Proloog

Een wereld door kraalogen gezien

Twee kraalogen kijken me aan tussen de roestende spijlen van een buitenkooi: glanzend, fronsend, denkend. (Of zijn het antropomorfismen die ik in die ogen leg?) Vale, stofkleurige veren liggen her en der. De kooi is vuil. Mensen wandelen voorbij en vertragen niet. Verderop staan grotere, nieuwere kooien – pardon, ‘verblijven’ – met waterpartijen en struiken, zelfs geschilderde natuurlandschappen. In de vuile kooi niets van dat alles. Hier wordt geen natuur nagebootst, maar is het beton flets en moe. Getik van een lange klauw op dat beton: aftellend, afwachtend, ongeduldig. (Absoluut antropomorfismen, ik probeer ze af te schudden, tegenover me zit een dier, geen mens. Maar kijkt het me niet onderzoekend aan?)

In de late herfst van 2010 hurk ik aan één kant van een oude kooi in het bezoekersgedeelte van het Zwin. Ik blijf zo zitten, ook als mijn kuiten al stram zijn. Ik zit nog steeds zo wanneer een regenvlaag kort over de Belgische kuststrook waait. Ondertussen blijf ik het dier tegenover me allerlei menselijke eigenschappen toebedelen. Waarom? En waarom lukt het me niet mijn blik af te wenden, en het contact met dat dier te verbreken?

De kooi is nauwelijks groot genoeg voor een vogel met de afmetingen van een raaf, die bovendien af en toe de geknipte vleugels wil strekken. Daarom hobbelt de imposante zwarte vogel maar wat heen en weer door haar veel te kleine territorium. Ze is voortijdig oud geworden. Ik weet niet veel van raven, bedenk ik me, maar ik weet dat hun habitat best een flinke lap grond beslaat. Allerlei gedachten rijzen naar de oppervlakte, maar de loensende, nieuwsgierige raaf gunt me geen moment om ze op een rij te zetten. Ze werpt me een takje toe, wacht op een reactie van mij. Vernauwden haar irissen nu net? Was dat een frons? Ik denk kort aan de gevlerkte compagnons van de Noorse oppergod Odin, de onafscheidelijke Hugin en Mugin, die dagelijks de hele globe rondvlogen en voor het avondmaal alweer in de oren van hun meester fluisterden. Maar deze raaf heeft geen benul van de wereld buiten haar kooi. Niemand komt haar vertellen hoe het er elders aan toegaat. Zou ze altijd alleen gevangen hebben gezeten?

Dit was de eerste keer dat ik oog in kraaloog stond met corvus corax: de gewone raaf. De ontmoeting staat een decennium na datum scherper in mijn herinnering gebeiteld dan vele andere ontmoetingen. De raaf in de kooi kraaide, zong, floot. Ze bood me een tweede keer haar tak aan. Ze wees met haar snavel naar mijn hand. Ze keek me aan wanneer ik iets tegen haar zei, en ik betuigde haar dezelfde elementaire beleefdheid. Ik voelde een diepe verbondenheid met de zwarte vogel aan de andere kant. Boria Sax, een cultuurhistoricus die vaak over vogels schrijft, en zelf een heel boek wijdde aan de raven in de Londense Tower, benoemt zulke momenten van eenzijdig intense verbondenheid als ‘avian illuminations’: momenten die kortstondig en hevig zijn, totdat de vogel wegvliegt en de mens achterblijft. De raaf in de kooi kon niet wegvliegen, dus bleef dat moment maar duren. Wat had ik met die raaf?

Wat heeft ‘de mens’ met ‘de raaf’?

En heeft de raaf daarom ook iets met de mens?

Om die vragen scherp te stellen, en om misschien hier en daar zelfs een begin van een antwoord te kunnen geven, gaat dit boek in vogelvlucht over eeuwen van verstrengelde mensen/ravenervaringen en -herinneringen. In 2005 schreven John Marzluff en Tony Angell in het boek In the Company of Crows and Ravens dat de kraai en de raaf ons als geen enkel ander dier helpen een inzicht te krijgen in de relatie tussen mens en niet-mens. Beide vogels zijn intelligente, sociale dieren die zich al duizenden jaren in de buurt van mensen ophouden. Aanwijzingen bestaan dat raven al in de steentijd aten van de jachtbuit van mensengroepen. Marzluff en Angell beschrijven die eerste ontmoetingen als een wederzijdse gunst: voor de vogels betekende het een buffet, voor mensen leerde de aanwezigheid van gewiekste raven hun om voedsel beter te verstoppen. Misschien is het net omwille van die uitgesponnen, gedeelde geschiedenis dat we zo moeilijk aan de verleiding kunnen weerstaan om hen te antropomorfiseren, iets waar ook Marzluff en Angell zich aan bezondigen. In de nieuwsgierige kraalogen die ons aankijken, zien we onszelf. In de ‘zwarte kijkers’, zo klonk het in een lang portret van de vogel in De Telegraaf aan het einde van de negentiende eeuw, lezen we hoe ‘onbeschoft’, ‘onbeschaamd en brutaal’ de raaf wel is – zoals ‘den Hollandschen jongen’, voegde de krant eraan toe.

Tot heel recent waren mistroostige kooien de aangewezen plekken om in de Lage Landen een raaf in hoogsteigen persoon (nu doe ik het weer!) te ontmoeten. Rond het midden van de negentiende eeuw verloor Vlaanderen zijn laatste ravennest, vermoedelijk ergens in de buurt van Wilrijk. In Nederland waren raven een gelijkaardig, droef lot beschoren. Daarmee kwam een einde aan een onafgebroken aanwezigheid van raven sinds de steentijd. Sindsdien was de raaf een nauwelijks geziene gast. Wanneer men er een zag, was dat per toeval of op vakantie in de Ardennen. Pas recent, in de laatste jaren, nemen waarnemingen toe, ook van ravenkoppels. In 2014 spotte iemand een paar dat in Belgisch Limburg zijn territorium had afgebakend, later volgden waarnemingen in Vlaams-Brabant en Antwerpen. Voorlopig blijven ravennesten afwezig in Oost- en West-Vlaanderen, maar het is een kwestie van tijd voordat ze ook daar weer opduiken. In Nederland boekt de raaf gestaag vooruitgang sinds de jaren zeventig, eerst in de natuurgebieden op de Veluwe, later ook elders. Maar hij staat nog steeds op een Rode Lijst van Nederlandse broedvogels die bedreigd zijn. Die schuchtere heropkomst is het verstrekkende gevolg van aanhoudende en systematische verdelgingspogingen. Van paria, via kooivogel, tot ‘Hollandsche jongen’ en verloren zoon: raven hebben in onze streken een hobbelig parcours moeten afleggen.

Raven zijn hoogvliegers en de Lage Landen zijn voor hen al eeuwen ongastvrij terrein. Gebroken vertrouwen herstelt zich maar langzaam en raven, zo weten we, beschikken over een uitstekend geheugen. Marzluff en Angell stellen dat de argwaan tegenover mensen door de eeuwen een belangrijk deel is gaan uitmaken van (West-Europese) ravenculturen. Raven wantrouwen mensen. Zou het? Zou ik, mocht ik haar opnieuw ontmoeten, de getroebleerde historiek van haar soort in de ogen aan de andere kant van de roestige kooi lezen?

We kijken elkaar nog steeds aan.

Wanneer ik uiteindelijk wegwandel, fluit ze me na, plagerig en melancholisch tegelijk.

1

Zwartkijker

‘Raven en kraaien zijn zwart; maar de menschen maken ze nog zwarter dan ze zijn.’

Jan Ritzema Bos, De vogels. Leesboek voor school en huis

Zondeval van een hemelbewoner

‘Geen enkele vogel in de Schepping toont een volmaakte symmetrie zoals de raaf dat doet,’ jubelde de Britse naturalist Charles Waterton in 1838 in een ornithologisch essay. ‘Zijn proporties zijn volmaakt, zijn glanzende pluimage is berekend op bewondering van elke toeschouwer. Zijn harnas is stevig, zijn geest onverzettelijk, zijn kracht verrassend.’

Zo’n loftuiting lag in de negentiende eeuw absoluut niet voor de hand. Waterton was zich bewust van de fronsende wenkbrauwen die zijn appreciatie voor de raaf zou veroorzaken, zowel bij een breed lezerspubliek als bij zijn collega’s: ‘De naturalist zal weinig interesse voelen voor de gewoonten van een vogel die als huisdier dient,’ zo voegde hij er daarom aan toe om de onvermijdelijke kritiek te snel af te zijn, ‘maar van alle gekende vogels – zelfs de Afrikaanse roodstaartpapegaai incluis – is er geen één zo volgzaam, zo slim en zo amusant als de raaf.’ Zoals hij zelf anticipeerde in zijn essay, was Watertons lofzang een zeldzame uiting van sympathie voor een vogel die in heel Europa eeuwenlang werd beschimpt en zwartgemaakt. Geen vogel had zo’n onheilspellende, slechte reputatie als ‘the grim, ungainly, ghastly, gaunt, and ominous bird of yore’ (de ‘grimmige, akelige vogel uit het donk’re schimmenheer’), zoals Edgar Allan Poe enkele jaren na Watertons lofrede schreef, in 1845, in het bekende psychothrillergedicht The Raven.

Waar is het fout gegaan?

*

Wat zeldzaam is en bijzonder omdat het zo zeldzaam is, noemen we een ‘witte raaf’. Etymologische woordenboeken situeren de oorsprong van deze uitdrukking in de zestiende eeuw: corvus albus in het Latijn. Maar de frase verschijnt in die periode ook al in het Nederlands. ‘De goey mans sijn witte raven,’ leest een vroegmoderne tekst die zich afvraagt waar nog goede mannen te vinden zijn. (Het was een retorische vraag: voor de anonieme auteur hadden ‘goey mans’ een net zo mythologische status als witte raven.) De zestiende-eeuwse Antwerpse dichteres Anna Bijns klaagde in een gedicht dan weer dat ‘de goey Cooplien sijn schier witte raven’: onvindbare, misschien onbestaande, wezens opgetrokken uit geruchten. Net zo goed slaat de term op iemand die zeldzaam is omdat hij uit de band springt. In 1945 bijvoorbeeld noemde de oude psychoanalyticus Carl Jung zijn vriend de Engelse dominicaan Victor White een witte raaf, omdat hij volgens Jung de enige theoloog was met een gedegen kennis van psychologie. (Het is natuurlijk niet ondenkbaar dat Jung vooral een toespeling wilde maken op Whites naam.)

De wortels van de uitdrukking ‘witte raaf’ liggen – hoe kan het ook anders – bij de vogel. Ravenjongen worden niet glanzend zwart geboren, en heel af en toe breken ze wit uit hun ei. Witte raven zijn zelf zeldzaam, zeldzamer nog dan die andere zeldzame vogel: de zwarte zwaan, die het eveneens tot metafoor heeft geschopt. Ze bevolken legendes in een schijnbaar onttoverde wereld. Hun verschijning veroorzaakt steeds opschudding. Al meer dan tien jaar spotten mensen met tussenpozen witte raven op een strand op Vancouver Island, in het westen van Canada. Zowel hun spookachtige verschijning als de setting waarin ze rondhobbelen doet weinig aan ons klassieke beeld van raven denken. Witte raven zijn natuurlijk niet glanzend zwart, maar ze zijn ook niet stralend wit: de genetische afwijking leucisme zorgt voor verminderde pigmentatie en onderscheidt zich zo van albinisme, waarbij alleen het melaninepigment ontbreekt. Witte raven zijn vale beesten. De bleke vogels maken deel uit van een hechte familie raven. Mike Yip, de fotograaf die de familie sinds 2007 vastlegt op camera, denkt dat de witte raven de jongste telgen zijn van een paar zwarte die jaarlijks één of twee witte raven grootbrengen. Of liever: trachten groot te brengen. Veel witte raven bezwijken jong aan orgaancomplicaties. Hun veren zijn kwetsbaarder, hun ogen zwakker dan die van hun zwarte soortgenoten. Zelfs op het strand van Vancouver Island blijven witte raven daarom een zeldzaam zicht.

Lang voor de uitdrukking geijkt werd, stonden witte raven symbool voor puurheid, voor spiritualiteit, zoals bij de Amerikaanse Mandanstammen aan de oevers van de Missouririvier – en voor een belofte die zij steevast niet konden waarmaken. De westerse mythologie maakt van het verhaal van de witte raaf een tragedie. Nochtans begonnen raven in die mythologie als onbeschreven bladen, stralende witte wolken die afstaken tegen de blauwe lucht van een prechristelijk Europa. Dat waren niet de vaalwitte strandraven van Canada, maar indrukwekkend glanzende vogels met een vleugelwijdte van bijna anderhalve meter, majestueuzer dan adelaars. Als we willen begrijpen waarom de raaf zo werd veracht, moeten we naar de kleur van zijn verentooi kijken. Daarin ligt namelijk de oorsprong van een millennia-oud, zwartgeblakerd imagoprobleem.

Alles gaat mis wanneer een witte raaf op de thermiek van de godenberg Olympus afglijdt naar de sterfelijke Griekse valleien. Een trouwe vogel; hij handelt in opdracht van Apollo, een god die geen nee verdraagt. Apollo verdenkt zijn zwangere minnares Coronis van ontrouw. De witte Olympusraven zijn Apollo’s ogen op de wereld. Zijn gevleugelde dienaar slaat gade en keert dan terug naar godenland met slecht nieuws. Een achttiende-eeuwse tekening plaatst de witte raaf op een boomtak centraal in de compositie, met het flikflooiende mensenkoppel in de schaduw van de zijkant. In een woedeuitbarsting doodt de god zijn geliefde en haar minnaar. De trouwe raaf maakt de fatale fout dicht bij zijn meester te blijven en ontsnapt niet aan Apollo’s toorn: in een gewelddadige vlaag van woede schroeit hij de vogel zwart.

Daar eindigt de mythe nog niet. Apollo’s woede verenigt het lot van de betrokkenen. De cirkel is rond wanneer, volgens de Griekse historicus Istrus uit de derde eeuw voor onze tijdrekening, de vermoorde Coronis transformeert in het kleine sterrenstelsel Corvus, minnares en dienaar ééngemaakt. ’s Nachts verschijnt Coronis als raaf op de rug van het sterrenstelsel Hydra aan de hemel. De raaf was dan wel verbannen van de Olympus, hij reikte nu tot in de hemel. Een tekening uit het tiende-eeuwse sterrenboek Kitab suwar al-kawakib al-thabita, opgesteld in het Arabisch door de Perzische astronoom Abd-al-Rahman, toont een gespiegelde raaf in duikvlucht: één gezien van de binnenkant van de hemelsfeer, de andere gezien van buitenaf. Ze dragen in hun snavel een gele ster, als de kaas die een andere raaf in de fabel van Jean de La Fontaine kwijtspeelt aan een listige vos. Het is onduidelijk welke raaf het spiegelbeeld is van de andere.

In andere culturen kreeg de sterrenraaf andere namen en andere associaties. In het Babylonisch heette de constellatie mul.uga.mushen en speelde ze een belangrijke rol in de landbouwkalender, ongeveer een millennium voor onze tijdrekening. Het moment in het jaar waarop ze ’s ochtends zichtbaar werd – aan het begin van de herfst – gold als een betrouwbaar teken van de stormgod Adad dat het regenseizoen op til was. Tegelijkertijd was mul.uga.mushen de kosmische poortwachter van de onderwereld, vaak versluierd in nevel, en hij symboliseerde de overgang naar de dood.

Het sterrenstelsel verbindt Apollo’s arme zwarte klikvogel ook aan een andere oorsprongsmythe. De jonge Duitse astronoom Jakob Bartsch, getrouwd met Johannes Keplers dochter Susanna, vergeleek in 1624 het sterrenstelsel Argo Navis met Noahs ark uit het bijbelboek Genesis. In de naburige constellaties Columba en Corvus zag Bartsch respectievelijk de duif en de raaf aan boord van de ark. De Bijbel toont de raaf niet als de brenger van slecht nieuws, zoals bij de Oude Grieken. Hij is er geen onheilspellende ‘profeet!’, zoals het naamloze personage van Edgar Allan Poe de vogel in zijn studiekamer toebeet. In Poes gedicht The Raven betekende zijn karakteristieke luide kras slecht nieuws, en uit zijn snavel klonk elke waarheid hard en onvergeeflijk. Maar net zo goed was het zwijgen van de raaf voldoende reden om hem zwart te maken. Zoals dus in de Bijbel.

Na de zondvloed, maar voor de duif, stuurt Noah de (witte) raaf uit een klein venstertje van zijn ark, op zoek naar land. Raaf is zo ook de eerste vogel die wordt vermeld in de Bijbel, en ook hier in het Oude Testament was hij collateral damage van goddelijke toorn. Hij vliegt ‘heen en weer over het water totdat de aarde droog was’ (Genesis 8:7). Tijdens die vogelvluchten aanschouwt de raaf als eerste overlevende een wereld in verandering: boomtakken steken uit boven de dalende waterlijn, hier en daar groeien planten in het slijk. Misschien ziet de raaf op zijn queeste zelfs een jonge olijfboom. Zijn vrijheid, nu hij niet langer benedendeks vastzit, is hem dierbaar. Hij is de enige die weet hoe die nieuwe wereld eruitziet.

Een overvolle ark dieren en mensen wacht ondertussen vergeefs op nieuws. Een nagelbijtende Noah tuurt de natte horizon af, in mijn verbeelding met een uitschuifbare monoculair en een zeezieke grimas. Misschien geniet de raaf volop van zijn verworven vrijheid en lanterfant hij in een wereld van eb, misschien heeft hij zichzelf gewoon nieuwe prioriteiten gesteld. Misschien wel allebei. Een elfde-eeuwse mozaïek in de San Marcobasiliek in Venetië toont de lome raaf, zijn queeste vergeten nu hij in het opdrogende water een koeienkarkas heeft gevonden. In een rijkelijk geïllustreerd Hebreeuws manuscript uit 1280 dat zich in de British Library bevindt, lost Noah de duif terwijl de raaf toekijkt vanboven op de ark, veilig uit het zicht van zijn redder. Is hij ooit verder gevlogen dan dat dak? Steeds opnieuw staat de bijbelse raaf afgebeeld als een luie, eerloze vogel – en als een slechte christen, benadrukte de bijbelvader Augustinus – in contrast met zijn opvolger de duif.

Een gelijkaardige karakterschets vinden we trouwens ook in een Griekse mythe, die als een alternatief op de andere Apollo-en-de-raafmythe kan worden gelezen. In deze versie strafte de god de zoetgevooisde witte raaf eveneens, nu omdat de vogel het naliet een beker water naar zijn meester te brengen en eerst zijn buik volvrat met vijgen. Opnieuw werd hij zwart. Dit keer veroordeelde Apollo hem daarbovenop ook tot een eeuwig hese stem en een droge keel, die nimmer zou worden gesmeerd. De gestrafte raaf werd het sterrenstelsel naast Crater, bijgenaamd de Beker, voor altijd net buiten bereik van de dorstige snavel: de raaf als Tantalus van het dierenrijk.

Alsof die mythologieën nog niet genoeg schade berokkenen aan zijn reputatie, heeft de raaf al in de oudtestamentische cultuur te kampen met een onreine connotatie. Het zou niemand verbazen mocht hij inderdaad zijn tijd en Noahs missie verdoen met rottende feestmalen in brak water. In een aanvulling op het verhaal van de zondvloed in de Talmoed zadelt Noah de raaf zelfs helemaal niet op met een belangrijke opdracht, maar verbant hij de vogel nadat die op de ark de lieve vrede had verstoord (hetzij door andere dieren aan te vallen, hetzij door het celibaat aan boord te doorbreken dat Noah aan alle dieren had opgelegd, hetzij door te veel geruzie). Ook op zulk verraad stond een straf: spreekwoordelijk pek, veren had hij al. Toen het water wegtrok en de dieren twee na twee de ark verlieten, de wijde wereld in, was de raaf onherkenbaar zwart.