Inhoud

Woord vooraf

Inleiding

Hoofdstuk 1

Arabische storm

Hoofdstuk 2

Europa

Hoofdstuk 3

Islam(isme)

Hoofdstuk 4

Cultuuroorlog

Hoofdstuk 5

Vervreemding

Hoofdstuk 6

De Blizzard van de Wereld

Een laatste woord

Noten

Woord vooraf

De meeste mensen zijn het eens over het feit dat we allemaal vatbaar zijn voor verandering. We groeien op, worden ouder, en dan verdwijnen we van deze planeet. En hoewel het niemand kwalijk wordt genomen dat hij opgroeit en verandert, is dit niet altijd duidelijk als het om ideeën gaat. Ideeën en perspectieven veranderen naarmate je groeit en experimenteert, dat is vanzelfsprekend. Echter, wanneer je actief bent in het publieke leven, lijken mensen moeite te hebben dit feit te accepteren. Ze lijken je altijd te willen vastpinnen op een standpunt dat je ooit had, of een uitspraak die je ooit gedaan hebt. Soms, wanneer je actief bent in de politiek, pin je jezelf vast op bepaalde ideeën, en dogmatische standpunten. De wereld om je heen verandert, situaties wijzigen, mensen evolueren, generaties verschuiven, en toch blijf je soms hetzelfde verhaal vertellen en dezelfde ideeën herhalen. Ik was me er altijd bewust van het risico dat ik op een dag in een ideologische patstelling terecht zou komen. In 2009, toen ik in Libanon woonde, begon ik aan een intellectuele tocht, weg van de ideologieën en ideeën die me tot dan toe nauw aan het hart lagen. Ik had het gevoel dat ze hun doel hadden gediend, dat ze ontoereikend waren geworden in een wereld die snel verandert. Sindsdien bleven mijn ideeën zich voortdurend ontwikkelen, en heb ik geleerd om ze steeds in vraag te stellen en te herevalueren.

De laatste twee jaar, met de pandemie die ons leven op een zeer grondige manier door elkaar schudde, manifesteerde verandering zich, op de meest radicale manier, en werd de onvermijdelijke gang van zaken voor ons allemaal. Ik veranderde samen met de wereld, en in een sneller tempo dan gewoonlijk. De laatste twee jaar zijn vergelijkbaar met een decennium of zelfs meer, als het gaat om de manier waarop ze ons leven en onze perspectieven door elkaar hebben geschud. Ik had er behoefte aan mijn ideeën op papier te zetten, ze te ordenen, diep na te denken over mijn eigen tocht, en over de gebeurtenissen die mijn denken en mijn leven hebben gevormd. Ik moest mijn inzichten en ideeën herschikken en mijn eigen zwaartepunt, mijn ankerpunt, herontdekken. Daarom is dit boek in de eerste plaats een tegemoetkoming aan de behoefte die ik voelde, om mijzelf en mijn wereldbeeld in vraag te stellen.

⁂

De centrale vraag in dit boek is of de Verlichting vandaag de dag door de opkomende culturele, sociale en politieke krachten van de identiteitspolitiek wordt bedreigd. Mijn stelling is dat de krachten van de Identiteitspolitiek in deze tijd opereren vanuit een antiverlichtingsplatform en -agenda. Deze krachten manifesteren zich zowel op nationaal als op mondiaal niveau. Ik identificeer drie stromingen van identiteitspolitiek die vooroplopen in de aanval op de waarden van de Verlichting en op de liberale democratie in het Westen: woke, islamisme en extreemrechts.

Deze drie stromingen verwerpen de Verlichting en haar verwezenlijkingen. Zij verwerpen of stellen in het beste geval de democratie, de mensenrechten, de sociale rechten, de scheiding der machten, het universalisme, de solidariteit en het idee zelf van samenleven als burgers onder één rechtsstelsel in vraag. Dat zij in opmars zijn, is niet alleen te danken aan de kwaliteiten van hun verhaal/leiderschap/organisatie, of aan de volatiele context waarin wij lokaal en mondiaal leven, maar ook en vooral aan het falen van een vastgelopen centrum. De extremisten leggen de vinger op de wonde, en vaak steken ze hun vinger diep in de wonde. Maar de wonde is er, en ze werd niet door hen veroorzaakt, de wonde is ons totale falen om op te komen voor de Verlichting en haar blijvend te actualiseren. Op wereldschaal draagt het opkomende conflict tussen Rusland, China en het Westen elementen in zich van de botsing tussen illiberale antiverlichtingsideeën, en die van de Verlichting en de liberale democratie. De oorlog in Oekraïne is voor een deel ook een uiting van deze breuklijn.

Dit boek is echter geen schematische schets van ideeën en gedachten. Het doel is niet om de lezer onder te dompelen in concepten en definities en ideologische debatten. Dit boek beschrijft een reis in mijn leven, van radicaal activisme tot waar ik nu sta. Het is als een verhaal geschreven. Een waar gebeurd verhaal, wel te verstaan. Alle gebeurtenissen, dialogen, situaties en andere autobiografische onderdelen erin zijn waarheidsgetrouw.

De reis die ik in dit boek beschrijf is er niet enkel een van gebeurtenissen, het is ook een reis van gedachten. Ik traceer de evolutie van mijn ideeën en van mijn manier om de wereld rondom mij te zien, terwijl ik mij beweeg in de ruimte tussen Libanon en België en in de tijd van mijn veertigste tot mijn vijftigste. In de loop van het verhaal zullen gebeurtenissen en ideeën elkaar aanvullen, zoals tekst en context dat doen. Ik zal een scene beschrijven, een gesprek, een situatie, en dan zal ik inzoomen op een idee, een debat, een concept, een historisch perspectief, een manifestatie van dat idee in de cultuur of popcultuur, om dan weer uit te zoomen.

In de inleiding tracht ik de culturele en ideologische stemming van de laatste zeven jaar te beschrijven, alvorens in te gaan op de pandemie en de krachten die ze heeft ontketend. Het eerste hoofdstuk neemt u mee op een reis naar de Arabische wereld, en meer bepaald naar Tunesië en Libanon. Het hoofdthema is de Arabische Lente, of beter gezegd de Arabische storm. Dit is belangrijk, omdat die gebeurtenissen en hoe ze zich ontvouwden een enorme invloed hadden op mij, mijn keuzes in het leven, mijn ideeën. Het is ook een verhaal dat de moeite waard is om te worden verteld. Het heeft parallellen met bepaalde situaties hier. Maar bovenal zal het de lezer inzicht geven in de dynamiek van de Arabische wereld en de Arabische revoluties zoals ik die van nabij heb meegemaakt. Dat kan de lezer ook helpen om mensen met wortels in de Arabische regio en hoe zij de wereld zien, te begrijpen. De Arabische revoluties waren immers pogingen om een doorbraak te forceren, een pad naar een vorm van Verlichting. In dat hoofdstuk, net als in alle andere, is een stukje geschiedenis onvermijdelijk. Ik heb een uitgebreide historische toelichting vermeden, aangezien de algemene informatie tegenwoordig voor iedereen vrij beschikbaar is. Velen van u kunnen gewoon een naam of een idee googelen en diverse betrouwbare bronnen vinden om zich een beeld te vormen. Overal waar ik de geschiedenis benaderde, probeerde ik informatie te geven die niet wijdverspreid is, en verbanden te leggen die niet vaak gelegd worden. Ik geloof dat dit de lezer kan helpen uit zijn comfortzone te stappen en sommige gevestigde opvattingen in vraag te stellen.

In het tweede hoofdstuk sta ik stil bij Europa. Europa zoals ik dat als immigrant heb ervaren, de eerste keer dat ik naar hier kwam in 1991 en de tweede keer, toen ik terugkeerde in 2013. Wat was mijn verhaal en mijn relatie met Vlaanderen, met Nederland en met Europa in het algemeen? Die ervaring van migratie beperkt zich echter niet tot mijzelf. Ik probeer te begrijpen hoe immigranten Europa ervaren en hoe Europa hen in het algemeen ervaart. Met de focus natuurlijk op Vlaanderen.

Waarom ben ik activist geworden? Wat was de Arabisch-Europese Liga (AEL)? Wat is haar echte verhaal? Hoe zit het met de burgerpatrouilles die we organiseerden, en de rellen in Antwerpen waarvan we beschuldigd werden ze aan te stoken? Hoe zit het met Sharia4Belgium, wat was onze relatie met die organisatie en haar oprichters? Ik behandel de geschiedenis van Europa als idee. Zijn wortels en connecties met de landen die geografisch gezien ten zuiden van Europa liggen. Zijn Europa en het Midden-Oosten twee afzonderlijke entiteiten? Waren ze altijd gescheiden? Welke weg heeft Europa afgelegd van obscuriteit en achterlijkheid tot de Verlichting en wereldheerschappij? Waarom vond de Verlichting in Europa plaats? Wat was de reactie op de Verlichting? Hoe manifesteerden al die ideeën zich, ook politiek? Hoe stelt de globalisering die erfenis op de proef? Welke richting gaan we uit? Wat zijn de gevaren en waar komen ze vandaan?

Het derde hoofdstuk gaat over de islam en het islamisme. Zijn zij één en hetzelfde of verschillend van elkaar? Dat hoofdstuk is het meest ambitieuze. Het is ook het grootste. De reden daarvoor is dat ik deze vragen voor eens en voor altijd wilde beantwoorden. De islam is ook het onderwerp waar ik vanuit een uniek perspectief kan schrijven, namelijk dat van een insider en een buitenstaander tegelijk. Omdat ik een cultureel moslim ben, en Arabisch als moedertaal heb, begrijp ik de islam als een insider. Omdat ik agnostisch ben, kan ik de islam observeren als een buitenstaander. In dat hoofdstuk presenteer ik een theorie over de oorsprong van het islamisme die ik steekhoudend en degelijk acht. Ik traceer ook de genealogie van zijn ideeën door de eeuwen heen en laat zien hoe dit alles heeft geleid tot waar we nu staan. Ik vergelijk ook de leerstellingen van het islamisme met die van de orthodoxe islam en ga in op de relatie tussen orthodoxie en rationalisme in de islam. Inzicht in de islam en het islamisme, hun overeenkomsten en hun verschillen, is essentieel om de relatie van beiden met Europa en de Europese samenlevingen en staten te kunnen begrijpen. Ik ben van mening dat dit boek wezenlijk bijdraagt aan dit begrip. De ideeën en verbanden die worden gelegd zijn toegankelijk voor de geïnteresseerde lezer die weinig of slechts basisinformatie over de materie heeft. Maar het vormt ook een uitdaging voor de ingewijde lezer of geleerde, en kan nieuwe inzichten geven aan wie vertrouwd is met de materie.

Hoofdstuk 4 gaat over de cultuuroorlog. Hoe verliep mijn eerste kennismaking met wokeness, nog voor we dat zo noemden? Wokeness was een nieuwe beweging die groeide in de marge van de marge. Hoe kon ik samenwerken met die mensen in het hart van één en dezelfde organisatie? Wat waren de discussies, de spanningen, de conflicten, en vooral, wat waren de inzichten, de ervaringen achteraf en de getrokken lessen?

Ik probeer ook de oorsprong van het woke-isme te begrijpen, hoe het zich verhoudt tot de kritische theorie en de postmoderne kritische theorie. Hoe zit het met de mensen die deze beweging in Europa leiden? Wat is hun profiel? Wat drijft hen? Hebben ze een punt?

Hoe is de cultuuroorlog uitgebroken tussen de wokes en extreemrechts? Wat zijn de belangrijkste tegenstellingen in die oorlog en hoe verloopt de dynamiek? Wat is extreemrechts vandaag de dag in het Westen? Wat zijn de belangrijkste karakteristieken ervan en hoe bouwt het zijn verhalen op? Waar heeft extreemrechts een geldig punt? En waar slaat het de plank volledig mis? Wat zijn de belangrijkste samenzweringstheorieën die door extreemrechts worden verspreid? Wat zijn hun wortels en werkelijke betekenis?

Hoofdstuk 5 gaat dieper in op de islamisering als proces, een onderwerp dat ook al in hoofdstuk 3 aan de orde komt. Ik analyseer ook het proces van vervreemding en hoe het door de autochtone Europeanen wordt ervaren. Heeft het alleen te maken met immigratie en diversifiëring of heeft het ook andere wortels? Wat zijn de eisen van de inheemse Europeaan? En waarom is extreemrechts het enige politieke spectrum dat zich serieus en dagelijks met deze kwesties bezighoudt? Is er een manier om de ‘autochtone claim’ in Europa te erkennen en te beantwoorden zonder te vervallen in illiberale vormen van autoritarisme en racisme?

Ik pleit voor een erkenning van bepaalde culturele en symbolische privileges voor inheemse bevolkingsgroepen in hun voorouderlijk land, zonder dat daarmee afbreuk wordt gedaan aan de gelijkheid tussen individuele burgers.

Hoofdstuk 6 is het laatste en belangrijkste hoofdstuk. Daarin bestudeer ik de dynamiek van convergentie tussen wokeness en extreemrechts en ook die van het islamisme dat zich in Europa nu eens als wokeness en dan weer als extreemrechts manifesteert. Wat is het gemeenschappelijke DNA van deze bewegingen, als dat er al is? Ik toon aan hoe deze stromingen de Verlichting en haar verwezenlijkingen verwerpen.

Op het moment dat ik deze inleiding aan het schrijven ben, verwoesten de troepen van Vladimir Poetin Oekraïne. Oekraïense vluchtelingen stromen naar de Poolse grenzen terwijl de vrees voor een escalerend conflict, een nieuwe Koude Oorlog, en zelfs een nucleaire oorlog opnieuw de kop opsteekt. Maar deze keer is de ideologische scheidslijn er niet een tussen kapitalisme en communisme; zowel Rusland als het Westen zijn kapitalistisch. De botsing gaat ook niet alleen over geopolitiek en imperiaal beleid. Zowel Rusland als het Westen vertonen imperiale attitudes. De breuklijn gaat veel dieper. Poetin werd president nadat hij van Jeltsin een verzwakt en chaotisch land had geërfd. Sindsdien heeft hij een sterk centraal leiderschap gevestigd en een andere ideologische koers gevaren dan zijn voorganger. Hij nam afstand van de ideeën van de liberale democratie en koos duidelijk voor een combinatie van christelijk-orthodoxe identiteit en Russisch imperialistisch nationalisme als basis voor zijn nation building project. Zijn inspiratie haalde hij uit de ideeën van Ivan Ilyin. Ilyin was een Russische nationalistische denker die na de bolsjewistische revolutie door de communisten werd verbannen. Hij flirtte met fascisme en nazisme en sprak zich uit tegen de waarden van de Verlichting.

Ilyin geloofde als monarchist dat onder een vorst het volk een familie is met een sterk gevoel van eenheid, respect voor de wetten en voor traditie, terwijl onder een republiek het volk gefragmenteerd raakt door het idee van individuele vrijheid, waardoor radicale veranderingen en het verval van de samenleving worden bevorderd. Deze ideeën zijn vergelijkbaar met alle andere filosofieën van de tegenverlichting. De leider moet volgens Ilyin gezien worden als een pater familias, en is dus idealiter ook een monarch. Na de Tweede Wereldoorlog pleitte Ilyin voor een derde weg tussen autoritarisme en democratie. Een soort fascisme light, dat Poetin praktisch toepast.

Kenmerkend voor zijn nationalisme was het idee dat Oekraïne van oudsher een deel van Rusland is. Dat Oekraïne een aparte entiteit van Rusland zou vormen, was voor Ilyin volstrekt ondenkbaar. Poetins aanval op Oekraïne is de laatste stap in zijn plannen voor de hereniging van wat hij ziet als de historische grond van het Russische moederland, waarvan Ilyin droomde.

Voordat hij Oekraïne militair aanviel, lanceerde Poetin eerst een jarenlange culturele aanval op het Westen en probeerde hij de westerse democratie met alle mogelijke middelen te verzwakken. Hij verspreidde valse informatie en geruchten met het doel polarisatie te creëren en verkiezingen te beïnvloeden. Hij financierde en steunde de extremen, zowel de traditionele extreemlinkse bondgenoten van Moskou als extreemrechtse groepen en politieke kandidaten. Zijn mediakanalen, zoals Russia Today en Sputnik, propageerden naast extreemrechtse verhalen ook regelmatig woke en dekoloniale narratieven. Alles wat de liberale democratie, de mensenrechten en het Westen als slecht en corrupt en hypocriet kan afschilderen, is iets waar Poetin en zijn regime graag gebruik van maakten. Hierdoor is in het Westen een breed publiek ontstaan dat welwillend staat tegenover Rusland en zijn narratieven.

De crisis in Oekraïne escaleerde al in 2014, toen het land besliste over zijn identiteit en zichzelf definieerde als een Europees land. Sindsdien probeert Oekraïne een democratie op te bouwen en de rechtsstaat te vestigen. De twee waarden van de Maidan-revolutie, vrijheid en menselijke waardigheid, staan centraal.

Dat zijn dezelfde waarden die de Arabische volkeren ertoe hebben aangezet in 2011 op straat te gaan. In de Arabische wereld werd de oorlog in Syrië de plaats waar regimes naar het model van Poetin, overigens met zijn directe hulp, de rug braken van de vreedzame revolutie, waardoor islamofascisten de overhand in de revolutie namen. Vervolgens konden de regimes zichzelf verkopen als de good guys die het fascisme bestreden.

Poetin en zijn trawanten in Oekraïne proberen sinds 2014 hetzelfde te doen: de democratische essentie van de Oekraïense soevereiniteitsbeweging breken en fascistische elementen zoals de Azov-brigade op de voorgrond laten treden, zodat Poetin kan beweren dat Rusland slechts fascisten bestrijdt. Rusland beweert nu al dat deze oorlog is veroorzaakt door wat zij nazi-terroristen noemt, die de Russischtalige bevolking in Donetsk en Lugansk terroriseren. Poetin sprak van een operatie van denazificatie. Dít is propaganda. Tot dusver blijven de Oekraïense fascisten van de Azov een minderheid die niet in staat is de hele vrijheidsstrijd in hun land te kapen. Poetin zou dit graag zien veranderen, zoals in Syrië het geval was.

Poetin heeft fanboys in het Westen. Mensen als Filip Dewinter en de vleugel die hij vertegenwoordigt in het Vlaams Belang, Thiery Baudet, Marine Le Pen, en vele anderen in de extreemrechtse beweging zijn Poetin-fans. Sommige proto-conservatieven die het liberalisme en zijn staatsmodel verachten, hopen ook op een Poetin-zege. Sommige dekoloniale-woke Don Quichots die een diepe wrok koesteren tegen alles wat westers is, hopen ook op een Russische overwinning. Sommige anti-imperialisten die imperialisme alleen waarnemen wanneer het westers is, maar niet inzien dat de Russische invasie van een soeverein land de definitie zelf is van imperialisme, hopen ook op een overwinning van Poetin. De hele samenzweringsgedreven sfeer die activistisch werd in de coronacrisis hoopt ook dat Poetin degenen die zij zien als marionetten van de elites en het plan voor een ‘Great Reset’ zal wegvagen.

De strijd om Oekraïne is daarom geen ‘gewone’ oorlog tussen twee staten, die zoals elke oorlog sowieso een falen van de menselijke soort betekent, met onnoemelijk leed en onmetelijk trauma. Het is een aardbeving op de breuklijn tussen het Westen en de alliantie van Rusland, China en hun vrienden.

De geopolitieke implicaties van die aardbeving zijn duidelijk. De structuur van het internationale systeem, in politiek en financieel opzicht, de situatie in Taiwan, de strijd om invloed in Afrika: dat zijn allemaal zaken die op het spel staan. Maar vooral: in Oekraïne zie je de botsing tussen een illiberaal samenlevingsmodel en een liberaal model gebaseerd op de waarden van de Verlichting. Daar ligt de Verlichting letterlijk onder vuur.

De illiberale krachten rukken op en worden assertief, ook hier bij ons, terwijl het centrum onder enorme druk staat. Sommigen geloven dat het centrum het niet volhoudt. En als het centrum ooit valt, zullen de moderniteit en de Verlichting vallen, en dat zou een catastrofe zijn.

⁂

Dit boek zou oorspronkelijk korter zijn dan het is geworden, en toch heb ik het gevoel dat ik twee keer zoveel had kunnen schrijven, zo niet meer. Op zich is dat geen slechte zaak. Misschien brei ik er een vervolg aan. Ik denk dat deze debatten de komende vijf tot tien jaar zullen domineren en misschien wel langer. Het laatste woord is nog niet gezegd.

Ik zou van de gelegenheid gebruik willen maken om in de eerste plaats mijn vrouw Nabila te bedanken. Zij is mijn eerste raadgeefster en de eerste persoon met wie ik ideeën en gedachten bespreek. Zij is altijd aanwezig en altijd geïnteresseerd en steeds daar met interessante inzichten die mij vaak helpen de juiste golflengte te vinden. Ik wil ook mijn uitgever Karl Drabbe bedanken, die mij intellectueel genoeg uitdaagt om het beste uit elk idee dat ik verdedig te halen en die altijd tolerant is voor mijn lak aan woordlimieten. Ten slotte wil ik arabist en islamoloog Khalid Arkob bedanken, voor het nalezen van het hoofdstuk over islamisme en voor het dubbel controleren van de juistheid van de historische bronnen en informatie die ik heb gebruikt.

Dyab Abou Jahjah

2 maart 2022

Inleiding

Apocalyps

De pandemie en de eerste lockdown waren voor mij, net als voor velen, geen triviale gebeurtenissen. Voor de meesten van ons waren het existentiële schokken. Ook al zijn we al decennialang in de ban van apocalyptische verhalen. Apocalyps en dystopie werden ons voorgeschoteld in tientallen boeken, films en televisieseries die we het voorbije decennium onder ogen kregen. Sommigen speculeerden al een tijdje over hoe al die popcultuur-eschatologie zich zou gaan materialiseren. Toen de IS-strijders mensen in stukken begonnen te hakken, te verbranden en tot slaven te maken, hadden velen het gevoel dat we getuige waren van de hellehonden in actie. Met de vluchtelingencrisis in 2015 liet de spin-off van de iconische AMC-serie The Walking Dead, die toepasselijk The Fear of The Walking Dead heette, zombies uit de zee naar de kusten van steden marcheren en hen terroriseren. Velen zagen hierin een misplaatste verwijzing naar vluchtelingen die vanuit zee naar Europa overstaken en soms als dode lichamen op de kust aanspoelden. Zoals de walking dead, konden deze vluchtelingen lopen, maar toch werden zij niet altijd als levend beschouwd, ze werden niet bekeken zoals we naar andere mensen kijken. Hun individualiteit werd niet als een feit erkend in het discours van wie over hen sprak. Wanneer mensen positief naar hen keken, waren ze allemaal vluchtelingen, en waren ze allemaal welkom. Keken mensen negatief naar hen, dan vormden ze allemaal een bedreiging. Ze waren een horde van wezens, beroofd van hun individualiteit, zoals de wandelende doden.

De hele succesvolle zombiefranchise The Walking Dead kan worden gelezen als een beschrijving van een wereld waar oases van veiligheid worden beschermd door hoge muren en felle strijders die het opnemen tegen golven van zombies en gevaarlijke groepen ‘Anderen.’ Toch moet worden gezegd dat zowel Islamitische Staat (IS) als de vluchtelingen de apocalyptische verwachtingen niet hebben waargemaakt. IS, als staatsproject, werd verslagen en opnieuw gedegradeerd tot een terroristische organisatie. En de vluchtelingen, ook al worden ze door sommigen nog steeds aangewezen als de bron van veel kwaad, houden zich eerder op de achtergrond.

In feite bleek de echte zombie een virus te zijn. Dat is helemaal niet vergezocht. Om te beginnen is een virus geen levend ding, en toch vermenigvuldigt het zich, en voedt het zich met zijn gastheer – het is ‘ondood.’ Dit nieuwe virus, dat we niet begrepen, raasde in maart 2020 over de wereld, en veroorzaakte een pandemie. Het vormde een existentiële bedreiging voor onze manier van leven, die we niet naar het stenen tijdperk konden bombarderen zoals we met IS deden. Het virus was een indringer die grenzen en checkpoints niet konden bedwingen, zoals ze de meeste vluchtelingen wel tegenhouden.

In veel films en series wordt een virale pandemie voorgesteld als het begin van het einde. Toch hebben de virussen in apocalyptische films en series meestal een veel indrukwekkender sterftecijfer dan Cov-Sars-2. Dat is misschien waar de originaliteit ligt van het script dat de natuur schreef. Een virus dat een kind niet of nauwelijks kan doden. Een virus dat niet erg gevaarlijk is voor jonge, gezonde mensen, onze samenleving de zenuwen doet verliezen en het leven zoals wij dat kennen, drastisch verandert.

Het gaat allemaal over statistieken, en de broosheid van onze sociale orde. Die sociale orde is een klein kunstmatig eiland gebouwd in een stormachtige wilde oceaan van chaos. De orde wordt tegen alle verwachtingen in gehandhaafd. Het is niet de natuurlijke stand van zaken, het is een anomalie. Chaos is wat normaal is. De tweede wet van de thermodynamica speelt geen spelletjes. Entropie moet voortdurend worden bestreden door menselijk handelen, anders zal zij vroeg of laat de overhand nemen. Er moet dus voortdurend orde worden geschapen en gehandhaafd in een strijd tegen de chaos. Wetenschap wordt vaak geassocieerd met optimisme, met vooruitgang, maar kan ook op een pessimistische manier worden geïnterpreteerd. Als het leven is begonnen door een statistische eigenaardigheid, zal het misschien ook eindigen door zo'n statistische eigenaardigheid. De apocalyps kan dan worden uitgedrukt in getallen, en zijn berijders zijn golven van besmetting, uitgedrukt in curven. Hier zaten we dan, gedwongen thuis onze toevlucht te zoeken en te hopen dat onze leiders en wetenschappers erin zouden slagen de storm die op ons afkwam te doorstaan.

We hadden geen idee hoe lang de pandemie zou duren en we wisten niet zeker of we haar zouden overleven, als individuen en als samenleving. Er ontstond een vacuüm, en dat vacuüm nam de ruimte in die voorheen werd ingenomen door onze dagelijkse routines en levensstijl. Alles wat we als vanzelfsprekend beschouwden, werd plots een uitdaging. Naar de supermarkt gaan voelde als ten strijde trekken. Achter het strak zittende FFP3-gezichtsmasker dat ik van een vriend had gekregen, en gewapend met mijn alcoholische handgel, waadde ik door de rijen van de Colruyt als een paracommando op een search and destroy mission. Ik lette goed op dat ik niet aanraakte wat niet nodig was en wou het gebouw in recordtijd verlaten. Eenmaal thuis begon een nieuwe strijd, namelijk het desinfecteren van elk voorwerp voordat we het konden gebruiken. Na een paar dagen herhaalde hetzelfde patroon zich. Hopend de inval te overleven. Hopend veilig thuis te komen zonder het virus op te lopen en zonder het mee te nemen. Tussen twee overvallen op de kruidenier zaten de lange uren van er gewoon te ‘zijn’. Als zelfstandig manager van een startup sprekersbureau had ik niets om handen. Vlak voor de pandemie kwamen de eerste bestellingen voor mijn sprekers binnen, en dat was het moment waarop de evenementensector instortte. Ik had ook een mooi pand gehuurd om er een restaurant in te beginnen, en nu voelde alles wat ook maar in de verste verte met horeca te maken had voor mij als een krankzinnig avontuur. Ik had dus niets te doen en was niet in de stemming om te schrijven of zelfs maar te lezen. Ik bracht mijn dagen door met ijsberen in mijn flat en denken, veel denken, te veel denken...

Butterfly Effect

Tijdens de eerste lockdown hoopten sommige mensen dat er nooit een terugkeer naar de normaliteit zou komen. Die ‘normaliteit’ was, naar hun mening, het probleem. Die normaliteit was wat ons in deze puinhoop had doen belanden. En toch vocht ons medisch personeel elke dag om levens te redden; onze wetenschappers zochten naar een geneesmiddel en een vaccin. Elk offer dat we op dat moment brachten, was gericht op het terugwinnen van dat gevoel van normaliteit. Om het systeem te redden zoals we het kenden. Dus rond die tijd betrapte ik mezelf erop dat ik me achter de verdedigers van het systeem en de gevestigde orde schaarde, en dat was confronterend. Waarom hoor ik niet bij het koor van revolutionairen die het einde van de normaliteit toejuichen? Waarom verheug ik me er niet op dat de ontwikkelde wereld ten onder gaat aan een minuscule, microscopische eiwitstructuur die niet eens leeft?

Ik heb mijn leven gewijd aan het uitdagen van het systeem en zijn status quo, en nu dat systeem in een existentiële crisis terechtkomt, merk ik dat ik voor het systeem ben. Wat is er gebeurd met de revolutionair in mij die altijd de radicale weg naar verandering heeft gezocht? Zou het kunnen dat er meer aan de hand was? Dat ik een aantal grote veranderingen in de manier waarop ik de wereld zie, heb onderdrukt door voortdurend in de stroom van actie te zitten? Is het mogelijk dat ik nu, nu alles tot stilstand is gekomen, eindelijk tijd heb voor wat bezinning?

Ik geloof dat velen van ons tijdens de eerste lockdown diep in hun ziel hebben gekeken. Meer dan ooit zijn mensen bereid geweest de grondslagen van hun denken en hun leven in vraag te stellen, zowel individueel als collectief.

Deze gemoedstoestand creëerde een boulevard van radicale gedachten. Hij leverde radicale ideeën op, wat ik ‘intuïtieve relevantie’ noem. In tijden van crisis zijn mensen ontvankelijker voor theorieën over verandering. Voor tabula rasa-narratieven. De globalisering zet ons leven al drie decennia onder druk. We leefden al in de schemerzone tussen een oude en een nieuwe wereld. De term ‘globalisering’ klinkt misschien abstract, maar de gevolgen ervan zijn heel concreet. Globalisering is de verspreiding van marktproductie en -consumptie over de hele planeet. Het is je internetverbinding, je Facebook-account, je Twitter, je WhatsApp of Telegram. Het is het Tik Tok-account van je kind. Het is hoe cultureel afhankelijk je bent van het gebruik van software. Het is ook het feit dat de hardware, de computer en de smartphone een verlengstuk van ons lichaam en onze geest zijn geworden. En dat ze worden gemaakt in China en andere verre oorden. Dat hun software wordt ontwikkeld door Indiase bedrijven in Bengaluru. En dat je er afhankelijk van bent voor zowel je persoonlijke als professionele behoeften. Het is het feit dat de politiek niet langer autonoom kan opereren, los van de virtuele interconnectie met de hele planeet.

Zelfs de nationale politiek wordt internationaal en kan worden beïnvloed door bijvoorbeeld een dark web-entiteit die opereert vanuit Rusland of Maleisië. Actie en reactie zijn nu wereldwijd, systeembreed. Ze zijn niet gebonden door afstand. Als er iets gebeurt in Amerika, kan er een reactie volgen in Brussel. In de jaren negentig noemden theoretici dit het butterfly effect. Het is een onderdeel van de chaostheorie, die enigszins metaforisch beweert dat een vlinder die in Japan met zijn vleugels fladdert, een orkaan kan veroorzaken in Haïti. Het is een hyperbool van wat ooit bescheiden het sneeuwbaleffect werd genoemd. In tegenstelling tot het sneeuwbaleffect is het vlindereffect echter niet mechanisch en kan het niet tot een opeenvolging van acties en reacties worden herleid. Met andere woorden, het kan niet worden gecontroleerd of beheerst.

Black Lives Matter

Derrick Chauvins knie op Georges Floyds nek was een vleugelslag van de wereldwijde vlinder te midden van de pandemie. Op 25 mei 2020 waren we nog maar net uit lockdown, onze geesten waren nog in de ban van de noodlottige stemming, toen de beelden en het nieuws van wat er in de Verenigde Staten was gebeurd ons bereikten. Ik herinner me mijn onmiddellijke reactie toen ik de beelden zag. Een diepe woede en een gevoel van onrechtvaardigheid maakten zich van mij meester. Ik kon het voorval niet los zien van de Amerikaanse setting en de bewogen geschiedenis van de slavernij in de Verenigde Staten. Sommigen zullen beweren dat dit een ideologisch perspectief is. Ik ben het daar niet mee eens. Is het niet juist de definitie van objectiviteit om dingen in hun context te zien? En als ik context zeg, bedoel ik context in tijd en ruimte. Het gebeurde in de Verenigde Staten van Amerika, tijdens het presidentschap van Donald Trump, na jaren van mobilisering tegen soortgelijke incidenten onder de vlag van de Black Lives Matter-beweging.

Deze hele BLM-beweging is de meest recente schakel in een lange keten van mobilisatie en strijd, aanvankelijk tegen de slavernij, later tegen onderdrukking, discriminatie en segregatie, en uiteindelijk tegen het politiegeweld. Ik kon deze brutaliteit, verbeeld door de knie van Chauvin, niet los zien van het historische geweld tegen zwarte mensen in Amerika. Ik realiseerde me toen dat als ik een zwarte man in Amerika was, ik zeker op zoek zou gaan naar manieren om dit onrecht te bestrijden met alle middelen waarover ik beschik. Desalniettemin maakt dit George Floyd nog geen burgerrechtenheld of een heilige en rolmodel. Floyd is gewoon een slachtoffer. En mensen hebben de neiging om dode slachtoffers te vereren en hen kwaliteiten en eer toe te kennen die ze niet altijd verdienen. Dit maakt Derek Chauvin ook niet tot een schurk of een manifestatie van absoluut kwaad. Als men de zaak zelf vanuit een juridisch oogpunt bekijkt, moet men geen historische context zien. Men moet zich niet bezighouden met politieke analyse. Gerechtigheid kan in een rechtszaal alleen op individuele basis en op basis van de feiten en bewijzen worden bediend. In het hier en nu. En toch leven we niet in een rechtszaal.

Toen de escalatie na de dood van Floyd zich ontvouwde, herinner ik me mijn onverdeelde steun voor de demonstranten en in sommige gevallen zelfs voor de relschoppers. Ik merkte vooral op dat blanken, meestal van radicaal links, de protesten aanvoerden. Op dat moment dacht ik dat dit een manier was om ervoor te zorgen dat een rassenoorlog zou worden vermeden. Ik geloofde ook dat deze strijd universeel zou zijn, zou opkomen voor gelijke rechten en menselijke waardigheid. Ik was voorstander van zo’n strijd, in welke vorm dan ook. In Amerika was dat nodig. In de VS kan hij elke vorm aannemen die de Amerikaanse burgers die hem voeren, wensen. Het heeft lang geduurd. Dat is wat Sam Cooke bedoelde toen hij zong:

I was born by the river, in a little tent
Oh, and just like the river
I've been running ever since

It's been a long
A long time coming
But I know a change gonna come
Oh, yes it will

Dat is in Amerika. Maar toen mensen de slogans en dezelfde ideeën van Black Lives Matter in Europa begonnen te importeren, raakte ik gealarmeerd. Racisme in Europa bespreken in termen van kleur is iets waar ik me altijd tegen verzet heb, mijn hele activistische leven lang. In de context van de Verenigde Staten van Amerika en de strijd van Afro-Amerikaanse bevolkingsgroepen voor gelijkheid, stond en staat kleur inderdaad centraal. Dat is het gevolg van de ontworteling van de slavenbevolking uit haar oorspronkelijke heimat en cultuur. Dit proces vervlakte andere etnische kenmerken en plaatste kleur in het middelpunt van de relatie tussen de blanke meerderheid en de zwarte minderheid in dat land. Een land dat hoe dan ook is gebouwd op kolonisering, waar de blanke meerderheid geen aanspraak kan maken op enig inheems voorrecht.

Die beproeving dwong de slaven ook om alternatieve subculturen te ontwikkelen. Deze subculturen leken sterk op de racistische broedmachine waarin zij gedijden. Het is absurd om dat paradigma te importeren en het volledig in de Europese context te projecteren. Het verliest zijn historische en sociale context en wordt niet meer dan een dogmatische projectie. Europese etnische minderheden zijn immigranten en hun nakomelingen. Zij zijn niet in ketenen hierheen gebracht. Zij hadden een keuze en een eigen inbreng in het verhaal, en daarom kunnen zij, althans gedeeltelijk, de verantwoordelijkheid op zich nemen voor de geschiedenis van de immigratie en voor de repercussies daarvan vandaag. In Europa is die verantwoordelijkheid een gedeelde verantwoordelijkheid. In Amerika is dat niet het geval. Ten tweede zijn de Europese blanken niet de afstammelingen van kolonisten. Zij zijn de inheemse bevolking van dit continent. Daarom hebben hun cultuur en manier van leven een legitimiteit die blanke Amerikanen niet kunnen claimen. Dat is geen vrijbrief om te misbruiken en te discrimineren, maar het betekent wel iets. Ik noem dit de Native Claim, en kom er later op terug.

Niettemin begon ik zelfs in de VS te merken dat wat ik identiteitspolitiek van minderheden noemde, de strijd voor burgerrechten van Afro-Amerikanen kaapte en in iets helemaal anders veranderde door het discours dat de boventoon ging voeren in de Black Lives Matter-beweging. Dit is wat men gemeenzaam woke noemt.

Woke

In juni 2020 heb ik een veelgelezen essay gepubliceerd in Knack over wokeness zonder ook maar één keer het woord ‘woke’ te gebruiken.1 Dat essay heeft een heel verhaal. Eigenlijk schreef ik het al in december 2019, en ik stuurde het op 26 december naar Knack voor publicatie. Het weekblad besloot het niet te publiceren, met als argument dat het ‘vrij moeilijk is voor de gemiddelde lezer, en veel achtergrondkennis vereist.’ Ik vond dat de redactie gelijk had. Dat debat over identiteitspolitiek als benadering van antiracisme stond weliswaar heel centraal binnen de antiracistische beweging, maar voor de bredere samenleving was het een debat dat zich in de marge afspeelde. Woke was toen een marginale groep binnen een marginale groep. Het kon niemand iets schelen. Nou, niemand is misschien overdreven. In de paar maanden die volgden, ontmoette ik veel vrienden, vooral mensen die actief zijn in de culturele sector, en zij klaagden dat ze bijna niet meer konden werken. Dit waren theaterdirecteurs, belangrijke auteurs, denkers, die aan de linkerkant van het politieke spectrum staan, progressief tot ultraprogressief en overtuigd antiracistisch en open voor het dekoloniale gedachtegoed. Maar zij hadden allemaal één probleem: het waren allen blanke heteroseksuele mannen van middelbare leeftijd. Daarom werd elke mening die ze uitten kritisch bekeken, en vervolgens publiekelijk aangevallen, op sociale media, omdat ze een uiting zou zijn van hun ‘witte’ en heteroseksuele mannelijke privilege. Ze werden ‘called out,’ zoals de wokes deze tactiek noemen, met als doel ze te ‘cancellen’. Op dat moment had ik al publiek verklaard dat ik uit het activisme en de politiek was. En ik was vastbesloten om buiten dergelijke controversiële kwesties te blijven. Een van de redenen daarvoor was mijn ongenoegen met deze nieuwe ideologie die binnen het antiracisme als beweging de boventoon voerde. Ik voelde ook niet de behoefte om te botsen met de wokes, want ook al waren we het fundamenteel oneens, mijn grootste onenigheid lag, en ligt nog steeds, bij de racisten en de dominante krachten in de samenleving. Ik was verbitterd over de wending die de progressieve beweging nam van universalisme en humanisme naar een sektarisch dogma vol wrok en haat, en toch was ik in tweestrijd over de vraag of ik hen er openlijk op zou aanspreken.

Meteen nadat het Knack-artikel was afgewezen, bedacht ik dat het feitelijk een goede zaak was. Dat het misschien beter was om die breuk onder de radar te houden. Maar toen mijn progressieve vrienden met me spraken over hoe ze werden lastiggevallen door de wokes en hoe ze zich voelden, zag ik dat de zaken uit de hand liepen. Die mensen waren fellow travellers in de strijd tegen racisme en voor gelijkheid. Het waren de enige mensen die de wokes op dat moment konden treffen. Gewoon omdat ze erom gaven. Zij waren kwetsbaar om door die woke groep uitgescholden te worden net omdat zij tegen racisme en voor gelijkheid werkten. Degenen die dat niet deden waren daar op dat moment niet kwetsbaar voor. Dus wat er zou gebeuren was dat deze mensen zouden stoppen met hun werk rond deze kwesties. Dat zij zich uit de debatten zouden terugtrekken, en zelfs, in sommige gevallen, dat zij in de andere richting zouden radicaliseren. Want net zoals de wokes deels vanwege racisme inzake identiteit radicaliseerden, zullen blanke mannen wanneer ze op hun identiteit aangevallen worden, die net meer gaan koesteren en vanuit die identiteit gaan redeneren en handelen. Identiteitspolitiek is als een zombie. Als die je bijt, is de kans groot dat hij je transformeert. In dit geval zullen de identiteitszombies elkaar daarbij naar de keel vliegen.

Kort na de uitbraak van de pandemie en de snelle groei van de Black Lives Matters-beweging, brak de wokeness door van de marge en werd ze mainstream. En wel om verschillende redenen. Ten eerste werd wokeness in Amerika populair als een reactie op het extremisme van Trump en zijn aanhangers. De polarisering in de Amerikaanse samenleving was groot en de assertiviteit van conservatief populisme en blank nationalisme ongekend. Ook de relatie tussen Trump en het Amerikaanse establishment was er een van openlijk conflict. Trump haalde uit naar politici, zakenlui, het Pentagon en – vooral – de media, die hij ervan beschuldigde fake news – nepnieuws – te verspreiden. De gevestigde orde van die tijd, met name de media, begon terug te slaan door de radicale vleugel van de Amerikaanse liberals (progressieven) te promoten, en zag er uiteindelijk geen probleem in om af en toe wokes op de nationale televisie een forum te geven. Dat gebeurde in het midden van de Black Lives Matter-escalatie en bracht polarisering naar een heel nieuw niveau. In de straten, en op de schermen. En natuurlijk, als het regent in de VS, worden mensen nat over de hele planeet. Dus hier in Europa, tijdens de pandemie en in de BLM-razernij, brak woke-isme als discours en als praktijk uit de marge door naar het centrum van de publieke opinie. Dit was deels te wijten aan de culturele hegemonie van Amerika, maar ook aan het feit dat multinationale ondernemingen en grote instellingen het woke-isme overnamen, als onderdeel van hun arsenaal tegen het conservatieve nationalisme. Het is rond die tijd dat voetballers de knie begonnen te buigen bij de aanvang van een wedstrijd, en dat columnisten openlijk ‘witten’ begonnen aan te vallen en over ‘mensen van kleur’ in Vlaanderen spraken alsof ze afstammelingen waren van slaven in Mississippi.2 Heel de westerse beschaving was gebouwd op racisme en moest gedekoloniseerd worden, zelfs de wetenschap en de geneeskunde3. Het was mij duidelijk dat veel mensen geïntimideerd waren en niet wisten hoe ze hiermee om moesten gaan. Mensen wilden over het algemeen begripvol en empathisch blijven tegenover slachtoffers van racisme. En zelfs wanneer ze werden aangevallen op hun eigen identiteit en als bevoorrecht werden beschouwd, stonden ze open om dat te bespreken en soms zelfs ver te gaan in die discussie.

Het was genoeg om met de vinger naar iemand te wijzen om zijn of haar reputatie te beschadigen. Het zelfverklaarde slachtoffer had altijd gelijk. De berechting door de media en de publieke opinie was bezig aan een sterke comeback, versterkt door de sociale media en alle frustraties die de pandemie opwekte. Dus toen ik mijn essay over identiteitspolitiek in zijn Engelse versie op mijn website publiceerde, nam dit keer Knack met mij contact op, met de vraag of ze het mochten publiceren. En ook de krant De Morgen belde om te vragen of ze dat konden doen. Uiteindelijk hebben beide media het gepubliceerd. Er is niets krachtigers dan een idee waarvan de tijd gekomen is, zei Victor Hugo.

Ideologie

Wanneer men het einde van de tijd meemaakt, ook al is het slechts een gevoel, een optische illusie, is het onmogelijk niet met een zekere nostalgie te mijmeren over wat vroeger was. Mensen hebben de neiging te overdrijven bij problemen, en nog meer bij crises. Wanneer dat gebeurt, staat de ideologie klaar om hen te voorzien van wat ik het tabula rasa-narratief noem. In mijn vorige boek, Pleidooi voor radicalisering, noemde ik mensen die zich dergelijke verhalen eigen maken en daarnaar handelen ‘destructieve radicalen.’ Zij willen de dingen niet verbeteren, zij willen opnieuw beginnen, met een schone lei. Zulke radicalen eindigen met vernietigen in plaats van met opbouwen.

Voor veel mensen die op deze manier redeneren, is onze wereld als een geliefde aan wie je gewend bent geraakt, waardoor je de relatie als vanzelfsprekend bent gaan beschouwen. Op dat moment begint je verbeelding je parten te spelen, je ervan te overtuigen dat andere mensen hebben wat je partner mist. Dat zij beter bij je passen. Het gras is altijd groener aan de andere kant van de heuvel. Alleen is dat niet zo. En wanneer er iets met je geliefde gebeurt, of wanneer de relatie verslechtert en je uiteindelijk uit elkaar gaat, ben je geneigd te beseffen wat je verloren bent.

Alle theorieën die je hebt verzonnen over waarom je uit die relatie moest breken, blijken niet meer dan retoriek te zijn, een ideologie. Plotseling, wanneer je geconfronteerd wordt met de ineenstorting van wat je ooit als een onderdrukkende situatie hebt gezien, verdwijnt de ideologie en komt er een absoluut gevoel van werkelijkheid voor in de plaats. Zo bezien is ideologie een vervalsing van de werkelijkheid, een vervreemding van de wereld en een belemmering om je ermee bezig te houden op een manier die werkelijk accuraat en productief is.

Je hebt wat hobbels op de weg in je relatie, wat uitdagingen die je kunnen pushen om wat je hebt nog te verbeteren, maar toch eindig je in een tabula rasa-narratief. Je wilt het uitmaken, op zoek gaan naar een nieuwe vrouw, of een nieuwe man. Dromend van een perfecte relatie, waar geen obstakels bestaan, waar geen uitdagingen bestaan, geen ruzies aan de keukentafel. Je droomt van Utopia. En als de dingen uit elkaar vallen, en als je verdergaat met die nieuwe persoon, en dezelfde cyclus opnieuw begint, realiseer je je vaak hoe dwaas je was. Je hebt iets goeds achter je gelaten, voor meer van hetzelfde als je geluk hebt, en vaak voor erger.

Natuurlijk, sommige mensen leven in giftige situaties en relaties van misbruik. Ze proberen zich te verbeteren, problemen op te lossen, tevergeefs. Ze hebben het misbruik lange tijd moeten verdragen en nu zijn ze het beu en willen ze weg. Ze adopteren tabula rasa en zo hoort het ook. Dat zijn geen destructieve extremisten, hun radicalisme is gerechtvaardigd.

In politieke en sociale debatten zien we voorbeelden van beide situaties. Je hebt werkende of werkbare samenlevingen en systemen. En je hebt onderdrukkende en disfunctionele samenlevingen en systemen. Het probleem is vaak dat sommige veranderingsideologieën die werden bedacht op een moment dat ze gerechtvaardigd en noodzakelijk waren, langer overleven dan nodig is. Er zijn gevallen waarin deze ideologieën erin slagen, via de sociale bewegingen die zij op gang brengen, de sociale realiteiten om te vormen tot meer aanvaardbare en minder problematische realiteiten. Het besef van een dergelijke evolutie dringt echter niet altijd door tot de ideologische schillen van die bewegingen. In de meeste gevallen beseffen zij niet wanneer zij gewonnen hebben. Bijgevolg blijven zij proberen steeds weer hetzelfde te doen en worden zij uiteindelijk nutteloos of zelfs schadelijk.

Het is alsof je antibiotica neemt als je een ernstige bacteriële infectie hebt en herstelt. Dan blijft je huisarts je antibiotica voorschrijven, zelfs nadat je genezen bent. Als dat gebeurt, kun je maar beter meteen beseffen dat je dokter een dwaas is en op zoek gaan naar een andere. Stel je nu eens voor dat je hem genoeg vertrouwt om antibiotica te blijven slikken, zelfs als je geen infectie hebt. Wat er dan gebeurt, is dat je je eigen immuunsysteem in gevaar brengt en jezelf ziek maakt. Gelukkig gedragen artsen zich over het algemeen niet zo. In de politiek is dat echter vaak wel het geval. Men blijft hetzelfde ideologische medicijn voorschrijven, zelfs nadat de ziekte waarvoor het in eerste instantie werd voorgeschreven niet meer bestaat.

Beschouw nu een ander scenario, waarin je een virale infectie hebt en jouw arts antibiotica voorschrijft. Een virale infectie kan niet worden genezen met antibiotica, het is de verkeerde oplossing voor het probleem. Wanneer je die pillen begint te slikken, tast je de goede bacteriën van jouw lichaam aan, die deel uitmaken van jouw immuniteitssysteem, wat je lichaam verzwakt en je nog zieker maakt. Dat is wat er in de politiek gebeurt wanneer je ideologische visies oplegt die goed zijn voor sommige plaatsen en op sommige momenten, maar ongepast op de verkeerde plaats of op het verkeerde moment. Als je dingen probeert te repareren die niet kapot zijn, zul je ze hoogstwaarschijnlijk kapot maken.

If it ain't broke, don't fix it!

Hoofdstuk 1

Arabische storm

Essos

Op 17 december 2010 ging Mohammed El Bouazizi groenten verkopen in het centrum van de stad Sidi Bouzid in het zuiden van Tunesië. Zoals zoveel jonge mannen in het land was hij werkloos. Hij slaagde erin een bescheiden som geld bij elkaar te schrapen en kocht een karretje en wat groenten. De kost verdienen en zijn oude moeder helpen de eindjes aan elkaar te knopen was voor hem het belangrijkste doel in zijn leven. Een eigen toekomst plannen was een veel te ambitieus plan.

Zo zien veel jonge Arabische mannen het leven; een strijd om te overleven. Aan de ene kant heb je ontbering en armoede, aan de andere kant corrupte onderdrukkende regimes. Die twee realiteiten zijn met elkaar verbonden. De armoede is te wijten aan de georganiseerde diefstal van de rijkdommen van deze landen door de heersende elites. De meeste Arabische regimes, zo niet alle, zijn kleptocratieën. Een heerschappij van dieven. Armoede in een kleptocratie is georganiseerde politiek. Of het nu direct of indirect is. De heersende maffia controleert alle economische activiteit, waartoe de toegang wordt geregeld door een systeem van cliëntelisme en vriendjespolitiek. Je kunt niet zomaar groenten op straat verkopen. Niet zonder groen licht van de lokale afdeling van de kleptocratie. Ook wel bekend als de lokale overheid. Kleptocratieën organiseren armoede, onwetendheid en ziekte en maken er instrumenten van om hun dominantie, en vooral hun winst, in stand te houden. Dat maakt van mensen die een eerlijk, bescheiden inkomen proberen te verdienen zonder toestemming van het regime, criminelen.

In zijn monumentale werk A Song of Ice and Fire, beter bekend als Game of Thrones, schrijft George R.R. Martin over een denkbeeldig, fascinerend continent genaamd Essos. Het ligt ten oosten van Westeros. Een chaotische, diverse wereld van vele culturen en grote traditie, en toch een wereld in verval. Een overblijfsel van wat het ooit was. In Essos hebben de mensen een uitdrukking waarmee ze elkaar begroeten: valar morghulis, wat betekent ‘alle mensen moeten sterven.’ Elkaar herinneren aan de onvermijdelijkheid van het lot lijkt een wijze manier om door het leven te gaan, zij het niet erg vreugdevol. Het antwoord op die groet is echter valar dohaeris, wat betekent ‘alle mensen moeten dienen.’ De menselijke conditie is die van dienstbaarheid, gevolgd door de dood. Dat is de code van Essos. Preciezer gezegd, het is de code van de gewone mensen van Essos, niet van degenen die over hen heersen.

In de stoffige straten van Sidi Bouzid, zoals in elke arme stad of wijk in de Arabische wereld, is de wijsheid van Essos nooit ver weg. Of je dient het regime, of je sterft. Dat zijn de twee regels die het leven bepalen van de meeste Arabische jongemannen met een bescheiden achtergrond. 1400 jaar geschiedenis stormde die dag binnen in het hart en de geest van Mohammed. Een geschiedenis die begon toen een man met dezelfde naam, Mohammed, de profeet van de islam, in het Arabische woestijnzand een religieuze en politieke beweging op gang bracht die zou uitgroeien tot een grote beschaving die een groot rijk stichtte voordat het, zoals alle rijken doen, implodeerde in een miserabele versie van zichzelf. Het Arabisch-islamitische rijk werd vervangen door een systeem van lokale staten die niet in staat waren zijn plaats in te nemen, en zo bleef de vergane glorie de geesten van de Arabieren achtervolgen en hun zielen kwellen. Dat is een constante in de Arabische literatuur en cultuur. In Mawtini (‘Mijn Vaderland’), dat eind jaren dertig door de Palestijnse dichter Ibrahim Toukan werd geschreven als een Arabisch volkslied, en dat vandaag de dag nog steeds het volkslied is van zowel Palestina (officieus) als Irak (officieel), wordt dit sentiment in de tekst tot uitdrukking gebracht:

De jeugd zal niet rusten,

Het doel is onafhankelijkheid

of zijn eigen vernietiging.

We drinken de beker des doods,

En zullen niet als slaven zijn voor onze vijanden.

We willen onze eeuwige vernedering niet,

Noch ons miserabele leven.

In plaats daarvan zullen we onze vergane glorie terugbrengen.

Essos was ooit glorieus, maar nu zien vriend en vijand zijn verval, zijn broosheid, zijn degradatie. Vragen razen onophoudelijk als een storm in de geesten van de Arabische jeugd, als een meedogenloze storm: Wie zijn wij? Zijn wij dit? Zijn we voorbestemd om zo te zijn? Geregeerd door dieven, gedomineerd en bezet door buitenlanders, gereduceerd tot schaduwen? De Turken hebben een sterke staat, de Pakistani zijn een nucleaire natie, de Iraniërs een regionale macht, maar wij Arabieren? Wat hebben wij? Alleen ons verleden. Ons heden is een nederlaag. Op individueel niveau, op collectief niveau, op sociaal niveau, op politiek niveau en op alle andere niveaus. We zijn een natie buiten de geschiedenis. Hoe kunnen we dat veranderen? Wat moeten we doen? Welke weg moeten we volgen?

Storm

Zo moet Mohammed zich die ochtend gevoeld hebben, toen hij zich probeerde te concentreren op zijn eigen persoonlijke strijd en zijn bescheiden doelen. Hij was een arme Arabische jongeman, die per definitie werd achtervolgd door een gevoel van rouw, door een leegte die hij onmogelijk had kunnen opvullen. En toch, hij was nog steeds hoopvol in de strijd.

Mohammed was de zoon van een uit Tunesië geëmigreerde arbeider in Libië. Toen hij drie was, stierf zijn vader aan een hartaanval. Sinds zijn tiende is Mohammed niet meer gestopt met werken. En hoewel hij goede hoop had zijn studies te kunnen afmaken, moest hij op vijftienjarige leeftijd stoppen met school om voltijds te werken. Alle mensen moeten dienen, en in de Arabische wereld moeten zelfs kinderen, maar al te vaak, dienen. De Internationale Arbeidsorganisatie schat dat meer dan 15 procent van de kinderen in de Arabische wereld kindarbeider is. Dat is een zeer voorzichtige schatting. Toch hebben we het hier over meer dan 13 miljoen kinderen.

Miljoenen Arabische kinderen moeten eerst in hun hoofd en dan in hun lichaam opgroeien. Gedwongen om hun tere kinderlichamen mee te slepen naar ruige banen en wilde straten. Gedwongen om hun geest, te snel, mee te sleuren in de duistere gebieden van de menselijke conditie. Ze leren te overleven op straat, terwijl hun leeftijdsgenoten in andere delen van de wereld leren lezen, schrijven en een muziekinstrument bespelen. Als je goed oplet, zie je ze in elke Arabische stad met koopwaar slepen, en als ze de kans krijgen, stoppen ze voor een tv-toestel in een café, of een kapperszaak, om een tekenfilm of een anime te bekijken. Om een minuut van een verloren kindertijd te herbeleven, voordat ze weer aan het werk gaan.

Vaak komen deze kinderen in uitbuitingssituaties terecht, werken ze voor een slavenloon of worden ze zelfs gedwongen tot misdaad en prostitutie. In landen waar oorlogen worden uitgevochten, eindigen ze vaak als kindsoldaat. In de Maghreb-landen worden vele van hen dakloze kinderen en weglopers. In een poging aan hun lot te ontsnappen, gaan zij soms aan boord van vlotten naar Europa. Als ze niet als visvoer eindigen, belanden ze in de straten van Parijs of Brussel, waar ze tot de ontdekking komen dat ze dezelfde nachtmerrie beleven. Een nooit eindigende horror loop. Opnieuw zullen criminelen hen uitbuiten en dwingen tot misdaad en prostitutie. Duizenden van hen verdwijnen dan spoorloos. Men kan zich slechts een voorstelling maken van de horrorscenario's die hen overkomen.4

Aanvankelijk werkte Mohammed op een boerderij die aan zijn oom toebehoorde. De boerderij was gebouwd op een klein stukje land dat hij van zijn vader had geërfd. Zijn oom sloot een lening af bij een bank en zij bouwden de boerderij. Al snel kon zijn oom de betalingen niet meer voldoen en werd het land door de bank in beslag genomen. Dit dwong Mohammed om straatverkoper te worden. Zoals veel mensen uit die regio had de jonge Mohammed eerst geprobeerd om bij het leger te gaan. In dienst gaan bij het leger is de ultieme uitweg uit extreme armoede en de kans om te dienen. Maar niet iedereen krijgt deze kans. Mohammed werd afgewezen; zijn dienst werd niet aanvaard. Om zijn moeder, zussen en inmiddels zieke oom te voeden en een van zijn zussen naar de universiteit te sturen, richtte hij zich op de verkoop van groenten en verdiende hij zo'n 140 euro per maand. Mohammed bleef hoopvol. Hij was van plan om uiteindelijk een pick-uptruck te kopen en op grotere schaal groenten te gaan verkopen. Hij was vastbesloten om zijn eigen weg te gaan, tegen alle verwachtingen in. De hele geschiedenis van zijn volk en familie en de frustraties van zijn eigen leven raasden als een storm door zijn hoofd. Maar hij was hoopvol.

Zijn hele leven lang heeft de plaatselijke politie hem het gevoel gegeven dat hij een misdadiger was, alleen omdat hij producten verkocht en in zijn levensonderhoud voorzag. Mohammed had er geen bezwaar tegen om het regime te dienen. Hij wilde politieman of soldaat worden, maar werd afgewezen. En als mensen niet kunnen dienen, dan moeten ze dood zijn. Zelfs als ze nog ademen, moeten ze dood spelen, spoken worden, ongezien en ongehoord blijven. Zijn hele leven werd hij lastiggevallen door de politie, zijn koopwaar werd in beslag genomen en hij werd weggestuurd, een denkbeeldig graf in.

Hij had geen recht om in de openbare ruimte te verschijnen. Zeker niet in het centrum van de stad. Hij mocht zich alleen in de sloppenwijken begeven, waar hij verbleef in een gipsen huis dat zijn virtuele graftombe was, naast de graven van alle andere arme mensen die er als levende doden woonden. Door mensen als Mohammed te wissen uit de publieke ruimte, kan het regime het beeld van een beschaafd land verkopen aan zichzelf, aan zijn elite, aan de kleine middenklasse, aan de expats en immigranten die op bezoek komen uit Europa, aan de toeristen uit het olierijke Midden-Oosten. Het land is wat het regime op televisie brengt. Zijn inwoners zijn zij die in de winkelcentra van de grote steden shoppen, die hun ochtendkoffie op een terrasje drinken en die in de binnenstad mogen werken. De anderen bestaan niet. Mohammed bestond niet.

Omdat de politie bleef proberen hem te verbannen naar de vergetelheid van zijn krottenstad, moest hij de agenten omkopen om zijn goederen te mogen verkopen. Steekpenningen betalen is ook een manier om de kleptocratie te dienen. Zolang hij dat deed, kon hij bestaan. Op die noodlottige ochtend van 17 december 2010 was Mohammed het beu om steekpenningen te betalen. Hij had zich al in de schulden gestoken om zijn producten te kopen. Hij zat krap bij kas. De 1400 jaar geschiedenis raasden als een storm door zijn hoofd toen de politie hem vroeg de plek te verlaten waar hij een fatsoenlijk bestaan trachtte te verdienen. Hij probeerde met hen te redeneren, hij probeerde stand te houden, om te laten zien dat hij leefde, dat hij geen zombie was, dat hij een mens was die zijn plaats onder de zon had verdiend. De politievrouw die die dag ter plaatse was met haar mannelijke hulpjes, wilde hem een lesje leren. Zij gaf haar mannen opdracht zijn kar in beslag te nemen, gooide zijn groenten op de weg, sloeg zijn weegschaal stuk en bekeurde hem. Hij bleef protesteren, werd woedend, begon tegen haar te schelden en ontplofte. De agente lachte hem uit en zei hem in het Frans, terwijl ze haar arm naar hem zwaaide: ‘dégage,’ rot op!

Mohammed, die 1400 jaar beschaving in zijn ziel droeg, de glorie van de voorvaderen, de trots van een Arabische man, werd als ongedierte behandeld door een vrouw in uniform, die hem beledigde in de taal van de kolonisator. Zij vertegenwoordigde het gezicht van een regime dat hem ziet als een spook, een zombie, een dode man, terwijl het zichzelf aan de wereld verkoopt als vooruitstrevend en seculier. Een voorvechter van vrouwenrechten en emancipatie. Een regime waar hij zich ooit bij wilde aansluiten, dat hij wilde dienen, waar hij deel van wilde uitmaken, waar hij zich aan wilde overgeven, maar waar geen plaats voor hem was. Niet iedereen kan dienen. Niet iedereen kan een zweep vasthouden in het slavenveld. Dus ging hij naar de burgemeester, om zijn beklag te doen, in de hoop dat dit onrecht zo duidelijk zou zijn dat zelfs de plaatselijke vertegenwoordiger van de kleptocratie medelijden met hem zou hebben en zijn verlies zou vergoeden. Hij werd op nog meer minachting en beledigingen onthaald. Toen hij die dag het stadhuis uitliep, was hij eindelijk een spook, een wandelende dode. Hij had eindelijk de rol en de positie aanvaard die de geschiedenis, het lot en het regime voor hem hadden gereserveerd. Je bestaat niet, Mohammed, je bent een leugen, je bent een droom, en het is tijd om te ontwaken in het niets. Toen hij benzine over zijn lichaam goot en riep dat hij zichzelf zou verbranden, dachten de mensen dat hij blufte, maar hij wist wel beter. Alle mensen moeten sterven, en als ze niet als mensen kunnen leven, kunnen ze maar beter sterven. Terwijl het vuur het leven uit zijn lichaam verteerde, schreeuwde hij van pijn, van woede, van wanhoop. Terwijl het vuur hem verteerde, werd hij het vuur. Mohammed metamorfoseerde in de eerste vonk van een vuurstorm, en de hele Arabische wereld ging in vlammen op.

Eindelijk was de storm hier, een storm gehuld in vuur.

Deze storm heeft ook een lange tijd op zich laten wachten. En hij was altijd zwanger van hoop. Arabieren geloofden in de storm op een messianistische manier. Dat sentiment wordt prachtig gevat in een gedicht van de Palestijnse iconische dichter Mahmoud Darwish dat werd gezongen door de Libanese revolutionaire zanger Marcel Khalifa, ‘De beloften van de storm.’ De liederen van Khalifa en de gedichten van Darwish zijn bekend bij elke Arabier die in de jaren 1970 of 1980 is geboren. Zij zijn de soundtrack van een revolutionaire droom die nooit ophield met hun verbeelding te flirten. ‘De beloften van de storm’ gaat als volgt:

Het zij zo.

Ik moet de dood weigeren

En verbrand de tranen van lafhartige liederen

En ontdoe de olijfbomen

Van al hun valse takken.

Als ik een serenade van geluk heb gebracht

Ergens achter de oogleden van bange ogen

Dat komt omdat de storm

Me wijn beloofde en nieuwe bekers

En regenbogen

Omdat de storm

De stemmen van idiote, gehoorzame vogels wegveegde

En veegde de valse takken weg

Van de stammen van staande bomen.

Het zij zo.

Ik moet met je opscheppen

wond van de stad

Jij, een schilderij van bliksem in onze droevige nachten

Als de straat naar me fronst

Je beschermt me tegen de schaduw

En de blikken van haat

Ik zal doorgaan met een serenade van geluk

Ergens achter de oogleden van bange ogen

Sinds de storm woedt in mijn thuisland

Het heeft me wijn en regenbogen beloofd.

Nationalisme