Soldaat van het Noorden

Bram Baptist

SOLDAAT VAN HET NOORDEN

Jeugd

Eerste druk: 3 mei 2021

© 2021 Bram Baptist

© 2021 Uitgeverij Hamley Books

Coverontwerp: Sleepy Fox Cover Designs

Binnenwerk: Sly Fox Cover Designs

ISBN 9789463967921

NUR-code: 283

Een eerbetoon aan Klaas Nieboer. Groninger verzetsstrijder

Verklarend woordenlijstje

Communisme: volgens de communistische leer is iedereen gelijk en moet de rijkdom eerlijk worden verdeeld onder de mensen. De Sovjet-Unie (Rusland) was tijdens de Tweede Wereldoorlog een communistisch land. Nationaalsocialisten en communisten zijn vijanden van elkaar.

CPN: Communistische Partij van Nederland.

Kletspoot: Groningse uitdrukking voor een natte voet of schoen.

Knokploeg: verzetsleden die geweld gebruikten tegen de Duitsers en NSB’ers. Knokploegen pleegden overvallen en aanslagen. Verder hielpen ze de geallieerden en onderduikers.

Landwacht: hulpjes van de Duitse bezetter, voornamelijk NSB’ers.

MFC: afkorting van het Multifunctioneel Centrum. Vaak is het een dorpshuis en basisschool ineen.

Mulo: meer uitgebreid lager onderwijs. Tegenwoordig noemen we deze opleiding mavo.

Nationaalsocialisme: volgens dit systeem zijn mensen ongelijk. Joden zijn minderwaardig. Verder moet er een sterke leider zijn die alles bepaalt en is het gebruik van geweld toegestaan. In Duitsland was Adolf Hitler de ‘sterke leider’. De nazi’s richtten de NSDAP (Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij) op.

NSB: Nationaal-Socialistische Beweging. Nederlandse partij onder leiding van Anton Mussert, die zich aansloot bij de Duitsers. Het was tijdens de Tweede Wereldoorlog de enige toegestane partij in Nederland.

SD: een afkorting van Sicherheitsdienst.

Sicherheitsdienst: deze Duitse dienst werd in 1931 door de opgericht en verzamelde inlichtingen en spoorde tegenstanders op. Het W.A. Scholtenhuis aan de Grote Markt in Groningen werd gebruikt als hoofdkwartier.

1

Listige Leo

Klaas’ ogen staan groot en waakzaam. ‘Hoor je dat?’

‘Ik hoor niks,’ mompelt zijn vader.

‘Het lijkt op het geronk van een zware dieselmotor.’ Klaas sluipt naar het venster van zijn slaapkamer, schuift de donkerbruine gordijnen voorzichtig een stukje opzij en werpt een vluchtige blik op de in duisternis gehulde straat. Als hij naar de felle koplampen kijkt, wordt hij haast verblind. ‘Volgens mij is het een truck!’

‘Een truck in onze straat? Op dit tijdstip?’ vraagt zijn vader. ‘Spiek nog eens. Ik wil weten wat voor truck dat is.’

Heel behoedzaam schuift Klaas het gordijn weer een stukje opzij. Hij houdt zijn adem in, schrikt hevig en laat het gordijn snel vallen. Als de dieselmotor even stationair draait, fluistert hij met een wit weggetrokken gezicht: ‘De moffen zijn er, pap. Het is een arrestatiewagen van de SD.’

‘We hebben niks te verbergen.’

Het ronkende geluid van de dieselmotor zwelt aan. Daarna klappen autodeuren en weerkaatst het geluid van voetstappen tegen de gevels van de huizen. Harde, blaffende bevelen worden uitgedeeld.

‘Waar zijn ze uitgestapt?’ vraagt zijn vader. Het lukt hem niet zijn ongerustheid langer voor Klaas te verbergen.

De jongeman maakt aanstalten nog een keer te willen spieken, maar zijn vader houdt hem tegen.

‘Wacht,’ fluistert zijn vader, ‘de kaars.’

Vlug blaast Klaas de kaars uit, waarna hij als een sluwe slang in de richting van het venster kronkelt om de vijand te bespieden. Het valt hem meteen op dat de truck zijn koplampen in de tussentijd heeft gedoofd. Dat komt goed uit, nu hoeft hij niet meer tegen het felle licht in te kijken.

‘Ze staan drie huizen verderop,’ fluistert Klaas.

‘Bij Listige Leo. Als ze iets vinden, hangt hij.’

‘Ze zijn nu binnen… Als ze Rosa maar niet meenemen.’

Behalve de truck van de SD is het uitgestorven in de straat. Het lijkt erop dat iedereen zich verschuilt in zijn huis in de hoop dat de SD’ers snel vertrekken. Er klinkt geschreeuw in de straat. Een voordeur wordt hard dichtgeslagen, waarna het portier van de truck wordt geopend.

‘Einsteigen!’ brult een SD’er.

‘Ze hebben Listige Leo,’ fluistert Klaas ontzet.

‘Hoe kan dat in vredesnaam?’ Vader schudt zijn hoofd.

De dieselmotor wordt gestart, autodeuren klappen dicht en de wagen rijdt weg.

‘Wat doen ze?’

Met trillende handen trekt Klaas het gordijn een stukje opzij. Zijn hart klopt zo snel en hard dat hij het gevoel heeft dat de Duitsers het kunnen horen bonken. ‘Ze stoppen voor ons huis.’ Hij bijt op zijn nagels.

Vader verbergt zijn hoofd in zijn handen, alsof hij zich wil verstoppen, zoals kleine kinderen doen.

‘Pap, je hebt toch niks misdaan? We kunnen toch gewoon de deur openen als ze aankloppen?’

Plotseling zwelt het geluid van de ronkende motor weer aan.

‘Wat doen die schoften?’ vraagt Klaas’ vader, terwijl hij geleidelijk zijn handen van zijn gezicht laat zakken.

‘Ze rijden door. Ik dacht even dat ze het op ons gemunt hadden.’

‘Toch blijft het vreemd dat ze Listige Leo hebben meegenomen. Als hij maar niet gaat praten.’

‘Hoe bedoel je, pap?’

‘Ach niks. Ik verzin maar wat. Die arme kerel weet nog niet eens waar Hoogezand ligt. Kom, we gaan naar beneden. Ik snak naar een glaasje Beerenburg voor de schrik.’

Klaas kijkt bedenkelijk naar zijn vader.

‘Is er iets? Wil je soms naar bed?’

‘Tuurlijk niet. Ik vraag me gewoon af hoe het nu met Rosa is.’ Eigenlijk wil hij onmiddellijk naar haar toe, maar de avondklok is ingegaan, dus eigenlijk mag hij niet naar buiten. De kans dat de Duitsers hem zouden zien is echt heel klein. Ze woont immers drie huizen verderop.

‘Je blijft mooi binnen, jongen. We nemen na de arrestatie van Listige Leo geen enkel risico.’

Klaas voelt zich betrapt en vraagt: ‘Hoe weet je dat ik naar buiten wil?’

Zijn vader lacht, loopt naar hem toe en slaat een arm om hem heen. ‘Ik ken je al langer dan vandaag. Morgen zie je Rosa toch weer op school?’

‘Ik hoop het, ze zit een klas hoger dan ik en volgt een heel ander rooster.’

‘Misschien kun je morgen op school voorzichtig informeren waarom ze Listige Leo hebben opgepakt en wat er met hem gaat gebeuren. Maar pas op; overal zijn NSB’ers. Zij verlinken je zonder pardon aan de SD.’ Zijn vader kijkt hem indringend aan.

‘Ik zal voorzichtig zijn, zoals altijd,’ belooft Klaas.

‘Wellicht houden ze mij ook in de gaten. Je weet maar nooit.’

De volgende morgen tikken de regendruppels tegen het slaapkamerraam. Klaas rekt zich uit en heeft eigenlijk helemaal geen zin om naar school te gaan. Dan moet hij door de stromende regen om vervolgens de hele dag stil te zitten in de banken. Maar ja, hij heeft zijn ouders verzekerd dat hij aan het einde van dit jaar overgaat naar de derde klas. Met een mulo-opleiding achter de rug vind ik later vast wel ergens een baantje, denkt hij. Nog een paar maanden en dan ben ik een poosje van die vreselijke school verlost.

‘Klaas, opstaan!’ roept zijn moeder.

‘Ja, ja, ik kom al,’ kreunt hij terwijl hij met een duffe kop de trap af loopt.

‘Ik wil niet dat we een tweede keer bij de directeur op gesprek moeten, omdat jij te vaak te laat komt.’ Zijn moeder kijkt hem met een vermoeide blik aan. ‘Waar is je tas?’

‘Oeps, vergeten,’ mompelt Klaas en hij sjokt de trap weer op.

‘Dat wordt toch niks met die jongen,’ moppert zijn moeder terwijl ze de tafel dekt.

‘Waar is pap?’ vraagt Klaas als hij aan de eettafel zit.

‘Aan het werk in de slagerij. Hij moest eerder beginnen, omdat ze achter liggen op schema.’

‘Vreemd,’ sputtert Klaas met volle mond. ‘Je zou denken dat er in april ’43 niet veel meer te slachten valt. Alles wordt ingepikt door die moffen.’

‘Je kunt me wel vragend aankijken met die lieve grote bruine ogen van je, maar ik weet het ook niet.’

Klaas schraapt zijn kommetje helemaal leeg en staat op. ‘Heeft pap nog iets gezegd over Listige Leo?’

‘Niks wat we nog niet wisten. Heb je genoeg gehad, lieverd? Een sterke beer zoals jij moet goed eten.’

‘Ik heb genoeg gehad, mam. De rest is voor jou. Je bent de afgelopen maanden sterk vermagerd.’

‘Welnee,’ lacht ze, ‘jij moet er nog van groeien.’

‘Mam, ik ga.’ Klaas geeft haar een kus, loopt naar de kapstok, trekt zijn regenjack en schoenen aan, zwaait zijn tas op zijn rug, opent de achterdeur en pakt zijn fiets.

Hij is maar net op tijd. Hijgend ploft hij naast Constantijn op zijn stoel.

‘Heer Nieboer!’

Geschrokken kijkt Klaas op.

‘Zeggen we soms geen goedemorgen meer?’

Klaas springt overeind en zegt snel: ‘Sorry, meneer Schoffel. Een hele goede morgen.’

De leraar lacht cynisch. ‘Een hele goede morgen... Toe maar weer. Het regent pijpenstelen en jij bent wederom veel te laat op school.’

‘Zo bedoelde ik het helemaal niet, meneer Schoffel.’

‘Hij is weer aan het zuigen,’ fluistert Constantijn. ‘Niet happen, Klaas.’

Meneer Schoffel zet demonstratief zijn ellebogen op zijn bureau en laat zijn ronde hoofd op beide handen rusten. De uitdrukking op zijn gezicht verraadt dat hij nog niet klaar is met zijn leerling.

Daarom heeft Klaas zo’n ontzettende hekel aan school. De regels zijn veel te streng en de leraren kijken altijd boos. Ze lijken hun werk helemaal niet leuk te vinden. Waarom zou hij dan wel met plezier naar school gaan?

‘Nou vertel, Nieboer. Wat bedoelde je dan wel?’

Klaas zucht. ‘Kunnen we alstublieft met de les beginnen?’

Meneer Schoffel gaat staan, pakt een houten liniaal en tikt driemaal op zijn bureau. Zijn brilletje leunt op het puntje van zijn hoekige neus. Daaronder prijkt een grijze snor. Dat zijn dan ook de weinige zichtbare haren van meneer Schoffel. Zijn hoofd is zo glad als een biljartbal. Een paar dagen geleden is hij zestig geworden en dat vierde hij door iedereen op een snoepje te trakteren, dat hij ergens in een keukenkastje bij zijn hoogbejaarde moeder had gevonden. De klas met eenentwintig jongens en negen meiden smulde van de traktatie. Zoiets lekkers hadden ze lang niet meer gegeten! Het was het hoogtepunt van het schooljaar voor Klaas, maar al vrij snel keerde het gevangenenkampgevoel terug en marcheerde meneer Schoffel als een generaal door het lokaal.

‘Goed, meneertje Nieboer! Eens kijken of jij je huiswerk hebt gemaakt.’

Klaas slikt. Gisteravond was hij immers met hele andere zaken bezig. Hij staart wezenloos naar zijn wriemelende handen.

‘Zoals jullie weten is Duitsland in het jaar 1871 ontstaan na een gewonnen oorlog tegen het arrogante Frankrijk. In het Franse Versailles, nota bene het paleis waarin Lodewijk de Zonnekoning genoot van pracht en praal, werd de Pruisische koning tot de eerste Duitse keizer gekroond. Wat was zijn naam?’

Altijd weer die vreselijke Duitse geschiedenis, denkt Klaas. Gelukkig weet hij het antwoord. De plaat van de eenwording hangt sinds de bezetting naast het krijtbord.

‘Wilhelm I, meneer,’ antwoordt Klaas.

‘Uitstekend, Nieboer! En wie was zijn kanselier?’

‘Otto von Bismarck, meneer.’

‘Wederom uitstekend geantwoord, Nieboer. Ik merk dat je steeds ontvankelijker wordt voor de Duitse geschiedenis. Een echte Ariër zul je nooit worden met je zwarte haren en donkere ogen, maar je bent op de goede weg.’ Meneer Schoffel paradeert door het lokaal, van de ene muur naar de andere en weer terug. Dat doet hij altijd als hij een lesuur ratelt over de Duitse geschiedenis. Een soort warmlopen, zeg maar.

Klaas, die inmiddels is gaan zitten, tikt Constantijn aan en fluistert: ‘Wist je dat ze Listige Leo hebben opgepakt?’

‘Nee toch?’ Wanneer?’ fluistert Constantijn.

‘Gisteravond. Mannen van de SD.’

Het toch al bleke gezicht van de hoogblonde Constantijn trekt wit weg. ‘Dan gaan ze hem martelen tot hij praat.’

‘Hij praat niet, zegt mijn vader. Hij weet niks,’ fluistert Klaas.

Meneer Schoffel is half doof, maar niet blind en ziet de jongens op de laatste rij met elkaar smoezen. Hij kijkt hen strak aan en maakt een sprongetje van Wilhelm I naar het Derde Rijk onder Adolf Hitler.

Klaas durft Schoffel niet aan te kijken en doet alsof hij het inktpotje op zijn tafel heel interessant vindt.

‘De Nederlanders moeten blij zijn dat ze bij het grote Derde Rijk horen. Onbegrijpelijk dat sommige Nederlanders zich verzetten. Een klein aantal pleegt zelfs overvallen of houdt zich bezig met het drukken van vervalste bonkaarten. De Duitsers geven ons voldoende voedsel om van te kunnen leven. Waarom zou je dan meer willen hebben? Die mensen willen zichzelf verrijken ten koste van een ander, terwijl je er juist voor moet zorgen dat Duitsland de oorlog wint!’ Meneer Schoffel slaat met zijn liniaal op het tafeltje van Klaas. ‘Verzetsstrijders helpen onderduikers aan voedsel. Het zijn landverraders, we moeten ze keihard aanpakken. Ja toch, Klaas?’

Klaas kijkt met angstige ogen naar de liniaal en knikt, al kost het hem grote moeite zijn hoofd te bewegen. Hij werpt een vluchtige blik op de klok. Nog dertig loodzware minuten te gaan en dan mag ik naar wiskunde, denkt hij.

‘Gisteravond hebben ze nog een vervalser opgepakt in Foxhol. Ik meen bij Nieboer in de straat. Zo zie je maar, ze pakken iedereen die zich verzet.’

‘Hoe weet die kerel dat?’ fluistert Klaas geschrokken.

‘Die NSB’ers lullen alles aan elkaar door. Het is net een sekte,’ fluistert Constantijn.

‘Allemaal landverraders,’ mompelt Klaas.

Na een lange schooldag besluiten de vrienden te achterhalen wat er met Listige Leo is gebeurd. Ze begeven zich in de richting van de bewuste woning als er plots een auto van de SD de straat in draait. Klaas en Constantijn duiken vliegensvlug een portiek in. De auto mindert vaart en stopt pal voor het huis van Listige Leo. De portier van de bijrijder gaat open. Een Duitser in een lange grauwgrijze jas stapt uit en opent de deur van de passagier, die achter in de auto zit. De SD’er oogt goedgehumeurd en ze horen hem vrolijk lachen. Een tweede man stapt uit en lacht ook, maar minder uitbundig dan de eerste. Ze schudden elkaar op het trottoir de hand en nemen afscheid.

‘Is dat niet Listige Leo?’ vraagt Constantijn op zachte toon. ‘Hij trekt wat met zijn been, zie je dat?’

Klaas durft niet al te opzichtig te gluren. ‘Ik weet het niet, hoor. Hij lijkt er in elk geval wel heel erg op. Als twee druppels water.’

De uitgestapte man opent de voordeur en glipt naar binnen, terwijl de SD-wagen de straat uit rijdt.

‘Zouden ze Listige Leo hebben vrijgelaten?’ Constantijn kijkt Klaas ongelovig aan.

‘Volgens mijn vader is er nog nooit iemand levend teruggekeerd van de SD. Of je wordt doodgemarteld of je gaat op transport naar een vreselijke plek. Er schijnen speciale kampen te zijn waar je je letterlijk dood moet werken.’

‘Stel dat het Listige Leo wel is,’ oppert Constantijn, ‘dan kunnen we gewoon doorgaan met ons werk. Onze onderduikers mogen niet verhongeren.’

‘Dat is waar,’ zegt Klaas peinzend, ‘maar ik moet eerst naar huis. Mam wacht met het eten. Ik zie je morgen weer. Goed?’

Constantijn knikt. ‘Doe voorzichtig, makker.’

‘Zal ik doen. Jij ook.’ Klaas klopt zijn vriend bemoedigend op zijn schouder.

Terwijl Klaas naar huis wandelt, dwalen zijn gedachten af naar hun eerste ontmoeting, zo’n zeven jaar geleden op het gras van voetbalvereniging F.V.V. Foxhol. Om Constantijn wat weerbaarder te maken moest hij van zijn ouders op voetbal. Hij werd door zijn moeder gebracht. Schoorvoetend betrad hij het veld, gaf de trainer een slap handje en zwaaide bedremmeld naar zijn aanstaande teamgenoten. ‘Bankzitter,’ grapte de aanvoerder. Klaas deed er nog een schepje bovenop: ‘Schaken past beter bij hem!’ Iedereen schoot in de lach, behalve Constantijn. Hij barstte in tranen uit, waarop de trainer het team een uitbrander gaf. Geheel tegen de verwachting in trainde de nieuweling gewoon mee. Met zijn conditie was niets mis, met zijn balgevoel wel. Iedereen dacht: die Constantijn zien we nooit meer terug, maar ze hadden het mis. Hij bleef komen en dat waardeerde Klaas wel. Niet opgeven, maar stug doorgaan en hard werken. Hij kreeg spijt van zijn domme opmerking en bood na twee weken zijn excuses aan. Constantijn accepteerde die en nodigde Klaas uit om een keer bij hem te komen schaken. Tamelijk overrompeld door het voorstel nam Klaas het aanbod aan en hij verloor alle partijen. Daarna speelden ze nog een potje voetbal in de tuin. Het klikte zo goed dat ze elkaar bijna elke dag zagen. Meestal zwierven ze op straat of trapten ze een balletje in het park. Klaas leerde zijn vriend allerlei trucjes met de bal. Geleidelijk verbeterde Constantijns techniek, maar een mannetje passeren in een wedstrijd lukte hem niet. ‘Verdedigen is ook belangrijk,’ zei Klaas dan om hem op te beuren.

‘Dus je denkt dat Listige Leo weer thuis is?’ Klaas’ vader fronst zijn wenkbrauwen.

‘Bijna honderd procent, pap.’

‘Dan hebben de moffen een bok geschoten.’

Klaas port wat met zijn vork in een kruimelige aardappel.

‘Ik ga morgen weer op pad. Harige Harry heeft een bijzonder mooi aanbod voor ons. In de tussentijd kan Listige Leo verder met het drukken van twintig bonkaarten. We kunnen ze toch niet aan hun lot overlaten? Vooral die neergestorte Britse piloten verdienen onze hulp.’

Klaas knikt. Hij weet wat hem te wachten staat. Het zal spannender worden dan ooit tevoren nu de SD hen op de hielen zit.

Verwonderd loopt Klaas op zijn dooie gemakje het klaslokaal binnen. Hij is ruim op tijd en dat is het afgelopen schooljaar, een enkele uitzondering daargelaten, nog nooit voorgekomen. Ik ben benieuwd hoe meneer Schoffel reageert, denkt Klaas. Maar meneer Schoffel zit achter zijn bureau, verzonken in een krant. Dan staat hij op en zwaait met de krant in de lucht, alsof het een zwaard is waarmee hij op de vijand wil inhakken. Zijn ogen lijken vuur te spuwen.

Alle hoop op een compliment lijkt te zijn vervlogen, concludeert Klaas teleurgesteld. Waar heeft die kerel nu weer last van?

Constantijn fluistert: ‘Dit kan interessant worden.’

Dan barst de bom. ‘Zien jullie wat dit is?’ schreeuwt meneer Schoffel.

‘Een krant,’ merkt Klaas droogjes op.

De toon waarop Klaas de vraag beantwoordt, zorgt voor een explosieve reactie.

‘Een krant! Een krant!’ sputtert meneer Schoffel. ‘Dit is Doorgeven! Een vod met alleen maar leugens. Het is illegaal gedrukt door verzetsleden uit Veendam.’ Speeksel vliegt in klodders uit zijn mond. De leerlingen die vlak voor hem zitten houden hun handen voor hun gezicht. ‘Het is een schande! Duitsland gaat volgens hen de oorlog verliezen nu de slag bij Stalingrad is verloren. Wat een flauwekul. Hoe durven ze dat te schrijven!’

Hebben de moffen een slag verloren? Er is dus nog hoop, beseft Klaas. Een gelukzalig gevoel verwarmt zijn lijf, alsof het meisje van zijn dromen hem recht in de ogen kijkt. Zonder dat hij het in de gaten heeft verschijnt er een brede glimlach op zijn gezicht.

‘Die Russen delven het onderspit, omdat ze niet zo sterk zijn als het Arische ras. Let op mijn woorden.’ Meneer Schoffel paradeert als vanouds als een generaal door het lokaal, maar zwaait nu met een opgerolde krant in plaats van een liniaal.

‘We mogen binnenkort weer,’ fluistert Klaas in het oor van Constantijn.

‘Wanneer?’

‘Misschien morgen al. Mijn vader gaat vandaag bij Harige Harry langs.’

‘Voor een koe?’ vraagt Constantijn.

‘Nee, een varken deze keer.’

De tirade van meneer Schoffel eindigt abrupt en iedereen wacht in spanning af op wat er komen gaat. Het is zo stil dat je een speld kunt horen vallen. Geen van de leerlingen durft te bewegen. Meneer Schoffel strompelt naar zijn bureau, alsof hij binnen een paar seconden is veranderd in een stokoude man. De meeste leerlingen doen alsof ze aandachtig lezen in hun geschiedenisboek. Soms kijken ze voorzichtig naar Schoffel of knipogen ze naar elkaar, maar niemand durft de stilte te doorbreken. Na twintig minuten gaat eindelijk de bel en verlaat iedereen het lokaal. Meneer Schoffel blijft achter en staart wezenloos voor zich uit.

2

Vloerbruin met sesamzaad

Tegen middernacht trekt Klaas behoedzaam de deur achter zich dicht. Verscholen in zijn te grote, donkere jas sluipt hij door het weiland dat achter zijn huis ligt. Zijn handen stopt hij weg in de diepe zakken, terwijl hij verwonderend een blik op de prachtige sterrenhemel werpt. De zilveren maan zorgt ervoor dat hij ziet waar hij loopt – wat erg handig is omdat hij dan niet in de ondiepe slootjes belandt. Toch baart het licht van de maan hem zorgen, aangezien hij op straat een gemakkelijke prooi is voor de vijand. Even later bereikt hij de kruising. Het is stil op straat, maar dat zegt niks, weet hij uit ervaring. Hij heeft het gevoel dat honderden ogen op hem zijn gericht, maar dat kan natuurlijk niet. De meeste mensen slapen al, omdat ze morgen weer moeten werken. Hij trekt zijn muts iets verder over zijn hoofd, steekt met grote passen de straat over en duikt een steegje in. Plotseling schrikt hij van geritsel achter hem. Klaas draait zich om, maar ziet niets. Misschien was het de wind, of een egeltje op zoek naar voedsel. Ik ben hier veel te schijterig voor. Waarom doe ik dit in vredesnaam? Ik had toch ook gewoon in mijn bed kunnen liggen net als ieder ander, vraagt hij zich af.

De onzekerheid slaat toe en Klaas besluit te gaan rennen, terwijl hij voortdurend achteromkijkt. Hoewel hij niets verdachts ziet, heeft hij het gevoel dat iemand hem op de hielen zit. De wind trekt aan, jaagt door het steegje en speelt met een hoopje goudoranje eikenbladeren. Klaas kijkt over zijn schouder, struikelt over een stapeltje bakstenen en smakt op de grond. Een pijnscheut trekt door zijn rechterknie. Zijn broek is kapot en zijn jas is ter hoogte van zijn linkerelleboog gescheurd. ‘Rotstenen,’ kermt hij van de pijn. Met veel moeite strekt hij zijn bezeerde knie, terwijl hij met zijn hand een ijzeren hekwerk vastpakt om zich omhoog te kunnen trekken. De pijn verbijtend strompelt hij door het steegje. Plotseling ziet hij in de verte een gestalte. Dat moet hem zijn, denkt Klaas.

Met een verbeten grimas op zijn gezicht spreekt Klaas het codewoord uit, waarna de gestalte een stapeltje bonkaarten uit de binnenzak van zijn Duitse uniformjas haalt. Klaas wil hem bedanken, maar de geüniformeerde man drukt zijn wijsvinger op zijn lippen. Met een minzame blik observeert hij de gescheurde jas en de kapotte broek van Klaas. De jongeman schaamt zich ontzettend voor zijn klunzige optreden. Wat is hij voor een verzetsstrijder als hij niet eens fatsoenlijk kan lopen?

De gestalte slaakt een zucht, steekt een sigaret op en loopt weg. Opzichtig probeert Klaas de bonkaarten in zijn binnenzak te stoppen. Twee kaarten vallen op de stoep en worden gegrepen door de wind, maar Klaas zet snel zijn voet op beide kaarten. Opgelucht raapt hij ze op. Als hij even later weer opkijkt, is de man verdwenen. ‘Hopelijk heeft hij dit niet gezien,’ zegt Klaas weifelend.

Een beetje trekkebenend loopt Klaas terug naar huis. Hij wil zijn moeder niet wakker maken en sluipt de trap op naar zijn kamer, waar hij zijn jas uittrekt en over de stoel gooit. Dan duikt hij zonder zich om te kleden vlug zijn bed in. Rillend van de kou kruipt hij diep onder de dekens. Hij is opgelucht dat het gelukt is.

‘Heb je de bonkaarten?’ fluistert Constantijn, terwijl ze over het schoolplein slenteren.

Klaas knikt.