ffffff

‘Meer weetjes over Frankrijk?
Praat mee op Twitter: #etalors’

Inhoud

Au début

A la recherche de la grandeur perdue

De Gallische haan, het hoge woord en de grote dagen

Le chauvinisme de monsieur Chauvin

Heel Frans en soms helemaal niet

Vive le roi présidentiel!

Wel en wee in de Franse politiek

Comme d’habitude

Flamboyant en zedelijk exuberant

Francofilie

Frankrijk is overal

Selectieve bibliografie

Au début

In 2021 overleed met Jean-Paul Belmondo een oer-Fransman. Bébel, zoals hij liefkozend door de Fransen werd genoemd, belichaamde in zijn eentje alle vijftig tinten Frankrijk die in dit boek aan bod komen. Wereldwijde roem vergaarde deze zoon van een Italiaanse immigrant met de film À bout de souffle uit 1960. Dit boek, Et alors?, staat trouwens vol met Fransen die door en door Frans zijn, maar toch ‘andere’ roots hebben, waarmee het beste bewijs is geleverd dat je echt Fransman kan worden. Wie weet zelfs door het lezen van dit boek? Tik bijvoorbeeld maar eens ‘Du côté de chez Swann’ in de zoekbalk van je muziekstreamingsdienst in. De literaire freaks herkennen de titel als die van het eerste deel van de zevendelige romancyclus À la recherche du temps perdu van de Franse schrijver Marcel Proust, maar hij is ook een hit uit 1976. Gezongen door ene Dave. Spreek uit ‘Daaf’. Geboren in Amsterdam als Wouter Otto Levenbach in 1944 en in 1965 naar Frankrijk verhuisd. Wereldberoemd in Frankrijk en als bijna tachtiger nog te zien in Fort Boyard én Mask Singer. Fransman worden? Als het zelfs een Amsterdammer lukt…

De vraag is dan natuurlijk: wat is dat, een Fransman? Wat maakt iemand Frans? Laat ons even weer de betreurde Jean-Paul Belmondo voor de geest halen en de film À bout de souffle. In deze film van Jean-Luc Godard incarneert Belmondo de uiterst nonchalante kruimeldief Michel. Met zijn revolutionaire jump cuts, ingewikkelde flashbacks en -forwards en geïmproviseer tegen sneltempo geldt deze film als pure avant-garde en als het voorbeeld van de nouvelle vague. En toch was het vooral Jean-Paul Belmondo zelf die zich op de kaart zette met zijn enorme présence en zo de nodige renommée verwierf. Je merkt het, de Franse woorden en termen vliegen al vrolijk in het rond. Zelf had Bébel weinig met dit intellectuele gedoe. Nee, hij mocht dan wel de ster van de arthousefilm zijn, zelf beleefde hij veel meer plezier als sympathieke schelm in dwaze komedies of stevige actiefilms. Zelfs als dat betekende dat hij zelf op een vliegend vliegtuig moest gaan staan of van de trappen van de Sacré-Coeur moest tuimelen en duikelen. Vond hij leuk. Bracht ook veel meer op dan dat kunstige gedoe. Kortom, als er één een belichaming is van een ‘Et alors?’-houding die in 1994 door president François Mitterrand eeuwigheidswaarde kreeg is het wel onze dekselse rebel Bébel. Il s’en fout dat men vond dat hij zijn talent verkwanselde. Kortom, Bébel als nakomeling van de onoverwinnelijke Galliër Asterix, al even non-conformist tot in de kist en al even hard een houding van merde à tout le monde. Belmondo’s films werden een genre op zich. Het was hij die net als Louis de Funès en Alain Delon de zalen tot ver buiten Frankrijk deed vollopen. Van dat soort grandeur is het land ondertussen echter al enige tijd gespeend. En dat het die grandeur mist mag wel duidelijk zijn. Het is een belangrijk thema geworden in dit boek.

Et alors?, grandeur, renommée, je m’enfoutisme, avant-garde… het zijn niet voor niets Franse woorden en uitdrukkingen die in dit boek — badum patts — de revue zullen passeren. Net als flamboyant, wat Belmondo bij uitstek was. Dat deze amateurbokser met rubberen lippen als Mick Jagger, pretoogjes als Toon Hermans en de neus van Rocky Marciano, met een voorliefde voor een te ver openstaand hemd, een teveel aan gouden ketting en de onvermijdelijke Gauloisesigaret in de mond geen echte adonis was, stond hem toch niet in de weg om menig model of actrice aan zijn degen te rijgen. De Engelsen spreken zelfs van ‘belmondism’ als ze het hebben over een ontwapenende séducteur met foute gueule, maar boordevol bravoure.

Een regelrechte flaneur, iemand die rondzwerft en slentert, zonder doel of richting; ja, dat was deze Jean-Paul Belmondo. Wel niet ‘een prins die, waar hij ook gaat, van zijn anonimiteit geniet’, zoals de dichter Baudelaire zijn ‘flaneur’ omschreef, maar zeker wel een man ‘struikelend over woorden als over kasseien’, uit diens gedicht Le soleil. Flaneur Belmondo zou weleens Frankrijk zelf kunnen zijn. ‘We hebben allen iets van Belmondo in ons,’ schreef de krant Le Figaro dan ook in haar requiem voor deze Franse filmster. Een kleine zestig jaar geleden had Belmondo al een autobiografie uit: Trente ans et vingt-cinq films. En dan moesten er nog veel films volgen. En nog veel levens. Als God in Frankrijk. En God, wat hield hij van Frankrijk. Net als wij. In al zijn veelzijdigheid. Of om het met de woorden van Bébel zelf te zeggen in À bout de souffle: ‘Als u niet van de zee houdt, als u niet van de bergen houdt, als u niet van de stad houdt, alors allez vous faire foutre.’ Daar voegen we met veel graagte in dit boek een hele set historische anekdotes en politieke weetjes aan toe. Op z’n Belmondo’s. De ene keer al wat kunstiger, de andere keer wat humoristischer. Maar altijd door en door Frans. En altijd met een hoog Et alors?-gehalte. Als het over de zee gaat kunnen we natuurlijk niet om de Franse zanger Charles Trenet heen met zijn wereldhit La mer (‘La mer / Qu’on voit danser / le long des golfes clairs / A des reflets d’argent’). ‘Le Fou Chantant’ — Trenets bijnaam omwille van zijn eeuwige grijns en vilten hoedje — pende deze hit tijdens een treinrit tussen Carcassone en Narbonne neer. Op amper een halfuurtje dus. Waarvoor hulde. Trenet is trouwens ook de man van Douce France (‘Cher pays de mon enfance / Bercée de tendre insouciance / Je t’ai gardée dans mon cœur / Je t’ai gardée dans mon cœur’).

Je merkt het, we steken in deze inleiding meteen van wal met de nodige weetjes. Joost mag weten dat Frankrijk een wijnvat vol faits divers is. Sta ons toe er nog eentje tegenaan te gooien; een heel recent weetje uit de categorie ‘only in France’. Eind 2021 introduceerde de Franse overheid een nieuwe identiteitskaart. Een tikkeltje kleiner dan de vorige. Een tikkeltje té klein zelfs, want de gemeentebesturen van Saint-Evroult-Notre-Dame-Du-Bois, Beaujeu-Saint-Vallier-Pierrejux-Et-Quitteur en Les Avenières Veyrins-Thuellin, Saint-Martin-Lars-en-Sainte-Hermine, Saint-Germain-de-Tallevende-la-Lande-Vaumon en Saint-Remy-en-Bouzemont-Saint-Genest-et-Isson moesten constateren dat de naam van hun ongetwijfeld o zo gezellige gemeente niet op de nieuwe identiteitskaart kon. Er waren simpelweg te weinig karakters voor deze karaktervolle plekken voorzien! Terwijl men toch zou mogen hopen dat de Franse overheid wel weet dat de Fransen een beetje breedsprakerig kunnen zijn… Ken je pappenheimers, niet? De zeventigtal inwoners van het 2,73 km² grote, of kleine zo je wil, dorpje Y in het departement Hauts-de-France hebben dat probleem natuurlijk niet. De Ypsilonien(ne)s zijn trouwens verbroederd met die van het Welsche Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch… Want ja, humor hebben ze wel, de Fransen. Die humor durft in Frankrijk op het bekende gekkebekkentrekken van een Louis de Funès en de nodige onderbroekenlol na behoorlijk talig te zijn. Ypsilonien(ne)s zullen bijvoorbeeld met graagte het zinnetje ‘On y est à Y’ bezigen en dat behoorlijk grappig vinden van zichzelf.

Naar inspiratie voor hun talige mopjes (une blague) of raadseltjes (une devinette) genre ‘Qu’est-ce qui est bleu, blanc et rouge?’ of ‘Que dit une vis à un tournevis?’ moeten onze zuiderburen trouwens niet al te lang zoeken. Die grapjes kunnen ze letterlijk aflezen van de wikkel van het superbekende caramelsnoepje Carambar. Sinds 1969 kan je in elke supermarché de gele zakken met deze superzoete karamelstaafjes vinden. Toen de producent tien jaar geleden aankondigde te stoppen met het afdrukken van grapjes op de snoeppapiertjes, steeg een enorme storm van protest op via de sociale media. De producent moest bakzeil halen. De snoepjes met bijbehorend grapje maken nu eenmaal integraal deel uit van de Franse cultuur. Une blague Carambar is trouwens de vaste uitdrukking geworden voor een flauw grapje. O ja, wat er nu ‘bleu, blanc et rouge’ is? Een smurf met een bloedneus! En wat de vijs tegen de schroevendraaier zegt? Tu me fais tourner la tête! (Je doet mijn hoofd op hol slaan!)

Deze weetjes gelden als smaakmaker, als aperitief, voor de verschillende hoofdstukken in dit boek. En wie in Frankrijk aan het aperitief gaat die zal — tenzij ie een echte kenner is en dus een liefhebber van een Lillet, Volmer, Saint-Germain, Dubonnet of Dolin — vermoedelijk voor een glaasje bubbels gaan. Lees champagne. Enig nadeel, dat is een beetje prijzig. Goed voor de grote momenten van het leven dus. Beeld je echter in dat je op regelmatige basis aperitief moet schenken aan veel volk omdat je nu eenmaal aan je status verplicht bent om veel officiële recepties te organiseren? Bijvoorbeeld omdat je een stadsbestuur bent. Dan durft de stadskas wel eens met een kater opgezadeld te worden door al dat bubbelgeslurp.

De burgemeester van Dijon, niet alleen hoofdstad van de mosterd, maar ook van de Bourgogne, bedacht in de nadagen van de Tweede Wereldoorlog daarom een goedkoper alternatief dat toch in de smaak viel bij ieder die het aangeboden kreeg. De burgemeester suggereerde een cocktail gemaakt van de Bourgondische aligoté-wijn met een beetje crème de cassis. Deze zoete likeur op basis van zwarte bessen moest de ietwat zurige toets van de plaatselijke witte wijn het nodige weerwerk bieden. De cocktail bleek een schot in de roos. Iedereen die hem nuttigde kirde van plezier en burgemeester Félix Kir én de penningmeester van de stad zagen dat het goed was. Razendsnel veroverde het aperitief Kir — want zo werd het drankje al snel genoemd — de rest van het land en raakte het ook buiten de landsgrenzen populair. Dat had veel, zo niet alles met de flamboyante en charismatische Kir zelf te maken. Maar ook met het feit dat het drankje in allerlei frivole combinaties kon worden aangeboden. Je denkt zelf wellicht meteen aan de kir royal. Dat is de combinatie van crème de cassis met schuimwijn. Net iets meer haut de gamme is de kir impérial, waarin schuimwijn het genadeloos moet afleggen tegen echte champagne. Voor kapitalistenhaters is er dan weer de double K: wijn, crème de cassis en vodka. Dat kreeg Sovjetleider Nikita Chroetsjov alvast in mei 1960 tijdens zijn bezoek aan Parijs voorgeschoteld. Zo kon hij op de Russische ambassade in Parijs klinken met Félix Kir zelf. Na elkaar eerst hartelijk omhelsd te hebben, want beide heren kenden elkaar goed. Ze waren vrienden sinds Dijon en Stalingrad in 1959 verbroederd waren. Een omstreden keuze in volle Koude Oorlog, maar niet meer dan normaal voor burgemeester Kir. ‘Tenslotte hebben de Russen geholpen om de nazi’s te verslaan,’ zei hij daarover.

Misschien nog het opvallendst aan deze vriendschap was dat Félix Kir priester en kanunnik was. Niet direct het genre figuren waarmee een atheïstische communist graag mee op de foto komt, zou je denken. Zeker als je je de legendarische Franse komische reeks rond Don Camillo inbeeldt waarin Fernandel de hoofdrol voor zijn rekening nam. Met Don Camillo als de pastoor die voortdurend overhoop ligt met de communistische burgemeester van het stadje waarin ze beide ‘hoogwaardigheidsbekleders’ zijn. Trouwens, er is na de double K, kir royal en kir impérial ook een ‘religieuze’ kir-variant voorhanden. De kir Cardinal is een mix van rode wijn en crème de cassis.

Kannunik Kir verwierf zijn bekendheid tijdens de Tweede Wereldoorlog. Zo wist hij de afbraak van de synagoge van de stad — onder Duits(gezind) bewind — te voorkomen door er een opslagplaats voor oude kleren van te maken en slaagde hij erin allerlei vervalste identiteitskaarten te maken om zo ontsnapte en ondergedoken krijgsgevangenen naar onbezet Frankrijk te loodsen. Kir zelf werd verschillende keren opgepakt, maar ontsnapte telkens aan een veroordeling. In januari 1944 overleefde hij ternauwernood een aanslag van een groep collaborateurs. Zijn naam en faam verzilverde hij na de oorlog in de politiek, waar hij een behoorlijk vooruitstrevend burgemeester bleek. Zo liet hij bijvoorbeeld een kunstmatig meer aanleggen dat ervoor zorgde dat de rivier de Ouche die door Dijon loopt niet om de haverklap overstroomde. De naam van het meer? Le lac Kir! Of wat dacht je? Enige ijdelheid is de Fransen niet vreemd, zoals je verder in dit boek wel zal merken. Burgemeester Kir maakte het stadscentrum trouwens al in de jaren 60 autoluw. Kon iedereen ongegeneerd kir drinken. Royal, impérial ou cardinal, tout égal!

Alweer een weetje uit de koekentrommel van deze twee auteurs dus en nog een bewijs dat de rijke geschiedenis — zowel de lichtjes gewijde als de zeer recente — van Frankrijk veel leuks en lekkers oplevert. Dat bovendien vaak nog veel vertelt over waarom de Fransen ook vandaag nog zo verduveld Frans zijn. Of dit boek een encyclopedie is van al wat Frans is? Ach, het is een selectie van al wat ons, auteurs van dit boek, zo intrigeert aan Frankrijk. Maar nee, het is geen encyclopedie. Wist je trouwens dat de titel van de allereerste encyclopedie als volgt luidde: Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, par une Société de gens de lettres. Mis en ordre et publié par M. Diderot, de l’Académie royale des Sciences & des Belles Lettres de Prusse; quant à la partie mathématique, par M. d’Alembert, de l’Académie royale des Sciences de Paris, de celle de Prusse, & de la Société royale de Londres? En dat er tussen 1751 en 1772 maar liefst 28 delen met bijna 72.000 artikelen van verschenen? Wees dus blij dat we er geen encyclopedie van gemaakt hebben. Wat we dan weer wel willen, is bereiken wat Denis Diderot in de Encyclopédie bij het lemma ‘encyclopédie’ schreef: project met als doel ‘de mensen anders te laten denken.’ Ons doel: mensen eens met andere ogen naar Frankrijk laten kijken. Want niet alles is wat het op het eerste gezicht lijkt. En niet alles wat je ooit geleerd hebt over la douce France klopt. ‘Ik verafschuw wat u zegt, maar zal tot de dood uw recht verdedigen om het te zeggen,’ bijvoorbeeld. Dat heeft Voltaire nooit gezegd. Volledig apocrief. Wat hij en vele andere Fransen dan allemaal wel hebben gezegd? Alain en Joost mogen het weten!

A la recherche de la grandeur perdue

De Gallische haan, het hoge woord en de grote dagen

De haan blijft maar kraaien

Zo’n 2000 jaar geleden was heel Gallië (zo heette Frankrijk toen) bezet door soldaten van Caesar, de Romeinse veldheer. Heel Gallië? Nee, één kleine nederzetting bleef moedig weerstand bieden aan de overweldigers en maakte het leven van de Romeinen in de omringende legerplaatsen bepaald niet gemakkelijk… Inderdaad, de stripfanaat is mee. Dit is de start van Asterix de Galliër geschreven door René Goscinny en getekend door Albert Uderzo. En later nog verfilmd met opperfransman Gérard Depardieu in een hoofdrol. Europa’s bestverkopende stripreeks ging sinds 1959 trouwens al 385 miljoen keer over de toonbank. Van het voorlaatste album De dochter van de veldheer werden meer dan 2,2 miljoen Franstalige exemplaren verkocht. Zelfs in het Duits liep de oplage boven het miljoen. Het 39ste en voorlopig laatste album uit de reeks, Asterix en de griffioen, kwam in oktober 2021 uit. De expeditie naar de griffioen wordt in het boek geleid door ene Terinconus, een karikatuur van Frankrijks bekendste romancier Michel Houellebecq, vernoemd naar zijn boek La carte et le territoire. Ook Fakenius — fake news — eist een rol op in dit wederom heerlijk verhaal. Of Gallië Frankrijk is en vice versa? Wees maar zeker.

Wie het over de kaart en het territorium van Frankrijk heeft, kan dus niet om Gallië heen. Maar zeker ook niet om de haan, want die staat symbool voor de Gallische wortels van Frankrijk. Galliërs werden door de Romeinen als een trots, maar bijzonder koppig volk omschreven. Zij gaven de Galliërs de Latijnse naam voor haan, gallus, die deze op hun beurt als geuzennaam adopteerden. De Galliërs zien in het gevederde dier een symbool voor geloof en licht. Zoals de haan elke morgen een nieuwe dag inluidt, met nieuwe hoop. Trots, waakzaamheid en elegantie, dat is wat de haan doet kraaien. Dat is meteen ook de reden waarom de Franse nationale voetbalploeg al meer dan honderd jaar vol trots een Gallische haan op de borst draagt. De eerste keer gebeurde dat in 1909, toen Frankrijk met 5-2 van België won. Uiteraard prijkte bij de Fransen ook in 1998 de haan op de borst, toen ze voor het eerst in de geschiedenis het WK wonnen. De officiële mascotte van dat toernooi dat in eigen land werd gespeeld, was trouwens een haan, Footix. Je ziet meteen de link naar de Galliër Asterix.

De haan als symbool voor de trotse Franse natie vind je in heel Frankrijk terug. In de sport is de haan het symbooldier voor voetbal, maar ook voor rugby. Al meer dan een eeuw geleden stelde de aanvoerder van het Franse rugbyteam Marcel Communeau voor om de mooie compleet witte tenue, afgewerkt met een subtiel rood en blauw cirkeltje dat puurheid moest uitstralen, te vervangen door iets dat toch wat betekenisvoller zou zijn. En wat dus meer je ne sais quoi, allez, panache, zou hebben. Men koos voor een fier dier dat op de juiste momenten agressief kan zijn en altijd strijdvaardig overkomt. Inderdaad, de haan. Een gouden exemplaar bovendien, want goud is de kleur van overwinning. De haan deed zijn werk, want het Franse nationale rugbyteam hoort al decennialang bij de top van het internationale rugby. En dan heb je natuurlijk ook nog het Franse sportmerk, Le Coq Sportif, om Frankrijk als haantje de voorste in sportland te representeren.

Frankrijk is ook zowat het enige land ter wereld waar hanengevechten nog zijn toegelaten. Of toch in die gebieden waar ze een historische traditie zijn. Concreet gaat het hier om het noorden van Frankrijk en de overzeese gebieden Réunion en Guadeloupe. Sinds 2015 mogen er wel geen gallodromen — rennen waarin de hanengevechten plaatsvinden — bijkomen. Een maatregel die als doel heeft dit gebruik te doen uitsterven. Wat niet verhindert dat er in Frankrijk nog tal van illegale hanengevechten worden georganiseerd.

Ook buiten de sport om is Frankrijk vergeven van de hanen en dat is best opmerkelijk. Want ja, als we het hebben over nationale dieren — want dat is de haan — dan vind je leeuwen, arenden, olifanten… bij de vleet. Lekker stoer ook. Maar een haan? Een vervelende nachtrustverstoorder die te pas en te onpas van zich laat horen. Die eigenlijk gewoonweg net iets te aanwezig is met zijn haantjesgedrag.

In 2019 kreeg de haan er in Frankrijk nog een extra symbolische betekenis bij, buiten de associatie met het fiere, koppige en elegante. Met dank aan haan Maurice. Die kreeg omwille van zijn ochtendlijke gekraai een klacht aan zijn been. De buren — een koppel gepensioneerden die in hun bijeen gespaard buitenhuisje in het departement Charente-Maritime van absolute rust wilden genieten — wilden Maurice maar al te graag in de coq au vin draaien. Na stevige tegenstand die in de media behoorlijk werd opgepookt, wees de correctionele rechtbank van Rochefort de klacht uiteindelijk af en moesten de klagers eigenares Corinne Fesseau 1000 euro schadevergoeding betalen. Corinne had nochtans haar best gedaan en zwarte lakens opgehangen om Maurice wijs te maken dat het nog geen ochtend was, maar daar was de haan dus niet ingetrapt.

Koppige Maurice kreeg dankzij de rechtszaak een heldenstatus in Frankrijk. Hij werd het symbool voor de spanningen op het platteland tussen eigenaars van vakantiewoningen en de lokale bevolking. Zo’n 140.000 mensen tekenden een petitie waarin ze hun steun uitspraken voor het dier. Uiteindelijk kraaide Maurice victorie. Lang heeft hij er echter niet van kunnen genieten. In 2020 stierf hij op zesjarige leeftijd een natuurlijke dood in zijn woonplaats Saint-Pierre-d’Oléron. Maurice overleed aan Coryza, een bacteriële infectie die vaak voorkomt bij pluimvee. Vroeger stond de ziekte in Vlaanderen bekend als ‘acuut snot’.

Opvallend, op het Franse platteland wonen de mensen behoorlijk ver uiteen en toch slaagde Maurice erin de buren wakker te brullen. Misschien hadden de buren dan toch niet geheel ongelijk… Hoe ver de Fransen uit elkaar wonen? Wel, als alle Fransen zich netjes zouden verspreiden over het hele Franse grondgebied zou elke Fransman een huis met een tuin zo groot als twee voetbalvelden hebben. In België is dat trouwens een half voetbalveld per persoon. In Parijs deel je één voetbalveld met honderd personen, in de Lozère bijvoorbeeld heb je veertien velden per persoon. En zo werd de haan ook een beetje het symbool voor de eeuwige strijd die in Frankrijk woedt tussen de stad en het platteland.

Asterix en de Gauloises

Wie de Fransen aan de Galliërs linkt kan niet om het Franse sigarettenmerk Gauloises heen, letterlijk Gallische vrouwen. Iconische sigaretten, want iconische koppen als John Lennon, Jim Morrisson, Pablo Picasso en Jean-Paul Sartre lieten zich er maar al te graag mee fotograferen; ze luiden bovendien ook de loftrompet. Net als ook Henri Charrière dat deed in zijn autobiografie Papillon — wereldwijd bekend geworden door de verfilming ervan met Steve McQueen en Dustin Hoffman. (Op dat verhaal komen we later nog uitgebreid terug.) Iconische sigaretten ook door de iconische verpakking met een helm-met-vleugeltjes erop. Zo’n helm zou — zo dacht men in het begin van de vorige eeuw, deel zijn geweest van de karakteristieke dracht van de oude Galliërs aan wie de sigaretten dus hun naam danken. De Gallische stripheld Asterix draagt inderdaad zo’n helm. Maar niet omdat dat historisch zo correct is, wel omdat de tekenaars wilden verwijzen naar… de sigaretten.

Het roken van een Gauloise werd lang als een patriottische daad gezien, want het was de sigaret die de vrijheidsstrijders in de Eerste Wereldoorlog en later de verzetshelden in de Tweede Wereldoorlog rookten. Bovendien was hun leus ‘Liberté toujours’ ook vereeuwigd op de zijkant van de pakjes Gauloises. In 1926 werd de overheidsdienst Service d’Exploitation Industrielle des Tabacs et Allumettes (Seita) opgericht. Deze organisatie nam de verdeling van de sigarettenmerken voor haar rekening. Het doel van die Seita was de Franse staatsschuld af te betalen en goede doelen te steunen. Elke trek was kortom goed voor elke mede-Fransman. In de jaren 50 werd het roken van Gauloises een van de uiterlijke stijlkenmerken van het existentialisme, de filosofische strekking waarvan Jean-Paul Sartre de pionier was en van wie het moeilijk is een foto te vinden zonder Gauloise in de hand of in de mond. Het existentialisme stelt dat de mens volledig vrij is in het leven. Inderdaad, ‘Liberté toujours’. Net zoals op het pakje sigaretten zelf staat. Roken als existentialistische daad. Je verzint het niet. Gauloise is altijd Frankrijks allerpopulairste sigaret geweest, op de voet gevolgd — zij het met enige rookpauzes — door de Gitane.

Maar één haan op het erf

Even terug naar de haan als symbool voor de strijd tussen stad en platteland. Frankrijk was lang een lappendeken van graafschappen, gouwen en nog meer van dat bestuurlijk gedoe. Daar is pas laat verandering in gekomen. En dan nog met de nodige horten en stoten. In de 17de eeuw probeerden absolutistische heersers als zonnekoning Lodewijk XIV wat uniformiteit te krijgen in de organisatie van het land en Frankrijk nog strikter vanuit Parijs te besturen en aan te sturen. ‘Paris locuta, causa finita,’ luidde dat toen. Als Parijs spreekt, moet de rest zwijgen (en vooral luisteren en volgen). Al was dat met het versnipperde Franse platteland makkelijker gezegd dan gedaan. In de praktijk waren er tot aan de Franse Revolutie in heel Frankrijk vooral lokale wetten en gebruiken van toepassing. Elk dorp en iedere regio had zelfs eigen lengtematen en gewichten, zoals elders in het Europa van het ancien régime.

Dat veranderde met de machthebbers die vanaf 1789 aan het roer stonden en die geïnspireerd waren door de rationele geest van de Verlichting. Er was nood aan wetten en regels die overal in Frankrijk van toepassing waren. En de revolutionaire principes van vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid moesten vanuit Parijs overal worden opgelegd. De herindeling van het grondgebied moest daarbij helpen. Gedaan met oude provincies als Bretagne, Champagne, Provence, Normandië, Berry en… Flandres, alias Frans-Vlaanderen. De provincies zijn dood. Leve de departementen! De grootte van zo’n departement werd daarbij semi-wiskundig bepaald: de hoofdplaats moest op maximum één dagreis afstand liggen. De 83 departementen die in 1790 werden ingesteld kregen een naam die weinig te maken had met de oude provincies. In de plaats kwamen vooral verwijzingen naar rivieren. Denk daarbij aan de Marne, Moezel (Moselle), Sâone-et-Loire… Aan het hoofd van zo’n departement kwam een prefect te staan. Diens rol bestond erin eerst en vooral de centrale Franse staat te vertegenwoordigen.

En zo kwam het dat eind achttiende eeuw L’État er stond. Als één haan op het erf. Die stipuleert, reguleert en heerst vanuit één centraal punt: Parijs. Want daar worden alle beslissingen genomen. Met een boutade zeggen Fransen vandaag nog altijd dat je eerst naar Parijs moet bellen vooraleer je in je tuin een boom mag omhakken. Het besluit glijdt vervolgens trapsgewijs naar de burger via de niveaus van regio, departement en gemeente. Frankrijk telt vandaag nog steeds meer dan 36.000 gemeenten, met een gemiddelde van 1650 inwoners. Slechts 52 gemeenten hebben meer dan 100.000 inwoners. Daar steekt het immens grote en immens machtige Parijs torenhoog bovenuit. De Parijse haan overschouwt het Franse kippenhok. Ook in de cijfers.

In 1801 woonden in Parijs zo’n 550.000 mensen, meer dan in de zes grootste daaropvolgende steden Marseille, Lyon, Bordeaux, Rouen, Nantes en Rijsel samen. In 1886 was Parijs zelfs groter dan de zestien volgende grootste steden opgeteld. Vandaag zijn de verhoudingen minder extreem met een goede twee miljoen inwoners in Parijs zelf en twaalf miljoen in het ‘Île-de France’, de regio van de hoofdstad en de omliggende gebieden. En dat op een totaal van 67 miljoen Fransen.

Net zoals Frank Sinatra zong over New York ‘if you can make it there, you can make it anywhere,’ geldt een succesvolle passage in Parijs eveneens voor de Fransen als succesnummer. Wie het wil maken in het leven moet naar de Lichtstad gaan. De Franse literatuur heeft daarbij trouwens altijd een handje geholpen. Grote helden zijn zij die naar Parijs trekken om er carrière te maken. Zo trekt in het boek le Père Goriot van Honoré de Balzac de jonge Eugène de Rastignac van Angoulême naar Parijs om er rechten te gaan studeren. Als Eugène in de hoofdstad aankomt, spreekt hij deze rechtstreeks aan: ‘En nu aan ons beide, Parijs.’

Het gevolg laat zich raden. Tot op de dag van vandaag bestaat niet geheel ten onrechte het beeld van de arrogante Parijzenaar die de rest van Frankrijk vertelt wat ze moeten doen en hoe ze moeten leven. In de loop der jaren ontstond het beeld van Parijs als kosmopolitisch centrum en thuis van de hooggeschoolde elite. En dan had je de rest. Al in 1947 schreef de geograaf Jean-François Gravier het boek Paris et le désert français. Het Franse ‘De rest is parking’, zeg maar.

Een winterslaap in de Pyreneeën

De spanning tussen Parijs en het platteland is deel van het Franse DNA, ook al raakten de verhoudingen doorheen de jaren gewijzigd. Momenteel wonen 50 miljoen Fransen of driekwart van de bevolking in stedelijk gebied. In 1936 was dat nog 53 procent, in 1968 70 procent. Gevolg van die binnenlandse migratiegolven — elk jaar verhuist 11 procent van de Fransen — is dat het platteland al jaren doodbloedt. Er zijn steeds meer dorpen zonder ook maar één winkel. Een dokter is in geen tientallen kilometers te bespeuren. Het openbaar vervoer stelt bovendien nog amper iets voor. Economische activiteit op het platteland is er dan ook steeds minder, want bedrijven zijn vertrokken naar lageloonlanden. En de landbouw? Die zieltoogt. In 1980 telde het land nog meer dan 1,5 miljoen landbouwers. Nu zijn het er 400.000 en velen naderen de pensioenleeftijd.

Wie aan het platteland denkt, ziet meteen een dorp voor zich. En wie in het Nederlandse taalgebied de term ‘dorp’ hoort vallen, denkt meteen aan Wim Sonnevelds hit Het Dorp. ‘Dit dorp / Ik weet nog hoe het was / De boerenkind’ren in de klas / Een kar die ratelt op de keien / Het raadhuis met een pomp ervoor / Een zandweg tussen koren door / Het vee, de boerderijen…’ Maar wist je dat dit overbekende liedje — een Nederlandstalige evergreen — eigenlijk een cover is? Eentje van de Franse zanger Jean Ferrat, geboren als Jean Tenenbaum in 1930 en een van Frankrijks populairste zangers in de jaren 60 en 70.

Jean Ferrat was de zoon van de Russische Joodse juwelier Mnacha Tenenbaum, die op negentienjarige leeftijd in 1905 naar Frankrijk was gevlucht. 37 jaar later zou de man het leven laten in Auschwitz. De kleine Jean vond troost in de muziek. Die leverde hem genoeg francs op om begin jaren 60 een leuk huisje te kopen in de Ardèche. Hij werd er verliefd op het landschap en op de keuken van restaurant La Montagne op de Place de la Résistance van zijn dorpje Antraigues-sur-Volane. Mijmerend over de plattelandslucht schreef hij aan het tafeltje van het restaurant La Montagne met de volgende beginstrofe: ‘Ils quittent un à un le pays / Pour s’en aller gagner leur vie, loin de la terre où ils sont nés / Depuis longtemps ils en rêvaient / De la ville et de ses secrets, du formica et du ciné.’ (‘Eén voor één verlaten ze het land, om te gaan leven, ver van het land waar ze geboren zijn. Ze hebben er lang gedroomd van de stad en haar geheimen, van formica en de bioscoop.’) Het is in de stad dat Ferrat zijn centjes verdiende en in Antraigues-sur-Volane dat hij ze uitgaf. Met de opbrengst van het nummer La Montagne kocht Ferrat vervolgens… restaurant La Montagne.

Vandaag lijkt de uittocht van het platteland richting Parijs te keren. Zo verloor Parijs de voorbije tien jaar 59.000 inwoners. De appartementen zijn er klein en duur. De gemiddelde prijs van een vierkante meter ligt er boven de 10.000 euro en een gemiddeld appartement telt 31 vierkante meter. De bevolkingsdichtheid is er vier keer zo hoog als die van het toch ook behoorlijk volgebouwde Brussel. De website Paris, je te quitte (Parijs, ik verlaat je) helpt Parijzenaars zoeken naar werk en woonst elders in het land. Sinds de eerste coronalockdown krijgt de website drie keer zoveel cv’s binnen en dubbel zoveel aanvragen voor huisvesting. Te bedenken dat in het hypergecentraliseerde land dat Frankrijk lange tijd was, iedereen in Parijs wilde wonen. Het is echter niet per se het platteland dat profiteert, wel provinciesteden als Bordeaux, Nantes en Lyon. Maar ook kleinere steden verleiden jonge mensen en gezinnen. In Fougères, Angers of Orléans vind je een karaktervol huis met tuin voor de prijs van een Parijs tweekamerappartement.

Eeuwenlang gold het dorp als microkosmos met focus op landbouw met één specifieke activiteit. Of het nu veeteelt, akkerbouw of wijnbouw was. Contact met andere dorpsgemeenschappen was schaars, ook al omdat dorpen zo ver uit elkaar lagen. Tussen de dorpen gaapte het grote niets. Grote stukken van Frankrijk waren lang totaal onbewoond. Bepaalde gebieden kon je gerust een Europese woestijn noemen. De Landes in het zuidwesten bijvoorbeeld. Etymologisch betekent dit trouwens ‘woeste grond’ met 7800 vierkante kilometer heide, zand, struikgewas en naaldbomen. Voor de rest niets. Rien de knotse. ‘Eeuwenlang een sombere woestijn waar de krekel zingt en de vogel zwijgt, waar alle menselijke bewoning verdwijnt,’ schreef Victor Hugo over de Landes.

Collega-schrijver en 19de-eeuwse succesauteur Stendhal, alias Henri Beyle, zoals zijn echte naam klonk, omschreef een soortgelijke situatie toen hij in 1837 in het dorpje Rousselan verbleef, in midden-Frankrijk. Hij had het gevoel van een ‘totale geïsoleerdheid’. Er was amper een teken van menselijk leven, en hij moest bij het verlaten van het dorp een paar uur stappen voor hij iemand tegenkwam. Het voelde vreemd aan voor Stendhal, en dat terwijl hij in zijn jonge jaren nog had deelgenomen aan de Russische veldtocht van Napoleon (1812) en dus door de eindeloze Russische steppes was getrokken.

Fransen leefden in dorpsgemeenschappen van soms slechts een paar honderd inwoners. Als ze al aan zulke aantallen kwamen. Dat zulke kleine dorpen in al hun geïsoleerdheid allerlei vreemde gebruiken en tradities ontwikkelden, hoeft dan ook niet te verbazen. Wat te doen bijvoorbeeld als je in een winters ingesneeuwd Alpen- of Pyreneeëndorpje ‘kwam te overlijden’ — trouwens een veelgebruikt gallicisme? Nee, dan werd je niet direct begraven, maar onder een bed van sneeuw op een dak gelegd in afwachting van de dooi in de lente. Dan pas volgde de echte begrafenis. Tot ver in de 19de eeuw was dit redelijk macabere gebruik de normaalste zaak ter wereld.

De Franse Mowgli

Over de winter gesproken: in verschillende delen van Frankrijk hielden de inwoners zowaar een soort van winterslaap. Begin 20ste eeuw schreef een lokale geograaf over de inwoners van het dorp Barèges op de flanken van de Tourmalet-berg dat ze ‘in de lente tevoorschijn kwamen, bleek, verward en met bloedarmoede.’ Elders kan je lezen dat de mannen in de Nièvre (een departement ten zuiden van de Bourgogne) na de oogst en het verbranden van de wijnstokken het huis niet meer verlieten. Punt. Gewoon niet meer buitenkomen. Gezinnen kropen bij elkaar in bed en bleven daar een groot deel van de dag en nacht; een menselijke winterslaap als het ware. Het tegen elkaar aanschurken om warm te blijven leidde ook effectief tot een vertraging van het metabolisme en zo moest men in de winter niet snel de voedselvoorraden opgebruiken. In 1908 schreef de schrijver Jules Renard in zijn dagboek dat sommige inwoners van Normandië ‘de winter slapend doorbrengen, in elkaar gerold als slakken.’

De eenzaamheid en de uitgestrektheid van dat rurale Frankrijk zorgden ervoor dat bepaalde gebieden zeer laat in kaart werden gebracht. Neem nu de Gerbier de Jonc in de Ardèche, een berg — of eerder een grote rots — van vulkanische oorsprong van 1555 meter hoog en de plaats waar de Loire ontspringt. Vandaag is dat een bekende en populaire plek onder natuurliefhebbers en wandelaars. De rots werd echter pas in 1750 in kaart gebracht door een landmeter. Dat was trouwens zijn laatste realisatie, want kort daarna werd deze man door lokale bewoners zelf ‘van de kaart geveegd’. Er werd echter nooit iemand voor deze moord gestraft. Daarvoor was het dorp Les Estables echt wel te ver van een andere vorm van beschaving verwijderd.

Nog straffer is het verhaal van de Gorges du Verdon, de Franse Grand Canyon. Het is de bekendste en grootste kloof van Europa met een lengte van 25 kilometer en een hoogteverschil van 700 meter tussen het wateroppervlak en de rotsen aan beide zijden. ‘Bekendst’ geldt tenminste voor vandaag, want de kloof werd officieel pas ontdekt in… 1905 toen de speleoloog Edouard Martel de opdracht had gekregen van het ministerie van Landbouw om de regionale hydrologie te onderzoeken. Tot dan toe waren les Gorges du Verdon enkel bekend bij de mensen die er zelf woonden. Noteer: in 1905 was de wielerronde van Frankrijk al twee edities ver en de Parijse metro al vijf jaar in gebruik. Maar amper een Fransoos die al ooit van de gorges had gehoord. Laat staan ze had gezien.

Of laat ons terugkeren naar 1800, historisch gezien toch ook weer niet zo superlang geleden. Toen werd op 8 januari een ‘wolfskind’ ontdekt en gevangengenomen door drie jagers. Het wilde kind was naakt, liep op handen en voeten, klom vliegensvlug in bomen, sprak niet en maakte ongecontroleerde gebaren. Het kind kwam in het dorpje Aveyron terecht bij de jonge dokter Jean Itard aan wie het werd toevertrouwd. Deze noemde hem Victor de l’Aveyron. Het lukte de arts echter niet om de kleine Victor te leren spreken. De jongen verhuisde daarop naar een zekere mevrouw Guérine die hem gedurende zeventien jaar verzorgde, van 1811 tot aan zijn dood in 1828. In 1970 liet de bekende Franse cineast François Truffaut zich door deze geschiedenis inspireren tot het maken van de film l’Enfant sauvage. Victor de l’Aveyron gold als een typisch voorbeeld van ‘dat rare platteland, ver weg van elke beschaving.

Op datzelfde platteland liep een halve eeuw voor deze Victor een enorm beest met een borstkas ‘zo breed als een paard’, een lijf ‘zo lang als een luipaard’, een wilde rode vacht en vooral twee vurig priemende ogen. Een ‘gruwelijke viervoeter die op zijn achterpoten kon rondlopen en met één hap een mensenschedel kon verbrijzelen.’ En geen enkele jager die hem te pakken kreeg. Niet moeilijk dat iedereen sidderde en beefde voor Het Beest van Gévaudan. Een ontsnapte leeuw? Een hyena-hybride, ontsnapt uit een van de vele verzamelingen exotische dieren, de zogenaamde menagerieën, die Frankrijk toentertijd rijk was. Of een wolf op steroïden?

Het is vooral de krant Courrier d’Avignon die de aantrekkingskracht van deze geruchten inzag en er vol op inzette. De mythe van een weerwolf was geboren. Door de dikke bebossing rond de dorpjes in het glooiende zuidoosten waren aanvallen van wolven en andere wilde dieren niet zo ongewoon. Maar de zomer van 1764 bleek toch wel wat bloederiger dan de dorpelingen van Gévaudan gewoon waren. Eerste slachtoffer was Jeanne Boulet, een veertienjarig herdersmeisje. Boulet bleek een onweerstaanbaar hapje voor een onbekend, maar wel bijzonder bloeddorstig dier.

Al snel volgden nog meer slachtoffers. De ene al gruwelijker aan zijn of haar eind gekomen, dan de andere. Begin 1765 besloot koning Lodewijk XV dat er iets moest gebeuren. De vorst stuurde zijn beste hofjagers op expeditie naar de regio om het beest te doden. Het beest was ook voor professionele wolvenjager Jean-Charles-Marc-Antoine Vaumesle d’Enneval en zijn zoon Jean-François ongrijpbaar. Hoe minder makkelijk ze het beest vonden, hoe mythischer de proporties waarmee ze het dier omschreven. Alsof een Fransman zich er niet zou proberen uit te lullen…

Tegen het einde van de zomer van 1765 lukte het de wolvenjagers van de kliek Vaumesle d’Enneval om een grote wolf te doden bij Le Chades, een abdij in de buurt van Gévaudan. Het kadaver van de wolf werd naar de hoofdstad gesleept, en de adel verklaarde het beest definitief overleden. ‘Hierbij verklaren wij dat wij nog nooit een zo grote wolf gezien hebben. Daarom denken wij dat dit het dier is dat we zochten en dat zoveel onrust veroorzaakt heeft.’ Jean-Charles-Marc-Antoine streek zijn beloning op. Missie geslaagd. Tot de wolf weer toesloeg! In vier jaar tijd zou het mysterieuze beest 123 mannen, vrouwen en kinderen hebben gedood in de bergen van Margeride in Zuid-Centraal-Frankrijk. Volgens plaatselijke geneesheren zouden er zelfs 500 sterfgevallen gelinkt kunnen worden aan la bête. Pas in 1767 kwam er echt een einde aan de mysterieuze aanvallen, toen een groep lokale jagers een roedel wolven volledig uitroeide. Het Beest van de Gévaudan vormde trouwens de inspiratie voor de Franse fantasy-film Le Pacte des Loups (2001).

Het idee van het vreemde platteland, ver weg van elke beschaving gaat al lang mee. Zo schreef Jean de la Bruyère in 1688 in zijn boek Les Caractères: ‘L’on voit certains animaux farouches, des mâles, et des femelles, répandus par la campagne, noirs, livides, et tout brûlés du soleil…’ Oftewel, op het platteland ziet men wilde dieren zowel van het mannelijke als vrouwelijke geslacht zwart grauw geblakerd door de zon vastgekluisterd aan de aarde die zij doorwoelen met een onstuitbare hardnekkigheid; hun stemgeluid is schraal… Weinig fraais, maar Frankrijk is Frankrijk niet zonder zijn platteland. Frankrijk, het land van de 1000 pays, afgeleid van het Latijnse woordje ‘pagus’, dat Caesar had geïnitieerd als de allerkleinste bestuursvorm.

Zonder het platteland geen politiek succes

Wie in Frankrijk carrière wil maken in de nationale politiek moet bereid zijn om deel te nemen aan de spreekwoordelijke hanengevechten in de Parijse Assemblée nationale, in de gangen van het Elysée, het presidentieel paleis, of in de vele Parijse restaurants en bistro’s waar politici en would-be verkozenen elkaar ontmoeten. Maar als je het in Frankrijk echt wil maken en de absolute top wil bereiken — lees: het presidentschap — heb je niet alleen Parijs, maar ook ‘la province’ nodig. Meer nog, je moet je er verankeren door er te wonen of er een electorale uitvalsbasis te kiezen. En vooral door te tonen dat je je verbonden voelt met la France profonde. Zonder wortels in het rurale Frankrijk kraait er immers niemand naar je grote politieke carrière…

Generaal Charles De Gaulle (president 1958-1969) koketteerde er mee dat hij in het relatief afgelegen Colombey-les-Deux-Eglises woonde, in de Marnestreek ten zuiden van de Champagne. De kranten kwamen er steevast met een dag vertraging toe. De liberaal Valéry Giscard d’Estaing (president 1974-1981) liet zich graag filmen in zijn kasteel in de Auvergne, streek van uitgebluste vulkanen als de Puy-de-Dôme. Zijn gaullistische rivaal Jacques Chirac (president 1995-2007) koos als jong minister in de vroege jaren 70 voor de zuidelijke Corrèze. Elk dorpsfeest kon op zijn aanwezigheid rekenen. Het feit dat hij zich te goed deed aan lokale delicatessen gold daarbij als bonus. En tijdens zijn presidentschap was Chirac een trouw bezoeker van de Parijse landbouwbeurs. En aarzelde niet om voor de camera’s een koe over de rug te aaien. Beu werd hij dat nooit.

Afstandelijker, maar evenzeer verankerd in la France profonde was François Mitterrand (president 1981-1995). Tot aan het einde van zijn leven bezocht hij meer dan geregeld de Charente, zijn geboortestreek. En hij werd begraven in zijn geboortedorp Jarnac. Als kiesomschrijving koos Mitterrand de Nièvre, het zuidelijk deel van de Bourgogne. Zeer landelijk, inderdaad, ‘winterslaapgebied’. Opvallend: Mitterrand kocht er geen woning. Als hij op campagne was verbleef hij gewoon op kamer 15 van het dorpshotel Au Vieux Morvan, in Château-Chinon. Mitterrand was trouwens jarenlang burgemeester van zijn geboortedorp tot hij in 1981 president werd. Hij volgde de verkiezingsuitslagen niet in Parijs op een of ander partijhoofdkwartier, maar in zijn kamer. Na zijn zege verscheen hij triomfantelijk op het dak van het hotel. Als een haan op zijn erf. Het hotel Au Vieux Morvan bestaat nog steeds, net als de ondertussen gerestaureerde kamer 15. Tot op de dag van vandaag vragen bezoekers expliciet om in die bewuste kamer te kunnen logeren.

Het is net die rurale verankering die Mitterrand toen de zege opleverde, beweren politicologen. In 1965 was Mitterrand al een eerste keer kandidaat voor de presidentsverkiezingen geweest. Als vertegenwoordiger van de linkerzijde verscheen hij op een affiche met op de achtergrond rokende fabrieksschouwen en hoge elektriciteitsmasten. Mitterrand als de vertegenwoordiger van de werkende mens, kortom. Hij verloor echter de stembusslag van Generaal De Gaulle. In 1981 moest en zou Mitterrand het dus anders aanpakken. Reclameman (en campagneleider) Jacques Séguéla ontwierp een verkiezingsaffiche met Mitterrand op de voorgrond met boven hem de slogan ‘la force tranquille’ (‘de stille kracht’) en vooral: op de achtergrond een vergezicht van een landelijk dorpje. Huizen verzameld rond de heuvel met een kerktoren in het midden. Meer France profonde dan dat bestond niet. Het betrof Sermages, een gehucht van 250 zielen in de kieskring van Mitterrand.

De poster appelleerde aan het traditionele landelijke Frankrijk en bleek een schot in de roos. Al heeft het nog wat voeten in de aarde gehad vooraleer de partijgenoten van Mitterrand hun akkoord gaven voor de affiche. Niet alleen was ze te zeer gericht op het plattelandselectoraat, er stond verduiveld ook een kerk in het midden van de affiche! ‘Wij zijn toch geen kaloten,’ riepen de verontwaardigde kopstukken van de Parti Socialiste (PS) in koor. Er volgde een compromis: het kruis op de kerktoren werd voor de definitieve affiche weggeveegd.

‘La force tranquille’ legde Mitterrand geen windeieren. En tijdens zijn presidentieel mandaat benadrukte hij op zijn manier het belang van het platteland. Zo organiseerde hij op elke pinkstermaandag een wandeling op de rots van Solutré in de Bourgogne. Daarbij waren tv-camera’s natuurlijk meer dan welkom. Mitterrand beklom de rots met in zijn kielzog een stoet van medestanders, adviseurs en sympathisanten. Een trotse Gallische haan en zijn gevolg. Of de hofhouding van een monarch, zo je wil. Hoe dichter je bij de president mocht wandelen, hoe invloedrijker je werd beschouwd. Aangekomen op de top gaf de president vervolgens commentaar op de actualiteit en zijn politieke tegenstanders. Mitterrand had net als zijn Gallische voorouders iets met bergen; zo overwoog hij even om zich te laten begraven op de Mont Beuvray, eveneens in zijn kiesgebied. Daar lag ooit de Gallische vesting Bibracte waar het legendarische Keltische stamhoofd Vercingetorix zich op het schild liet hijsen en leider werd in de strijd tegen de Romeinse overheersers.

Van de recente presidenten heeft enkel François Hollande (president 2012-2017) nog blijk van enige voeling met het platteland vertoond. Voor Nicolas Sarkozy (president 2007-2012) telde vooral Parijs en zijn rijke gemeente Neuilly (de Franse versie van het Belgische Ukkel of het Nederlandse Gooi) waar hij burgemeester was. Idem voor Emmanuel Macron. Ook al is hij afkomstig uit Amiens, hij is toch vooral een Parijs ‘product’.

De gele hesjes

Dat gebrek aan voeling met la France profonde verklaart misschien waarom president Macron bepaalde gebeurtenissen niet tijdig heeft zien aankomen. Op 17 november 2018 duiken op de Parijse ring mensen op, gehuld in fluorescerende hesjes. Deze gilets jaunes — een heuse tongbreker voor niet-Franstaligen — bezetten ook buiten Parijs belangrijke verkeersknooppunten. In totaal zou het gaan om 287.000 actievoerders gehuld in de vestjes die ook wij allemaal in de auto hebben liggen. De aanleiding van les gilets jaunes om op straat te komen? De gestegen brandstofprijzen en de snelheidsbeperkingen op secundaire wegen naar 80 kilometer per uur! De acties zijn spontaan en de organisatie van de protestacties krijgt vorm via overleg op sociale media. De weken erna vinden elke zaterdag betogingen plaats in Parijs, waarvan sommige zeer gewelddadig. Zeker wanneer figuren uit extreemlinkse en extreemrechtse hoek de betogingen infiltreren.

President Emmanuel Macron probeert de beweging onder controle te krijgen door een aantal fiscale hervormingen door te voeren: een verlaging van de personenbelasting en een verhoging van de laagste pensioenen. De gelehesjesbeweging verliest daarna aan kracht, maar legt wel een diepere sociaaleconomische malaise bloot. Het gros van de gele hesjes woont op het platteland of in wat men de péri-urbaine gebieden noemt; voorsteden en kleinstedelijke gebieden. De inkomens liggen er lager, er zijn minder jobs voorhanden en de sociale voorzieningen zijn er eerder beperkt te noemen. Het is wat de Franse sociale geograaf Chistophe Guilluy ‘la France périphérique’ noemt. Een deel van het land dat zich niet meer herkent in het huidige Frankrijk en zich in tegenstelling tot de stedelijke elites als de verliezers van de globalisering beschouwt. Zij zijn de exponent van het rurale Frankrijk dat de trein van de 21ste eeuw heeft gemist, ook al gaat het hier om een proces dat al een halve eeuw aan de gang is. Combineer verdwijnende landbouweconomie met verregaande desindustrialisering en je bent er. Zo gingen 1,5 miljoen banen in de landbouw verloren op 50 jaar tijd. De industrie zag zelfs 2,5 miljoen jobs verdwijnen. De dienstensector won dan weer aan belang, maar kon het banenverlies elders niet compenseren.

Deze malaise is voor een deel het jammere gevolg van enkele politieke keuzes. Frankrijk koos immers niet de Duitse economische weg van lage loonkosten die de concurrentiekracht van de bedrijven op de internationale markten moest herstellen. Ook arbeidsmarkthervormingen met flexibelere regels rond aanwervingen en ontslagen bleven in Frankrijk een taboe. Bovendien kon Frankrijk vroeger indien nodig de eigen munt devalueren waardoor de bedrijven aan concurrentiekracht en martkaandeel wonnen. Bij een zwakkere munt worden de exportproducten goedkoper. Die uitweg is er met de komst van de Europese eenheidsmunt niet meer.

Al is het niet overal kommer en kwel. In de grote steden sprong de bevolking wel succesvol mee op de kar van de globalisering. De helft van het Franse bbp wordt gegenereerd in twaalf stedelijke agglomeraties (Parijs, maar ook Lyon, Straatsburg, Montpellier, Toulouse, Rijsel, Rennes…) die echter slechts 5 procent van het grondgebied uitmaken, maar wel door een derde van de bevolking worden bewoond. Het is daar waar de kaderleden, hooggeschoolden, studenten wonen. Maar 60 procent van de bevolking — die dus wel op 90 procent van de rest van Frankrijk woont — ziet deze 21ste-eeuwse economie aan zich voorbijgaan en verarmt tegen sneltreintempo. Er is immers geen of amper professionele mobiliteit. Het hoeft dan ook niet te verbazen dat de Fransen een behoorlijk pessimistisch beeld hebben van hun platteland dat vroeger net deel uitmaakte van het nationale DNA. Twee derde van de Fransen meent dat het er sociaaleconomisch pijlsnel bergaf gaat, wat dan weer leidt tot het ontstaan van dorpen waar letterlijk geen haan meer kraait. Laat staan naar kraait. Een zoektip op Google Maps: tik ‘Périllos’ in, een klein dorpje in de Pyreneeën. Wie op de kaart inzoomt merkt snel dat de echte naam ‘village abandonné de Périllos’ is, het verlaten dorpje dus. Inderdaad, sinds 1970 woont er niemand meer in Périllos. Niet dat het er ooit over de koppen lopen was, maar goed, ooit telde het dorp wel honderd inwoners. Een ander voorbeeld is Le Poil, in de Provence. Ooit driehonderd inwoners rijk. De laatste vertrok in 1930. De dorpen bloeden leeg. Frankrijk telt tientallen van deze spookdorpen. Poil en Périllos zijn helemaal geen uitzonderingen.

Deze spookdorpen vertellen twee verhalen. Het eerste is dat het land eeuwenlang in essentie ruraal is geweest, ook en vooral omdat het een samenleving was die economisch in hoofdzaak op de landbouw steunde. Ten tweede zijn de spookdorpen een symptoom van een recentere en diepgaandere maatschappelijke verandering. Wie de financiële middelen heeft, trekt naar een stad waar hij of zij ook een hoger welvaartsniveau kan aanhouden. Het is in de steden dat de banen voor hogergeschoolden te vinden zijn. De trek naar de stad is de voorbije decennia natuurlijk geen Frans unicum, maar wel een algemeen Europees verschijnsel geweest. Toch is het vooral in Frankrijk dat de gevolgen ervan vandaag voor sociale spanningen en zelfs een vorm van maatschappelijke ontwrichting zorgen. Wat des te opvallender is voor een land dat gebouwd is op principes die maatschappelijke ontwrichting net radicaal bevechten.

Het land van Ja

Liberté, égalité et fraternité; inderdaad, de haan kraait in Frankrijk altijd driemaal. Was iedereen voorheen gewoon om zijn eigen vlag te aanbidden, zijn eigen taal te spreken en vooral zijn eigen neus te volgen… dan kwam daar met de Franse Revolutie toch een einde aan. Het middel bij uitstek om de égalité over het hele Franse rijk te verspreiden werd de taal. Dat was trouwens geen uniek revolutionaire gedachte; al in de 14de eeuw begon men met een poging een eenheidstaal over wat nu Frankrijk heet te installeren, het Francien. Dat raakte redelijk goed verspreid in de grote steden. Ook een man als kardinaal Richelieu zou zich daarachter zetten. En ondertussen is het Frans voor Fransen niet enkel een handig gedeeld communicatiemiddel, nee, het is een gedeelde passie geworden.

‘De tael is gansch het Volk.’ Zo noemde de orangist Prudens Van Duyse bijna twee eeuwen geleden het genootschap dat hij oprichtte voor de taalstrijd van de Vlaamse beweging. De zin omvat de gedachte dat je een natie kan bouwen uit woorden. Dat taal een gemeenschap tot eenheid bindt. Geheel terzijde: ‘orangist’ verwijst naar de Franse stad Orange, ooit eigendom van de prinsen van Oranje die er ook hun naam aan ontlenen. Daar zit geen woord Frans bij. Of toch, want in het Nederlandse wapenschild staat dan weer Je maintiendrai, ik hou vol. Wat dan weer volledig klopt voor Nederlanders. Zij houden rigoureus vol in het verkrachten van de Franse tongval. Maar goed, even terug naar ‘taal als gans het volk’. In Frankrijk klopt dat zo hard dat er zich zelfs een identitaire taalstrijd binnen het Frans heeft afgespeeld. Gebaseerd op één enkel woordje. Woord-je, als in een echt heel klein woordje. Het betreft het woord ‘ja’. ‘Het land van ja’ tegen ‘het land van ja, maar dan anders’.

Grenzend aan de Middellandse Zee, het dwergstaatje Andorra en de Spaanse regio’s Catalonië en Aragón vind je de Franse regio Occitanië; een regio van meer dan 5,6 miljoen zielen met als hoofdplaats Toulouse. Occitanië of le pays d’Oc, het land van ‘Oc’ is niet alleen een streek, het is ook een echte officiële regio sinds 1 januari 2016 door de verplichte samenvoeging van de regio’s Languedoc-Roussillon en Midi-Pyrénées. Die ‘oc’ staat voor het woordje ‘ja’. De taal van Oc, het Occitaans, was de juridische en bestuurlijke taal tot 1539. Toen legde koning Frans I via het Edict van Villers-Cotterêts het Frans als verplichte taal voor alle officiële documenten op. En dat Frans had een ander ‘ja’.

In het noordelijke Frans gebruikte men ‘oïl’, wat je als ‘wie’ uitspreekt. La langue d’oïl tegen la langue d’oc. De eerste won, want het was de taal van het hof. De oc-talen en de oïl-talen werden al in de 14de eeuw als verschillend van elkaar bestempeld door de bekende Italiaanse schrijver Dante Alighieri. Hij vermeldde daarnaast ook de ‘si’ talen (Italiaans, Spaans, ...) en de ‘jo’ talen (Germaanse). Dante schreef trouwens zelf geregeld in het Occitaans.

Van de 8ste eeuw tot de 12de eeuw zijn er uit de langue d’oil diverse nieuwe Romaanse talen afgesplitst, zoals het Oudfrans. Daarvan worden onder andere het Frans, Waals, Picardisch en Normandisch nog steeds gesproken. Het jammere aan die hele taalstrijd is dat de langue d’oc in de middeleeuwen eigenlijk een veel hoger ontwikkelde literaire cultuur kende dan de langue d’oïl. Toch bleef het Occitaans tot de revolutie van 1789 de belangrijkste gesproken taal in Zuid-Frankrijk. De centraliserende en vooral autoritaire politiek vanuit Parijs zette echter een frontale aanval in op het Occitaans waardoor het nu een bedreigde minderheidstaal is geworden, die sinds enkele decennia wel een bescheiden opleving kent.

Occitaans en Catalaans waren tot de middeleeuwen wellicht dezelfde taal. Ook nu is de verwantschap tussen beide talen nog sterk. Meer nog, de talen zijn onderling begrijpbaar. Het is de politieke en staatkundige geschiedenis die de talen uit elkaar heeft getrokken, door impuls van respectievelijk Frans en Castiliaans (Spaans). Buiten Frankrijk wordt er ook Occitaans gesproken in het westen van Piemonte (Italië) en in een vallei in het noorden van Catalonië (Spanje), Val d’Aran, waar het ook het statuut heeft van officiële taal.

Toen in 1539 het Frans de enige officiële bestuurstaal werd, was de vooraanstaande rol van de langue d’oc uitgespeeld en ‘degenereerde’ het in enkele eeuwen tot een ‘volkstaaltje’. En toen kwam de schrijver Frédéric Mistral. Met zo’n naam kan je inderdaad niet anders dan uit de Provence komen. Mistral blies het Occitaans nieuw leven in en stelde eind 19de eeuw het eerste Occitaanse woordenboek samen. In 1904 won hij de Nobelprijs voor literatuur voor zijn gedicht Mirèio, een gedicht in het Occitaans. ‘Dis Aup i Pirenèu, e la man dins la man, / Troubaire, aubouren dounc lou vièi parla rouman! / Acô’s lou signe de famiho.’ In het Frans klinkt dat zo: ‘Des Alpes aux Pyrénées, et la main dans la main, / Poètes, relevons donc le vieux parler roman! / C’est là le signe de famille.’ (‘Van de Alpen tot de Pyreneeën, en hand in hand, / Dichters, laten we de oude Romeinse taal verheffen! / Dit is het teken van de familie.’)

Naast de langue d’oc, het Catalaans en het Baskisch heb je in Frankrijk nog een taal die niet van de langue d’oïl afstamt: het Francoprovençal of het Arpitaans, naar ‘arp’, afgeleid van ‘alp’. Het is in de Alpenregio rond de Mont Blanc, verspreid over Italië, Zwitserland en Frankrijk, dat dit Arpitaans wordt gesproken. Het Arpitaanse taalgebied telt wel een paar belangrijke steden, zoals Lyon en Genève. Wat nu als het Franssprekende deel van Zwitserland geldt, was van oorsprong dus volledig Arpitaans. Vandaag geniet die taal in de semi-autonome Italiaanse regio Valle d’Aosta behoorlijk veel ondersteuning. Verschillende bibliotheken, theatergezelschappen en tijdschriften leggen zich op het gebruik van de taal toe. Het Arpitaans ligt tussen de oïl- en de oc-talen in en draagt van beide kenmerken. Opvallend, in tegenstelling tot andere aan het Frans gelieerde talen gebruikt het Arpitaans niet de methode van de twintigvouden, maar kiest het resoluut voor sèptanta, huétanta en nonanta voor de getallen 70, 80 en 90. Alleen daarvoor al verdient het Arpitaans twintigmaal lof!

Strenge Franse regels

Het Frans is een van de strengst gereglementeerde talen ter wereld. Alles ligt al eeuwen vast: spelling, grammatica en uitspraak — en talige indringers zijn ongewenst. Dat staat ook zo te lezen in artikel 2 van de grondwet: ‘De taal van de Republiek is het Frans.’ Het is ‘la Norme’ die gevolgd moet worden en dat is de verzameling regels voor de correcte uitspraak, spelling, grammatica en betekenis van woorden. De oorsprong ligt bij het eerder vermelde koninklijke Edict van Villers-Cotterêts uit 1539. Dat verplichtte schrijvers om officiële documenten voortaan ‘en langaige françoys’ op te stellen. Latijn? Au revoir! Het moest en zou voortaan Standaardfrans zijn. Hoewel dat eigenlijk nog niet echt bestond op dat moment. Dat verandert in de 17de eeuw. Frankrijk is dan zowel politiek als cultureel dé Europese supermacht geworden en moet, zo vindt de elite, een taal hebben die even strak gereglementeerd is als het Latijn, en dezelfde ‘grandeur’ heeft.

Aan dat vastleggen van ‘het’ Frans hangt één naam vast: Vaugelas, voluit Claude Favre, seigneur de Vaugelas, lid van de Académie française sinds haar oprichting in 1635. Deze Académie ziet toe op de Franse woordenschat en grammatica en bevordert wereldwijd het gebruik van het Frans. Vaugelas is de eerste auteur van het eerste officiële Franse woordenboek en van de invloedrijke taalgids de Remarques (‘Opmerkingen’). Noem Vaugelas gerust een kommaneuker van het zuiverste water, want hij bepaalde dat het woordenboek uitsluitend woorden mocht bevatten die geschikt zijn voor gebruik aan het hof en in de literaire salons. 24.000 stuks doorstaan de ballotage, meer dan 15.000 andere niet. De spelling moest van hem ook de nodige ampleur en grandeur hebben en wat Grieks-Latijns aandoen. En werd dus veel te ingewikkeld voor veel Fransen.

‘Ik smeek u aan te wijzen waar ik fouten gemaakt mag hebben tegen de taal waarvan u een onzer meest uitmuntende meesters bent,’ schrijft de literaire grootheid Jean Racine aan een lid van de Académie. Eind 18de eeuw is nog altijd maar één op de acht Fransen de taal behoorlijk machtig, en slechts één op de vier verstaat ze. De eenheidstaal bestaat, de taaleenheid niet. Het is dus het patois, een typisch Franse, denigrerende verzamelterm voor talen en dialecten, dat dan nog altijd heerst. In 1863 sprak bijvoorbeeld een kwart van de legerrekruten enkel patois of streektaal. Ook het mythische meisje Bernadette uit Lourdes sprak geen Frans.

Het is 1844 en Lourdes is op dat moment een uiterst bescheiden dorpje in de Franse Pyreneeën. Bernadeta Soubirous ziet er het levenslicht en veertien jaar later de heilige Maria in een grot. Nog achttien visioenen en een paar decennia later is het bedevaartoord Lourdes de grootste hotelconcentratie van Frankrijk geworden, op Parijs na, met miljoenen bezoekers per jaar. Tiens, heette die niet Bernadette, in plaats van Bernadeta? Nee hoor, het meisje sprak geen Frans maar Bigourdan, de streektaal van Gascogne en behorend tot de Occitaanse taalgroep. Bernadette is dus de verfransing van haar voornaam. In een door de Kerk officieel geacteerde verklaring, staat te lezen: ‘Qu’em parlo en patouès et quem dits bous.’ Inderdaad, Bernadeta laat optekenen: ‘Het visioen spreekt de streektaal en zegt U tegen mij.’ Maria sprak dus nooit de beroemde woorden ‘Je suis l’Immaculée Conception’ — ‘Ik ben de Onbevlekte Ontvangenis.’ Nee, ze zei ‘Que soy era Immaculada Councecptiou.’ Had Maria Frans gesproken, dan had Bernadette haar niet kunnen verstaan. Net als de zes miljoen andere Fransen die in Frankrijk woonden en geen lettre Frans spraken…

Dat zag de centrale overheid liever anders en zo werd een taaloorlog opgestart waarbij leerkrachten inderdaad letterlijk de strijd aangingen met de streektalen. Alsmaar strenger werd hét Frans gepropageerd. In 1892 werd de beruchte bepaling over het Frans als ‘de taal van de Republiek’ in de grondwet opgenomen. En zeven jaar later werd het Europees Handvest voor regionale of minderheidstalen officieel ‘strijdig met de grondwet’ verklaard. Laat ons zeggen dat Fransen nogal éénkennig zijn in de talige optiek. Het zijn pas de regeringen na de Franse Revolutie die echt in het opzet geslaagd zijn. In 1910 begreep uiteindelijk 90 procent van de Fransen Frans.

Meteen ook de reden dat Fransen zo tegen barbarismen (lees anglicismen) zijn. Ze hebben zo hard en lang aan hun eigen taal moeten werken dat ze allergisch zijn voor Engels. Een mail is daarom bij hen een ‘courrier électronique’ of een ‘courriel’. Zelfs een computer, overal ter wereld computer genoemd, noemen zij ‘un ordinateur’. Fransen zijn linguïstische protectionisten. Het zijn daarenboven ook onverbeterlijke verbeteraars. Omdat ze zelf hun hele leven op correct taalgebruik worden gewezen, ‘le bon usage’, aarzelen ze geen seconde ook elkaar te corrigeren. Dat doen ze ook wanneer Frans je voertaal niet is. Ergerlijk. Inderdaad.