je verkwist kan met geen geld van de wereld worden gekocht.’

Ik zeg even niks. Het is geen nieuws dat zowel papa als mama zo over mijn ontwerpen denken. Toch vind ik het lastig om te horen. ‘Jij ontwerpt wel heel mooie jurken, papa. En zal werken bij Zingarelli voldoende zijn om de winkel te redden?’

Nu is hij even stil. Mama staart naar haar bord. ‘Eerlijk gezegd denk ik dat er een wonder nodig is om de winkel te redden.’

‘Dan zal er een wonder gebeuren,’ verklaar ik stellig.

‘Fijn dat je in elk geval nog in wonderen gelooft, Chiara.’

‘Ik zit tegenover twee wonderen.’

9 januari

1952

Genua, Ligurië

H

et is de tweede woensdag van het jaar en de achtste keer dat papa vanmorgen om iets voor zessen naar Via Galata is vertrokken om in de wasserette van Zingarelli te werken. Het is ook de achtste keer dat mama en ik zonder hem hebben ontbeten en de achtste keer dat we in de winkel zijn zonder dat papa in de buurt is. En dat voelt vreemd, erg onwennig, ondanks dat hij zich op slechts vijf minuten lopen van ons bevindt.

Vanaf de eerste dag bij Zingarelli zegt papa dat het werk honderd procent meevalt. En dat doet hij, terwijl het zweet nog langs zijn gezicht loopt, zijn kleren bijna doorweekt zijn en zijn vingers vuurrood kleuren van de bloedhete persmachines, erg overtuigend. Maar diep in zijn ogen is de waarheid te zien. Om het niet nog lastiger voor hem te maken, doen we alsof we hem geloven. Dat lijkt mama het verstandigst. Papa is een erg trotse man. Dat maakt het niet minder moeilijk om hem zo te zien.

Mama heeft een uur geleden de vierde jurk sinds de jaarwisseling verkocht. Niet de duurste die we hebben, maar de verkoop was toch reden genoeg om met haar twee rondjes rond de toonbank te dansen. De eerste jurk van het jaar hebben we precies een week geleden verkocht. Het was 2 januari, aan het einde van de ochtend. We hebben toen zeker vier rondjes rondom de toonbank gedanst.

De vreugde was extra groot omdat het mijn eigen creatie betrof: bij kaarslicht ontworpen in de vroege uurtjes van kerst. De dag erna zijn mama en ik aan de slag gegaan met patroonpapier, scharen, spelden en garen. Omdat het laatste stuk zwarte stof niet toereikend was voor een gemiddelde maat die nog kan worden ingenomen, besloten we, hoewel het aantal potentiële klanten daardoor zou afnemen, om de maatvoering op mij af te stemmen. Liever een jurk in mijn maat die af is dan eentje in een grotere maat die niet klaar is. Terwijl mama de panden aan elkaar naaide, niet mijn sterkste kant, ging ik in de vele doosjes en laatjes op zoek naar geschikte knoopjes om de halsuitsnijding en de driekwart mouwen mee af te werken. Ik vond prachtige zilverkleurige knoopjes op een jurk die we een poos geleden hadden gemaakt.

De klant die op de eerste woensdag van 1952 aan het einde van de ochtend de winkel binnenkwam, nadat ze een poosje met haar neus bijna tegen de ruit had gestaan, maakte, alhoewel deze zeker twee maten te klein voor haar was, met weinig woorden duidelijk dat ze interesse had in de zwarte jurk met de zilverkleurige knoopjes in de etalage. Eenmaal in haar handen bestudeerde ze de jurk van alle kanten, controleerde het label in de nek, en na de opmerking dat de jurk voor een vriendin is, haalde ze haar portemonnee tevoorschijn en verdween wat later met een hoofdknikje weer de winkel uit. Kort erna begonnen mama en ik aan de vreugdedans rondom de toonbank. Toen papa thuiskwam, hebben we dat overgedaan, maar niet dunnetjes.

Ondanks dat het best fris is en de wind regelmatig zowat met mijn haar aan de haal gaat besluit ik na een korte aarzeling toch nog een sigaret op te steken. Het is in ieder geval droog. En de zon, als ze zich weer even langs de wolken weet te wurmen, maakt een hoop goed, al is dat helaas telkens maar voor enkele tellen. Ik kan niet wachten tot de lente weer als een aangename deken over de stad ligt.

De Camels smaken me aanzienlijk beter dan de gifstokken van papa, concludeer ik niet voor het eerst, terwijl ik rook voor me uitblaas en de lucifers in mijn jaszak terug stop. Na hooguit twee Alfa sigaretten bonst mijn hoofd alsof ik er uit volle kracht mee tegen een muur heb gebonkt en mijn mond is gevuld met een scherpe smaak die de rest van de dag blijft hangen, ongeacht wat ik drink of eet.

Ik sla een been over de andere, strijk de jurk glad, en begin de mensen die voorbijkomen over Piazza Raffaele de Ferrari weer gade te slaan. Natuurlijk kijk ik naar hun kleding, maar ook naar de wijze waarop ze die dragen. Er zijn vrouwen die kleding dragen omdat ze niet zonder over straat kunnen, en er zijn vrouwen die zich niet alleen om die reden kleden, maar ook omdat ze er op hun best willen uitzien. En niet alleen voor anderen. De wijze waarop kleding wordt gedragen, bepaalt of een vrouw aangekleed of gekleed is, leert papa me al sinds ik me in mode begon te interesseren. Helaas is de groep die gekleed over straat gaat in de minderheid.

Maar ik observeer mensen ook graag om wat ze aan het doen zijn. Sommigen slenteren zo langzaam dat ik me afvraag of ze hun bestemming wel willen bereiken. Dan heb je nog de types die gehaast en veelal uiterst behendig langs andere voetgangers maneuvreren. Een ander groepje vormen de personen die stilstaan en wazig om zich heen kijken, alsof ze vergeten zijn waarnaartoe ze onderweg zijn. Tot slot is er de groep waartoe ikzelf behoor: de personen die tegen een muur of lantaarnpaal leunen of op een bankje zitten en niets anders doen dan roken en voorbijgangers observeren. De mensen zonder bestemming.

Er blijkt nog een andere groep te zijn, zie ik links van me een eind verderop het plein. Al lijkt deze groep vooralsnog slechts één persoon sterk te zijn. De man, tegen de zestig, in een dure overjas, eronder een maatpak, eveneens diepgrijs en van de fijnste stof, met een gelijk gekleurde deukhoed bijna provocerend schuin op zijn hoofd, een grote zwarte zonnebril die een flink deel van zijn gezicht bedekt, en een mooie wandelstok van glanzend hout en ivoor in een hand, loopt alsof hij onderdeel is van een groots opgezette parade. En hij paradeert alsof er langs het plein vele toeschouwers staan die urenlang met smart op zijn komst hebben gewacht.

De man doet me glimlachen. Ik vind het erg jammer dat hij niet dichterbij loopt zodat ik zijn gezicht beter kan zien. Iemand die zich op een doodgewone dag zo opvallend uitgedost Piazza Raffaele de Ferrari oversteekt zonder zich iets aan te trekken van de verbaasde en soms wat lacherige reacties, kan niet anders dan bijzonder boeiend zijn.

Ineens kijkt hij in mijn richting. Door de zonnebril kan ik niet zien wat zijn aandacht heeft. Om me heen is niets van enige interesse te ontdekken, stel ik met enkele blikken vast. Ik neem een trekje en kijk vlug de andere kant op. In mijn ooghoeken zie ik echter dat hij nog steeds in mijn richting kijkt.

Als ik weer naar hem kijk, begint de man opeens te glimlachen. Vervolgens tikt hij met de wandelstok tegen de rand van zijn hoed. Ondanks dat ik er een gewoonte van heb gemaakt om nooit te reageren op gefluit, knipoogjes, complimenten of andere uitgekauwde avances, beantwoord ik toch zijn glimlach en retourneer zelfs zijn begroeting met een hoofdknikje. Geen idee waarom ik dat doe. Misschien zit ik er compleet naast, maar op de een of andere manier heb ik niet het gevoel dat de man bijbedoelingen heeft met de glimlach en begroeting. Ik kijk hem na totdat hij in Via XX Settembre uit het zicht is.

De wandeling terug naar huis, over Via Ettore Vernazza, Via Bartolomeo Bosco, Via Ugo Foscolo en dan Via S. Vincenzo, lijkt langer te duren dan de laatste keer dat ik deze omweg nam. Als ik Via Colombo inloop zie ik niet veel later mama verderop voor de winkel staan. Misschien dat ze even een frisse neus haalt. Niet dat ze dat eerder vlak voor de winkel heeft gedaan. Als ze mij tussen de mensen opmerkt begint ze direct te zwaaien.

De paniekerige wijze waarop ze dat doet, wekt acuut beelden bij me op. En niet de fijnste: ik zie papa op de vloer in de winkel liggen, languit onderaan de trap of ineen gezakt met zijn gezicht tussen schriften, bonnetjes en brieven op het bureau. Ik begin te rennen en voel tranen in mijn ogen.

‘Wat is er met papa?’ roep ik meters voordat ik bij haar ben.

‘Met papa?’ reageert ze verbaasd.

‘Alles goed met papa?’

‘Ja… Wat zou er met hem zijn, lieverd?’

Ik zeg even niks. ‘Ik dacht… omdat je… Ik stel me weer aan. Sorry.’

‘Oh, lieverd, het spijt mij… Ik stond er niet bij stil dat…’

‘Ik stel me aan, mama.’

‘Er is bezoek,’ gaat ze verder voordat ik kan vragen waarom ze dan wel zo druk stond te zwaaien. ‘Of beter gezegd: er is bezoek voor jou.’

‘Voor mij?’ Ik kijk meteen de winkel in en zie in eerste instantie alleen papa achter de toonbank staan. Dan ontdek ik ook iemand links van de toonbank. Een man. Ik kan hem niet goed onderscheiden. Hij zit op een stoel. ‘Wie is er dan, mama?’

‘Kom zelf maar kijken,’ knipoogt ze geheimzinnig.

Ik volg haar de winkel in en sluit de deur achter me. ‘U?’ roep ik en grijp mijn mond vast. Mijn blik gaat van de wandelstok die tegen de toonbank staat naar de deukhoed en de zonnebril erbovenop. De verrassing dat de man die ik over Piazza Raffaele de Ferrari zag paraderen in onze winkel zit, valt totaal in het niet bij de ontdekking wie de man blijkt te zijn. Ik kan de opwinding bijna niet voor mezelf houden.

‘Ik had het kunnen weten,’ glimlacht hij en komt uit de stoel omhoog.

‘Jullie kennen elkaar?’ vragen mama en papa op hetzelfde moment.

We hebben op afstand kennisgemaakt. Is het niet, Chiara?’

‘Dat klopt, meneer Galanti. Op Piazza Raffaele de Ferrari.’

‘Gabriele.’

Ik knik, net als mijn knieën dat doen. Dan kust hij de rug van mijn hand. Niet alleen staat Gabriele Galanti, dé Milanese modeontwerper, dé beste modeontwerper van Italië, van Europa, misschien wel van de hele wereld, in onze winkel en heeft hij zonet mijn hand gekust; hij zegt ook nog eens dat ik hem bij zijn voornaam kan aanspreken.

Zijn ogen, die me indringend van top tot teen opnemen, maken me zenuwachtig. Hij gebaart naar mijn jas. Ik knik. Als hij me uit de jas heeft geholpen, bekijkt hij me van alle kanten.

‘De jurk is ook een Chiara Arrighetti?’

‘Een Arrighetti,’ verbeter ik hem glimlachend.

Hij knikt en glimlacht terug. ‘De inhoud van de jurk mag er beslist ook zijn. Als je niet voorbestemd zou zijn om op een dag het modebeeld te bepalen, zou ik zeker een carrière als model adviseren.’

Ik schiet in de lach. Gabriele niet, hij vraagt wel waarom ik dat doe.

‘We zijn in Arrighetti Mode, op Via Colombo in Genua. Waarvan moet ik op een dag het modebeeld bepalen, meneer… Gabriele?’

‘Sinds zes dagen staat op mijn werkkamer een paspop met een jurk die niet door mij is ontworpen. En dat is voor het eerst. De jurk, zwart, de hals en de driekwart mouwen afgewerkt met zilverkleurige knopen, van een beeldschone eenvoud, maar toch ongekend elegant, is gekocht bij Arrighetti Mode op Via Colombo in Genua. De reden dat de jurk zich in mijn werkkamer bevindt is omdat ze me inspireert. Maar ze stelt mij ook in staat om mijn werknemers zonder woorden uit te leggen wat grensverleggende creativiteit is. En om antwoord te geven op je vraag: de wereld, Chiara. Niets minder dan de wereld.’

Zijn blik gaat mijn slaapkamer rond. Gelukkig heb ik vanmorgen nog wat opgeruimd. Ik trek het gordijn verder open. Hij kijkt kort naar buiten, dan krijgen de tekeningen aan de muren zijn aandacht. Hij neemt voor elk ontwerp zijn tijd. Ondertussen zegt hij niks. Zijn gezicht zegt ook niets van wat hij van de ontwerpen vindt. Misschien omdat de jurk die zich in zijn werkkamer bevindt een uitschieter is en de ontwerpen die hij nu lijkt te bestuderen enorm tegenvallen.

Gabriele draait zich naar me om en toont voor het eerst weer iets van een emotie op zijn gezicht. Ik beantwoord de glimlach. Dan vraagt hij of hij mijn meest recente ontwerpen mag zien. Ik kijk hem verrast aan.

‘Die aan de muren zijn ouder werk. Ik zie de ontwikkeling naar de jurk die in mijn werkkamer staat, maar er zit een leegte tussen,’ zegt hij en kijkt intussen naar de tekenblokken en tekeningen op mijn bureautje.

Ik sla een blok open en zeg dat hij mag gaan zitten. Nadat hij dat heeft gedaan, begint hij te bladeren. Bijna tergend langzaam worden de tekeningen stuk voor stuk bestudeerd. Opnieuw komt er geen woord uit zijn mond. Gewoonlijk heb ik geen hekel aan stiltes. Vandaag wel. Bij het derde tekenblok zie ik ineens uitdrukking op zijn gezicht. Hij wrijft zich enkele malen over zijn mond, alsof hij het kleine baardje in model wil brengen. Zijn amberkleurige ogen glinsteren. Dan kijkt hij mij aan.

‘Van wie heb je dit geleerd, Chiara?’

‘Van papa.’

‘Met alle respect voor de mooie jurken die je vader ontwerpt en maakt, maar deze ontwerpen zijn niet daarmee te vergelijken.’

‘Ik tekende eerst zijn ontwerpen na en op een dag ben ik gewoon zelf begonnen met tekenen.’

‘Je bezit opvallend veel boeken. Niet de meest luchtige trouwens.’

‘Ik heb de lagere school niet kunnen afmaken. Mama en papa hebben me zo goed als dat kon zelf les gegeven. Ze hebben me voorgelezen, boeken voor me geleend, gekocht en geruild, beter leren rekenen en lezen, en verteld over de belangrijkste gebeurtenissen in de geschiedenis en boeken erover laten lezen.’

‘Heb je school niet kunnen afmaken door de oorlog?’

Ik knik.

‘Hebben jullie het zwaar gehad?’

Ik knik opnieuw en moet me tot het uiterste inspannen om niet mijn ogen te laten glimmen. Hij kijkt me aan en glimlacht zacht. Gelukkig vraagt hij niet verder over het onderwerp. Hij informeert wel voor de zekerheid of ik een modeopleiding heb gedaan.

Ik schud mijn hoofd. Gabriele kijkt terug naar de tekeningen die los op het bureau liggen. Het duurt even tot hij me weer aankijkt. Hij vraagt of ik ook kan gaan zitten. Ik zak op de rand van het bed neer.

‘Mag ik je een heel persoonlijke vraag stellen?’

Ik knik aarzelend, misschien ook wat wantrouwend.

‘Is er iets mis met je vaders gezondheid?’

‘Nee, hoezo?’

Nu weifelt hij. ‘Ik kon niet voorkomen dat ik hoorde wat je zei toen je thuiskwam. Je leek heel erg bezorgd over je vader, alsof je er vanuit ging dat hem iets ernstigs was overkomen.’

‘Ik stelde me aan.’

Hij kijkt me lang aan en knikt. ‘Aurelia en Savio… Je ouders zijn erg lieve mensen.’

‘De liefste,’ knik ik.

‘Wat een contrast met mijn eigen ouders.’

‘Ik schrik van de opmerking, van zijn onverwachte openheid, van de schijnbaar onverschillige toon die er niet in slaagt om de droefheid die ook in de woorden doorklonk te overstemmen. Ik weet niet wat ik moet zeggen. Of ik iets moet zeggen over zijn ouders.

‘Waarom wilde je dat weten? Wat heeft mijn vaders gezondheid met mijn ontwerpen te maken?’

‘Ik heb een voorstel. Als je vaders gezondheid broos was geweest, had ik dat moeten aanpassen. Als we dadelijk gaan eten, zal ik het ook uitvoerig met je ouders bespreken, maar als je het goed vindt, zou ik het voorstel graag nu eerst aan jou willen voorleggen.’

‘Waar gaat het over?’

‘Over de reis die jij kunt gaan maken.’

‘Waarnaartoe?

‘Dat bepaal jij, Chiara.’

4 februari

1952

Genua, Ligurië

H

et lijkt een maandag als geen ander. Niets is echter minder waar. Amper de ogen open, bijna een half uur voordat de wekker zal afgaan, sijpelen de eerste tranen al uit mijn ogen. Eenmaal uit bed brengt een blik op het koffertje in de hoek van de slaapkamer ze pas goed op gang. Ik heb minuten nodig om ze tot stoppen te brengen. Gelukkig lukt me dat voordat mama om de deur kijkt of ik wakker ben.

Nadat ik me heb gewassen en aangekleed, stop ik mijn toiletartikelen, niet meer dan een borstel, een tandenborstel, tandpasta, en een stuk zeep, heerlijk geurend als een veld vol lavendel op een vochtige ochtend, alles eergisteren samen met mama gekocht, in de koffer en sluit deze dan. Ik ga naar beneden, zet de koffer naast mijn schoenen neer, en loop dan in de richting van waar de muziek vandaan komt.

Voordat ik de keuken binnen ga sla ik mama en papa gade, beiden druk bezig met het ontbijt en mijn eten en drinken voor onderweg. De aanblik maakt mijn ogen weer vochtig. Als mama me opmerkt en me goedemorgen wenst, barst ik in tranen uit. Ik val haar om de nek en snik in haar armen. Papa zet de muziek zachter, dan laat ik me door hem in een innige omarming opsluiten.

‘Wil je niet gaan, Chiara?’ vraagt hij op zachte toon in mijn oor.

Ik knik van wel.

‘Wat is er dan?’

‘Ze wil wel gaan, maar ons niet achterlaten,’ is mama mij voor.

Ik knik opnieuw, terwijl tranen langs mijn gezicht blijven stromen.

‘Je laat ons niet achter. Maak je geen zorgen, Chiara. Hoewel we je iedere minuut zullen missen, zul je ons ook iedere minuut gelukkig maken. Je gaat de droom waarmaken die wij al hebben sinds je de eerste lijnen op papier zette. En je zult niet alleen ons trots maken, maar ook vele anderen. Ik weet zeker dat ze supertrots op je zullen zijn. En we zullen elk weekeinde samen zijn. Over vijf dagen ben je alweer thuis.’

‘Ik weet het. Ik stel me aan.’

Papa neemt mijn gezicht tussen zijn handen. ‘Zeg dat niet. Als iemand zich niet aanstelt, dan ben jij dat wel, Chiara. Als iemand sterk is, dan ben jij dat wel. Ik zou mijn linkerarm afstaan voor de helft van jouw kracht. Al denk ik niet dat Zingarelli daar blij mee zal zijn. Persmachines bedienen met één arm schijnt lastig te zijn,’ knipoogt hij.

Ik schiet in de lach en hij kust mijn voorhoofd.

We gaan aan tafel zitten en ontbijten en kletsen of het een maandag als geen ander is. Maar dat is het niet. Vandaag is de dag dat mijn reis begint.

De trein komt met een harde schok in beweging en vertrekt krakend, steunend en piepend van Genova Piazza Principe, het station aan Piazza Acquaverde, ten noordwesten van het centrum en niet heel ver van de haven.

Van het een op het ander moment gieren de zenuwen voor wat gaat komen weer door mijn lijf. Hoewel ik het al even weet kan ik eigenlijk nog steeds niet bevatten dat ik op weg ben naar Gabriele Galanti. Zelfs nu, terwijl de trein het station uitrijdt, heb ik het gevoel ieder ogenblijk in mijn bed wakker te kunnen schrikken uit een droom, zo belachelijk dat ik die alleen daarom al de rest van mijn leven niet meer zal vergeten.

Ik kijk nog vlug het perron op waar wat mensen staan die vrienden, familie of misschien geliefden uitzwaaien. De zakdoekjes en verdrietige gezichten zijn voor mij een bevestiging dat het een verstandig besluit was om thuis afscheid te nemen en daarna alleen naar het station te gaan. Dat maakte het moment zeker niet eenvoudiger, niet minder emotioneel, maar hoogstwaarschijnlijk niet zo afschuwelijk als sommigen nu op het perron ondervinden.

Ik ga weer recht zitten en veer wat op en neer op de bank die heerlijk zit. Behalve dat Gabriele erop stond dat ik het geld dat hij had gestuurd, gebruik om met een taxi naar het station te gaan, drong hij er ook op aan dat ik eerste klas reis. En eerste klas reizen bevalt me tot nu toe goed, al was het alleen maar omdat ik in mijn uppie in de coupe zit, terwijl de andere wagons toch flink zijn gevuld.

Ondanks de comfortabele eerste klas coupe voel ik me ongemakkelijk als een kitten die voor het eerst zonder haar moeder de wereld gaat verkennen. En eigenlijk is dat ook precies wat ik aan het doen ben. Nooit eerder ben ik verder dan een half uurtje lopen van mama en papa vandaan geweest. Nooit eerder heb ik de stad waar we wonen zonder hen verlaten. En nu ga ik een treinreis maken van bijna drie uur, naar een stad die ik alleen van foto’s en uit verhalen en de krant ken. En dat voelt erg spannend, maar ook doodeng.

Eenmaal de stad uit laat het ritmische gebonk van de trein en de soms zangerige wind langs de wagons algauw mijn ogenleden zwaar aanvoelen. Het vooruitzicht op de komende gebeurtenissen zorgden ervoor dat ik deze dag met weinig slaap ben begonnen. Zo’n twintig minuten na vertrek heb ik de grootste moeite om wakker te blijven. Ik wil echter niets missen van het voorbijtrekkende landschap.

Net als ik de worsteling met mijn oogleden dreig te verliezen, gaat de schuifdeur open en vraagt een geüniformeerde man of ik koffie wil. En dat wil ik wel. Nadat ik een dampende beker heb gekregen, biedt de man aan om mijn koffertje in het bagagerek boven me te leggen. Vlug leg ik mijn hand op het koffertje naast me op de bank en verzin terplekke dat ik er zo nog wat moet uit halen. Na een hoofdknikje laat de man me weer alleen.

Ik drink de koffie zo heet mogelijk op en vergaap me ondertussen aan het uitzicht waarin eigenlijk te veel te zien is. Ik weet soms dan ook niet waar ik moet kijken. Bij Tortona, een plaatsje in de regio Piëmont, op de rechteroever van de rivier de Scrivia, maakt de coupe een onverwachte beweging waardoor ik mijn hoofd best hard tegen de ruit stoot. Nu ben ik helemaal blij dat er geen andere reizigers in de coupe zitten.

Ter hoogte van Voghera, aldus de eenvoudige routekaart die papa voor mij heeft getekend zodat ik kan zien waar ik ongeveer ben, een stadje in de provincie Pavia, ten zuiden van de rivier de Po, grofweg halverwege de treinreis, worden mijn oogleden weer zwaar.

Ik besluit te eten. De aanblik van het brood dat mama voor mij heeft gemaakt, roept ogenblikkelijk beelden op van de vroege ochtend, het ontbijt, en van het afscheid voor de deur van de winkel terwijl de taxichauffeur mijn koffertje naar de auto bracht. Het zijn beelden die me niet blij maken, maar toch ook doen glimlachen, van vertedering, door de liefde die ik voor mama en papa voel, en door het besef wat beiden voor me hebben gedaan.

Nadat ik de helft van het brood heb opgegeten, staar ik naar buiten. Het landschap gaat langs me heen. Mijn uitzicht wordt gevuld door beelden van lang geleden. Ik hoor stemmen alsof ze tegenover me zitten, zie gezichten alsof ze zich aan de andere kant van de ruit bevinden, aanrakingen kan ik voelen alsof we hand in hand zitten.

Mijn oogleden zakken telkens iets en soms helemaal dicht. Ik voel een traan uit een ooghoek glippen en veeg die vlug weg. Terwijl ik hoger ga zitten, neem ik me voor om niet in slaap te vallen. Ik heb nog een uur of zo voor de boeg en wil niks meer missen.

Ik richt mijn aandacht op het landschap, overwegend heuvelachtig, met prachtige lijnen van glooiende weilanden, hier en daar afgebakend met statige cipressen, kerktorens die zelfs boven de allerkleinste dorpjes uittorenen, voetgangers en auto’s die voor een spoorwegovergang wachten. Ongeveer vijf minuten nadat ik me had voorgenomen om niet in slaap te vallen, gaan mijn ogen even dicht. Dan nogmaals, alleen langer. Vervolgens blijven ze dicht. Ze gaan pas weer open als er wordt omgeroepen dat we Milano Centrale binnenrijden. Het eindstation.

6 juli 1994

Comomeer, Lombardije

F

rancesca knikt instemmend als ik voorstel om te pauzeren. Ze zet de memorecorder uit. In haar lichtgroene ogen zie ik verwarring, maar ook vragen. Heel veel vragen. Niet zo vreemd. Ze volgt mijn voorbeeld als ik van het bankje omhoog kom.

‘Mevrouw Arrighetti, mag ik vragen…’

‘Chiara hadden we toch afgesproken?’

De journaliste knikt opnieuw en verontschuldigt zich.

‘Zullen we onder de parasol wat koels drinken? Dan laat ik Armilia ook wat hapjes brengen. Ik heb best trek. Jij ook?’

‘Best wel,’ glimlacht ze.

‘Dan kun je de vraag stellen die je wilde stellen.’

De teleurstelling in haar ogen verdwijnt op slag. In stilte en beiden in gedachten verzonken lopen we over het gras terug naar de woning. Als ik binnen Armilia om drinken en wat hapjes heb gevraagd, ga ik op het terras onder de grote parasol tegenover Francesca zitten. Ze vraagt of ik ook een sigaret wil. Ik schud mijn hoofd.

‘Wat wilde je vragen?’

‘Eerlijk gezegd weet ik niet waar te beginnen. Ik klapte al zowat uit elkaar door vragen voordat je begon te vertellen, maar hoe meer je over jezelf vertelt, hoe meer vragen ik heb.’

Ik knik, maar houd mijn lippen stijf op elkaar. Francesca mag nu bewijzen dat mijn keuze voor haar de juiste was.

‘Wat bedoelde je vader met dat jij niet alleen hen, maar ook vele anderen trots zult maken? Door de wijze waarop jij het vertelde, had ik namelijk het idee dat hij niet personen in het algemeen, maar specifieke personen in gedachten had. Personen die er niet meer zijn. En wat is er gebeurd dat hij drie keer met een bajonet is gestoken, waar jij blijkbaar ook nog eens getuige van was? En waardoor had jij destijds nachtmerries waardoor je regelmatig in de nacht gillend wakker werd? Misschien zoek ik naar dingen die er niet zijn, maar waarom dacht je die dag dat Gabriele Galanti bij jullie in de winkel opdook meteen dat er iets ernstigs met je vader was gebeurd toen je moeder voor de deur stond te zwaaien? In je woorden proefde ik niet zomaar schrik, maar een latente, zeer sterke angst om niet alleen hem, maar ook je moeder kwijt te raken. En die angst proefde ik de hele tijd dat je vertelde. Je mag je trouwens gelukkig prijzen met zulke ontzettende lieve ouders. Tegelijkertijd voel ik bij hen ook een bezorgdheid die… die niet alledaags is, zeg maar. En dat bedoel ik niet negatief. Behalve heel veel liefde hing er een ondefinieerbare spanning tussen jullie die naar mijn gevoel verdergaat dan liefde voor je kind en liefde voor je ouders. Een spanning die ik niet goed kan verklaren.’

Ik glimlach en haal ongemerkt opgelucht adem. Nadat Armilia, al ruim twintig jaar mijn huishoudster, twee grote glazen, een beslagen kan met limonade, en een plateau met kaas en worst heeft geserveerd, bedank ik haar en blik weer voor me naar Francesca die me verwachtingsvol aankijkt. Het duurt nog een paar tellen, misschien wat langer, voordat ik zeg dat ik binnen iets ga pakken.

Als ik wat later het terras weer opstap en Francesca de blaadjes in mijn hand opmerkt schiet ze rechtop in haar stoel. Ik reik haar de eerste drie vellen aan.

’12 augustus 1944. Heb jij dit geschreven?’

Ik knik. ‘Niet destijds, maar jaren later. Zelfs nu, als me iets te binnenschiet, hoe klein en onbeduidend ook, schrijf ik dat erbij. Het is daarom niet altijd geschreven met de stem van een kind, maar ik heb wel geprobeerd om niet als de Chiara van nu te klinken.’

‘Is het een dagboek?’

‘Lees het.’

En dat doet ze met een uiterst geconcentreerd gezicht. Ik weet wanneer ze bijna bij het einde is. Haar ogen beginnen te glinsteren en ze grijpt met een hand haar mond vast. Boven de blaadjes langs vindt haar aangedane blik die van mij.

‘Ben jij de persoon die zich met Matteo in de trapkast verstopt?’

Ik knik.

‘Hoe is het mogelijk dat je moeder toen…’ fluistert ze, meer in zichzelf dan voor mij bedoelt. Dan schiet haar blik van het papier naar mij. Haar ogen worden plots groot, alsof ze ergens van schrikt, of zich ineens iets realiseert. Ze staren me aan. ‘Aurelia en Savio Arrighetti zijn niet jouw ouders?’

Als antwoord geef ik haar de volgende drie vellen van mijn dagboek.

12 augustus 1944

T

ranen stromen als rivieren langs mijn gezicht. Ik kan ze niet tot stoppen brengen, wat ik ook probeer. De hals van mijn jurkje, gekreukt en smoezelig door het liggen op de vloer van de stoffige trapkast, is net als mijn wangen nat door tranen. De onderkant is ook drijfnat doordat Matteo in zijn broek heeft geplast. De plas om ons heen verdwijnt heel langzaam in de houten planken. Gelukkig is het niet mijn zondagse jurk. Ik ben vergeten welke dag het wel is. Ik denk zaterdag. Het moet een zaterdag zijn.

Matteo’s voorhoofd en enkele plukjes haar ervoor zijn ook nat van mijn tranen, ontdek ik niet voor het eerst. Ik dep beiden opnieuw met een mouw. Zijn gezicht doet me glimlachen, maar ook huilen. Om te voorkomen dat iemand de snikken hoort, druk ik meteen een hand stevig op mijn mond. Ik heb het gevoel dat mijn oren klappen.

Het lijkt alsof hij een spelletje doet en met de ogen open slaapt, zoals hij vaak doet. Deed. Hij is bleker dan gewoonlijk. Meer grijs eigenlijk. Net als as in de open haard. Zijn lippen hebben wel kleur, alsof hij aan een aubergine heeft geknabbeld. Ik staar lang naar hem, alsof ik bang ben dat ik hem op een dag niet meer zal kunnen herinneren, alsof ik weet dat dit de allerlaatste keer is dat ik hem in het echt zie en het voortaan alleen met mijn herinneringen zal moeten doen.

Het kost me veel moeite om zonder geluid te maken onder hem vandaan te komen. Ik leg zijn bovenlichaam voorzichtig neer. Mijn hart slaat zowat over als zijn achterhoofd de vloer harder dan bedoelt raakt. Ik buig me omlaag en fluister in zijn oor dat het me spijt. Nadat ik zijn haar wat netter heb gestreken en mijn lippen zachtjes op zijn voorhoofd heb gedrukt, gluur ik door de kier tussen de planken de trapkast uit. Als ik een poos geen beweging zie en niets heb gehoord, anders dan de schoten en het geschreeuw verderop, duw ik de deur eerst op een kiertje en dan pas verder open.

Ik kruip op handen en knieën in de richting van mama. Voordat ik de tuin inga, kijk ik eerst in beide richtingen de hoek om. Behalve lichamen op de grond zie ik niemand anders. Terwijl ik langzaam naar mama kruip, vallen tranen steeds vlugger van mijn gezicht. Als ik vlak naast haar ben druk ik mijn handen zo hard als ik kan op mijn mond.

Ze staart nog steeds naar de hemel. Haar huid is bijna even grijs als die van Matteo. Er gaan stroompjes opgedroogd bloed uit haar mond naar de oren. De zachtgele jurk is bij haar buik glimmend donkerrood en aan de onderkant kapotgescheurd en een heel stuk omhoog getrokken. Ik schuifel dichterbij, duw zo goed als ik kan haar benen bij elkaar en bedek ten slotte haar onderlichaam met de jurk tot de knieën.

Nadat ik me weer naar mama heb toegedraaid, staar ik ook lang naar haar. Net als bij Matteo heb ik het gevoel dat dit de laatste keer is dat ik haar zie. Opeens knipperen haar ogen. Van schrik deins ik achteruit. Net als ik begin te geloven dat ik het me heb ingebeeld, bewegen haar ogen zich traag iets in mijn richting. Ik schuifel dichterbij en onze blikken vinden elkaar. Mama probeert te glimlachen. Ik ook.

Ik neem haar hand tussen die van mij. Ze voelt koud. Ik duik omlaag als een stuk verderop plotseling het geratel van geweren klinkt. Als ze wat probeert te zeggen, buig ik me verder naar haar toe. Door het spuug en bloed dat uit haar mond komt is ze onverstaanbaar. Ze maakt een gorgelend geluid en probeert het opnieuw. Een luchtbel vormt zich tussen de lippen. Ik veeg hem voorzichtig weg.

‘Ma… Mat…’

‘Matteo?’ fluister ik.

Ze antwoordt door met haar ogen te knipperen. Ik blik over een schouder en twijfel wat ik moet zeggen. Als ik haar weer aankijk probeer ik te glimlachen. ‘Matteo is nog in de trapkast, waar we ons hebben verstopt.’

Een zucht van opluchting ontsnapt aan haar lippen. Ze glimlacht en wrijft zacht met een duim over mijn hand.

‘Waa zijn…’

‘Weet ik niet, mama,’ antwoord ik aarzelend en dwing mezelf om niet naar Giulia, mijn oudste zus te kijken die slechts enkele meters verderop roerloos in het gras ligt. Ik zeg ook niets over Adelina die naar boven is gevlucht en niet meer naar beneden is gekomen. En ik heb echt geen idee waar Isabella, Valentina en Oriana zijn. Ze waren niet in de buurt van ons huis toen het begon.

‘Vluch… vlucht…’

‘En jij dan, mama?’

‘Ik… blijf hier… Vluch… same… redt Matteo… jezelf…’

Tranen beginnen sneller langs mijn wangen te rollen. ‘Dat kan ik niet zonder jou, mama.’

‘Jij… jij bent de… de sterkste va… allemaal… Haal Matteo… en… en vluch…’

‘Ik laat je niet…’

Ze pakt ineens mijn hand vast. ‘Jawel, Chiara… Vluch… Kijk nie meer om en vluch. Wee sterk… voo mij… ons… Jullie leiden onze… onze levens, maa ons trots…Beloof he…’

Ik kan de woorden haast niet over mijn lippen krijgen. ‘Ik beloof het, mama.’

Ze glimlacht haar bebloede tanden bloot. ‘Ik hou va… je… Chiara…’

‘Ik hou ook van jou, mama. Heel, heel erg veel.’

Mama glimlacht nog eenmaal, wrijft nog eenmaal nauwelijks voelbaar met haar duim over mijn hand. Dan bevriest de glimlach op haar mond en stoppen haar ogen met bewegen en staren ze alleen nog naar de hemel.

5 februari

1952

Milaan, Lombardije

I

k probeer niet te staren, maar vind het erg moeilijk om niet naar haar te kijken. Ze is in het echt nog knapper dan op de foto’s en filmposters die ik van haar heb gezien. Ik kan niet geloven dat ik in dezelfde ruimte zit als zij. Nou zijn er de laatste twee dagen wel meer dingen gebeurd die ik nog steeds niet kan bevatten. Sinds ik voet zette in Milaan is het eigenlijk een aaneenschakeling van gebeurtenissen en ervaringen waardoor ik me afvraag of ik mijn verstand aan het verliezen ben of verzeild ben geraakt in een droom die niet verder van de werkelijkheid vandaan kan staan.

Gabriele schijnt de wereldberoemde actrice goed te kennen. Ze gaan in elk geval erg lacherig met elkaar om. Dat is geen verrassing. Als ik de laatste twee dagen iets heb geleerd, dan is het wel dat hij ontzettend veel mensen kent. Ik vraag me af of er in Milaan iemand is die hij niet kent.

Als ze mijn kant op kijken, staar ik vlug in mijn glas. Als ze blijven kijken, besluit ik weer de desserts op de menukaart te bestuderen. Ik heb echt geen idee wat ik moet nemen. Zeker driekwart van de namen zegt me weinig tot niets. Wat later verwelkom ik hem met een glimlach terug bij de tafel.

‘Als we straks weggaan, wil ze even met je kennismaken.’

Ik kijk Gabriele verbaasd aan. ‘Wie wil met mij kennismaken?’

‘Domenica Sabbatini.’

‘Domenica Sabbatini wil met mij kennismaken?’

‘Ze is verliefd op de jurk die je draagt.’

‘Het is een eenvoudig jurkje.’

Gabriele glimlacht, maar zegt niets.

Ik laat mijn blik weer door het exclusieve restaurant gaan waar weinig niet blinkt of fonkelt. Zelfs het bestek verblindt me zo nu en dan. Alles, van de zwart marmeren vloer, tot de reusachtige kristallen kroonluchters en de opgepoetste piano, tot aan de servetringen, ziet er peperduur en onberispelijk uit.

Datzelfde geldt voor de gasten van de zaak in Porta Romana, twee kilometer ten zuidoosten van het centrum, met op Piazza Medaglie d'Oro de overblijfselen van een stadspoort uit de 16de eeuw waarnaar de wijk is vernoemd. Volgens Gabriele is Porta Romana een van de mooiste wijken van Milaan. Niet alleen bekend vanwege de indrukwekkende gebouwen en de rustige sfeer, maar ook omdat enkele van de allerrijkste inwoners van de stad er wonen. En de meer dan ruime keuze aan toprestaurants en bars is meegenomen en was voor Gabriele ook een belangrijke reden om er zelf te gaan wonen.

‘Heb je al een keuze weten te maken?’

‘Ik wil niet ondankbaar zijn, maar eigenlijk zit ik vol.’

‘Nog een glas wijn dan?’

Ik knik en sla Gabriele gade terwijl hij mijn glas bijschenkt.

‘Wat kijk je?’ wil hij met een glimlach weten.

‘Sorry, er is niks.’

‘Spijt dat je mijn uitnodiging hebt aangenomen?’

Ik schud mijn hoofd, nauwelijks nadat hij is uitgesproken.

Hij kijkt me onderzoekend aan en zet de fles terug op tafel. ‘Ik begrijp dat de afgelopen twee dagen overweldigend en wellicht ook imponerend zijn geweest. Misschien dat mijn persoon dat ook voor je is. Dat was zeker niet de opzet. Het tegenovergestelde is juist het geval. Vergeet dat ik de oprichter en eigenaar ben van GG. Vergeet dat ik Gabriele Galanti ben. Probeer me te zien als Gabriele, een kerel die je vertrouwd wil maken met het modevak. Een kerel die je vriend wil zijn.’

‘Ik zal het proberen.’

‘Goed. Vertel me nu dan wat er is, Chiara.’

Ik aarzel nog even. ‘Heb je weleens dat iets waarvan je dacht dat het te mooi is om waar te zijn dat later ook bleek te zijn?’

‘Vaker dan ik zou willen. Je bedoelt dat je hier bent, in Milaan?’

Ik neem vlug een slokje. ‘Omdat je een jurk van me mooi vindt, kom je speciaal naar Genua om me dat te vertellen. Nadat je mijn ontwerpen op papier hebt gezien, beweer je dat ik op een dag het modebeeld van de wereld ga bepalen en bied je aan om me op te leiden. Niet alleen kosteloos, maar je betaalt zelfs mijn verblijf in een peperduur hotel en geeft me leefgeld. Ik wil beslist niet onbeschoft of ondankbaar overkomen, maar na twee dagen in Milaan klinkt het eigenlijk allemaal meer en meer te mooi om waar te zijn. Eerlijk gezegd wacht ik op het moment dat blijkt dat het inderdaad te mooi was om waar te zijn en ik mezelf wel tien keer voor mijn hoofd wil slaan omdat ik een domme koe ben en dat niet in de gaten had.’

‘Hoewel je een van de knapste jongedames bent die ik ken, en geloof me als ik zeg dat ik heel wat knappe jongedames ken, zijn mijn intenties zuiver. Ik heb geen persoonlijke bijbedoelingen. In elk geval geen bedenkelijke. Naar mijn mening zijn vrouwen de mooiste schepsels op deze planeet en hen kleden is mijn lust en mijn leven, maar ik voel me niet tot vrouwen aangetrokken zoals het merendeel van de mannen dat doet. Dat zal jou ook niet zijn ontgaan.’

‘Dat bedoelde ik niet. Sorry als ik die indruk wekte.’

We glimlachen en drinken van de wijn.

‘Ik ben bang dat ik je teleurstel,’ beken ik wat later zacht. ‘Ik ben bang dat ik niet aan jouw verwachtingen zal gaan voldoen.’

‘Geloof je dat de ontwerper Gabriele Galanti weet waarover hij het heeft als het om mode gaat?’

‘Ja, natuurlijk.’

‘Je zou Gabriele Galanti dus blind geloven als hij zegt dat iemand talent heeft? En dan bedoelt hij niet talent zoals je in Milaan meer ziet, maar uitzonderlijk talent dat zich onderscheidt, visie heeft, vernieuwend is zonder dat hij of zij dat zelf beseft omdat wat ze doen voor hen even natuurlijk is als ademhalen. Het soort talent dat zich misschien eenmaal in de vijftig jaar aandient. Zou je hem geloven als hij zegt dat iemand dergelijk talent bezit?’

Ik knik.

‘Maar niet als hij beweert dat ene Chiara Arrighetti, een opmerkelijk knappe, maar ook een opmerkelijk serieuze meid van achttien jaar die zich in zijn aanwezigheid nog nooit als een achttienjarige heeft gedragen, tevens een meid die nog steeds niet beseft dat zij met een paar achteloos geplaatste lijnen creaties op papier tot leven weet te brengen waar sommige van de beste Milanese ontwerpers alleen maar van kunnen dromen, zulk talent bezit?’

Ik schiet in de lach. ‘Jawel.’

‘Geloof in je eigen talent, Chiara, dan zul je mij nooit teleurstellen, ongeacht wat je op een dag besluit te doen.’

‘Sorry, ik stel me aan. Het is alleen nog steeds alsof ik in een droom zit. En dat ben ik niet gewend. Mijn leven verloopt niet vaak als een droom.’

‘Mijn leven vroeger ook niet, Chiara,’ zegt hij na een korte stilte op zachte toon. ‘Ik ben in het zuiden van Italië opgegroeid. Bij ons thuis hadden we nog minder dan weinig. Roem en rijkdom hebben mijn levensstijl veranderd, maar niet de persoon die ik voor de roem en de rijkdom was. Vanbuiten ben ik een oude, extravagante kerel, met een voorliefde voor wijn, lekker eten en jongere kerels, maar vanbinnen ben ik nog steeds dat eenvoudige jongetje uit Bagaladi. Met andere woorden: ik ben niet vergeten dat er meer in het leven is dan kristallen glazen, zilverbestek en veel te dure desserts. En misschien om je helemaal gerust te stellen: jou opleiden is ook een tikkeltje uit eigenbelang. Ik heb niet het eeuwige leven, zeker niet in de modewereld, maar als ik de kans krijg om de toekomst van mode te beïnvloeden, de kans krijg om te voorkomen dat vrouwen wereldwijd decennialang rondlopen in afzichtelijke, lompe, onvrouwelijke kleding, dan grijp ik die kans met beide handen aan. En die unieke kans diende zich aan toen een van mijn ontwerpsters in Genua verkeerd liep en bij toeval een wonderschone jurk in een etalage zag. Jij, Chiara Arrighetti, jij bent met jouw achttien jaar mijn kans om ervoor te zorgen dat vrouwen zich de komende veertig, vijftig jaar blijven kleden als vrouwen.’

‘Dank je voor de uitleg,’ glimlach ik.

‘Gerustgesteld dus?’

Ik knik.

‘Wat zie ik dan nog in die prachtige ogen van je?’

Ik schiet in de lach en haal mijn schouders op.

‘Je vraagt je af waarom juist jouw leven als een droom verloopt terwijl het vaak allesbehalve een droom was?’

‘Misschien. Ik denk het wel.’

‘Oorzaak en gebeurtenis.’

Ik haal opnieuw mijn schouders op.

‘Als ik dit glas nu een gooi geef, valt het op de vloer in stukken. Als ik naar de knappe kerel rechts van ons loop en zeg dat ik hem graag naar huis wil meenemen, dan zal hij gegarandeerd de vloer met mij aanvegen.’

‘Elke gebeurtenis heeft een oorzaak?’

Gabriele knikt en drinkt zijn glas voor de helft leeg.

‘Wat is dan de oorzaak dat mijn leven nu een droom is geworden?’

‘Iets in het universum is de oorzaak dat jij in Milaan bent, aan deze tafel zit, en aan de vooravond staat van grootse gebeurtenissen. En wat dat is, Chiara, waarom jij gezegend bent met een uniek talent én ook de kans krijgt om daarmee meer te doen dan alleen in je vrijetijd tekenblok na tekenblok te vullen, dat weten alleen jij en dat ene in het universum dat de oorzaak is.’

Grand Hotel et de Milan, in de volksmond de ‘Milaan’ genoemd, het exclusieve hotel in het centrum op Via Alessandro Manzoni dat in 1863 haar deuren opende, in het centrum vlakbij het La Scala theater, de Duomo-kathedraal en Quadrilatero d’Oro, de modewijk van de stad, is een plek waar ik me niet op mijn gemak voel. En dat is niet alleen beneden in de restaurants en bar, of bij de receptie ondanks dat ze daar erg vriendelijk zijn.

Ook alleen in mijn kamer, vernoemd naar de componist Verdi, die er meer dan twintig jaar schijnt te hebben gewoond, waar hij werkte aan Othello en Falstaf, en volgens een plaquette op een van de hotelmuren in 1901 aan de gevolgen van een beroerte stierf, is een plek die me het gevoel geeft dat ik ergens naar binnen ben geslopen waar ik niet hoor. Een plek die ik, zonder dat er naar mijn uitleg zal worden geluisterd, onmiddellijk zal moeten verlaten als iemand me ontdekt. Misschien word ik zelfs meteen op straat gezet.

‘Onzin,’ fluister ik in het deel van de spiegel dat ik met een handdoek droog heb geveegd. Iedereen die in het hotel werkt weet dat de beroemde modeontwerper Gabriele Galanti de suite voor onbepaalde tijd voor mij huurt en behandelt me daarom alsof ik een prinses ben en één enkele klacht van mij enorme gevolgen zal hebben. Een flink deel van de gasten schijnt ook te weten dat ik Gabriele Galanti persoonlijk ken, gezien het ellebogen stoten, het gefluister waarbij meer dan eens zijn naam is gevallen, en de hoofdknikjes en glimlachjes als ik door het hotel loop of aan het ontbijt zit.

Nadat ik mijn haar handdroog heb gewreven, trek ik de badjas van het hotel aan. Net als eerder voel ik weer aan de stof. Ik heb nog nooit zo’n mooie badjas gezien, laat staan gedragen. Ik ga in de enorme zitkamer op een van de twee banken zitten voor de haard waar een grote spiegel met een opzichtige, goudkleurige lijst op de schouw de kamer nog groter, nog duurder doet lijken. Het vloerkleed voelt prettig aan mijn blote voeten.

Na een paar minuten staren naar het reusachtige schilderij van maestro Giuseppe Verdi, aan de muur recht tegenover de haard, besluit ik naar de slaapkamer te gaan. Ik voel me in de zitkamer net zo op mijn gemak als ik alleen gekleed in ondergoed in de foyer zou doen. Over glanzend geboend parket en meer vloerkleden bereik ik de kamer die net zo overdadig is ingericht als de zitkamer. Net als afgelopen nacht vraag ik me af of het bed hetzelfde is als waarin de wereldberoemde componist is overleden.

Ik doe het licht uit en ga op een stoel bij het raam zitten. Langs de iets openstaande, kamerhoge gordijnen van dik, rood fluweel, kijk ik omlaag op straat. Het is nog best druk, hoofdzakelijk door wandelende stelletjes. Auto’s komen ook voorbij, vaak van die grote glanzende met een chauffeur, zoals Gabriele heeft.