Voor Kristien, Kristof en Anneleen,

Juliette, Celeste, Felix,

Louie en Viktor

Inhoud

Proloog

Inleiding

Hoofdstuk 1

‘De roepende in de woestijn’

(1987-1989)

1 Voorbereidingen in ‘lopende zaken’ (november 1987-januari 1988)

2 Mijn eerste stappen als commissaris-generaal (februari 1988-januari 1989)

3 Voorzitter van de VN-Commissie Mensenrechten (30 januari-10 maart 1989)

4 Een Chinees misverstand (3-5 augustus 1989)

5 Filières van Ghanese asielzoekers (april-december 1989)

6 De ‘ten hemel schreiende’ opvang op de luchthaven

7 ‘Vluchtelingenbeleid klapt in elkaar’ (mei-december 1989)

8 De asielcrisis in Zwitserland

Hoofdstuk 2

Patrick Ryan, een Ierse asielzoeker

(7 september-25 november 1988)

1 Ryans asielverzoek doorkruist het Brits uitleveringsverzoek

2 Mijn advies van 14 november 1988: zend Ryan naar Ierland

3 KI: gunstig advies voor uitlevering naar het VK (17 november 1988)

4 Ryan niet naar het VK: Thatcher woedend op Martens

5 Felle reacties in het Ierse en in het Britse parlement (december 1988)

6 Britse woede-uitbarstingen beletten eerlijk proces: geen uitlevering

7 PS: Geen lafheid maar billijke verantwoordelijkheidsverdeling

Hoofdstuk 3

‘De zenuwen staan steeds meer gespannen’

(1991-1992)

1 De commissaris-generaal heeft ‘veel ideeën, maar geen personeel’ (1990)

2 ‘Grote horden Oost-Europeanen’ (november-december 1990)

3 Derde Jaarverslag: ‘Extreme generositeit lost niets op’

4 Illegale vreemdelingen verwijderen en asielzoekers spreiden (1991-1992)

5 De wet van 18 juli 1991 treedt in werking (1 oktober 1991)

Hoofdstuk 4

Walid Bennani, een islamitische vluchteling uit Tunesië

(1992-1997)

1 Ennahdha: democratisch fundamentalisme?

2 Vals paspoort: geen toegang tot het grondgebied (14 februari 1992)

3 Toegang tot het land, om het binnen vijf dagen te verlaten (7 mei 1992)

4 Eindelijk erkend (19 november 1997), maar Tunesië blijft aandringen

5 PS: volksvertegenwoordiger in Tunesië (2011-2019)

Hoofdstuk 5

Van ‘charters’ tot een Revue

(januari 1992-mei 1993)

1 ‘Mijn chartervliegtuigen’ (22 januari 1992)

2 De dalende curve wordt omgebogen (juni 1992-april 1993)

3 De Revue van het Commissariaat-generaal (8 mei 1993)

Hoofdstuk 6

Het Spaans-Baskische koppel Moreno-Garcia

(1993-1996)

1 KI: ongunstig advies over de uitleveringsverzoeken (23 juli 1993)

2 ‘Een kaakslag’: asielaanvragen ‘verder onderzocht’ (29 oktober 1993)

3 Een donderslag: vrijlating door rechtbankvoorzitster (8 december 1993)

4 Spaanse opluchting: Moreno-Garcia niet erkend (16 februari 1994)

5 De Vaste Beroepscommissie neemt haar tijd (tot 12 januari 1996)

6 De bocht van De Clerck: uitlevering toegestaan (22 januari 1996)

7 ‘Raad van State fluit minister terug’ (1 en 5 februari 1996)

8 Minister haalt bakzeil: uitleveringsbesluit ingetrokken (2 oktober 1996)

Hoofdstuk 7

Niet langer ‘dweilen met de kraan open’

(1993 – 1994)

1 De dijkbreuk en het drijfzand (13 mei 1993)

2 Mijn alarmkreet wordt gehoord (28 mei 1993)

3 De Sikhs: fruitplukkers in Zuid-Limburg (1993-1994)

4 Kandidaat voor de Europese verkiezingen van 12 juni 1994

5 ‘Een knikje in mijn Tourmalet’ (3 februari 1994)

Hoofdstuk 8

Ahmed Zaoui, een islamitische asielzoeker uit Algerije

(1993-1997)

1 Zaoui en het Islamitisch Heilsfront (FIS) in Algerije

2 Eerste asielaanvraag: uitsluitingsclausule (10 augustus 1994)

3 De VBC bevestigt de toepassing van de uitsluitingsclausule (18 mei 1995)

4 Vier jaar gevangenis met uitstel (26 november 1995)

5 Tweede asielaanvraag: geen nieuwe elementen (7 juni 1996)

6 De ‘zelfmoord’ van Benothmane (29 november 1996)

7 Hete aardappel doorgeschoven naar Zwitserland (1997-1998)

8 Burkina Faso (1998-2000), Maleisië en Nieuw-Zeeland (2002-2014)

Hoofdstuk 9

‘Onbehagen’ en ‘Zaïrese asielzoekster omgekomen’

(1994-1995)

1 ‘Onbehagen op het Commissariaat-generaal’ (16 november 1994)

2 Eindelijk goed nieuws (1 februari 1995)

3 ‘Afgewezen Zaïrese asielzoekers mishandeld’ (1995)

Hoofdstuk 10

Séraphin Rwabukumba, neef van de Rwandese president

(1994-1998)

1 Neef van Agathe Kanziga, weduwe van president Habyarimana

2 Vertrek uit Rwanda met een Frans militair vliegtuig (9 april 1994)

3 Verder onderzoek van zijn asielaanvraag (28 februari 1996)

4 ‘België geen welkomstoord’: uitsluitingsclausule (29 maart 1996)

5 ‘Genocide-ontkenner’: VBC bevestigt uitsluitingsclausule (4 maart 1998)

6 Een kluwen van asielaanvragen

7 Raad van State blaast warm en koud (13 mei 1998)

8 PS: Van regularisatie tot bijna Belg

Hoofdstuk 11

Ik erken zowel te veel als te weinig vluchtelingen

(1995)

1 ‘Gesjoemel op het Commissariaat-generaal’

2 Critici van allerlei slag (1994-1995)

Hoofdstuk 12

Augustin Ndindiliyimana, stafchef van de Rwandese Gendarmerie

(1995-1998)

1 Mijn weigering wegens verzuim (9 mei 1996)

2 Erkenning door de Vaste Beroepscommissie (28 mei 1998)

3 Beschuldigd door de procureur van de Strafrechtbank (20 januari 2000)

4 Het vonnis van de kamer van eerste aanleg (17 mei 2011)

5 Vrijgesproken door de beroepskamer (11 februari 2014)

6 PS: Enkele nabeschouwingen

Hoofdstuk 13

Ontevreden over ‘Economische vluchtelingen’ en over mijn statuut

(1995-1996)

1 De verklaring van de bisschoppen van België (november 1995)

2 Ik ben zowel tevreden als ontevreden

3 Op weg naar het Arbitragehof (september 1996-februari 1997)

4 Enkele nabeschouwingen

Hoofdstuk 14

Peixotin (1996), Maiztegui (1998), Moreno-Garcia (2004) en Jaione (2020)

1 Nóg een Bask (27 mei 1996), uit ballingschap in Venezuela

2 En nóg een Bask (29 juni 1998), nu uit ballingschap in Mexico

3 Daar is Spanje weer: EAB’s voor Moreno-Garcia (30 januari 2004)

4 De overlevering van ‘Jaione’ (22 november 2020): Straatsburg wast handen in onschuld

Hoofdstuk 15

Het ‘eindeloos gebedel’ om personeelsversterking

1 Stapsgewijze vooruitgang

2 ‘Wat hebben we nu geleerd?’

Hoofdstuk 16

De asielwetgeving: ‘pingpong’ tussen wetgever en hoge rechtscolleges

1 De wet Gol (14 juli 1987): België neemt de asielprocedure in eigen handen

2 De wet Wathelet (18 juli 1991): de scherpe kantjes afgevijld

3 De wet Tobback (6 mei 1993): een doortastende aanpak

Hoofdstuk 17

De Raad van State: de flessenhals van de asielprocedure

1 De wetten Vande Lanotte (10 en 15 juli 1996): gerommel in de marge

2 De maatschappelijke dienstverlening: de zenuw van het asiel

3 Het arrest van 22 april 1998: het Arbitragehof had het anders begrepen

Hoofdstuk 18

Semira Adamu, verwijderingen en regularisaties

(1998-2020)

1 Het overlijden van Semira Adamu (22 september 1998): drama in Zaventem

2 Na Semira Adamu: humanere en efficiëntere verwijdering (1998-2020)

3 Regularisatiecommissies: valkuilen in overvloed

Hoofdstuk 19

Nabeschouwingen

1 De dossiers van ‘Bekende Asielzoekers’ (BA’s)

2 Enkele anekdoten

3 Push- en pull-factoren

Hoofdstuk 20

Een toemaatje: kritiek door een ‘afvallige’

1 Rechters op dun en glad ijs

2 De voorlopers van de onrechtstreekse schending

3 De aanloopfase (1991-2004)

4 Mamatkulov en Askarov t. Turkije (GK, 4 februari 2005): ‘machtsafwending’

Hoofdstuk 21

Het Hof van Straatsburg als Europees asielhof

(vanaf 2005)

1 Een Congolese DSP’er en een goedgelovig Hof: N. t. Finland (26 juli 2005)

2 De opvang in gesloten centra in België (2006-2011)

3 Zaken die verband houden met terrorisme (2011 en 2014)

4 Drie rampzalige arresten (2011, 2012, 2016)

Epiloog

Bibliografie

Personenregister

Afkortingen

Proloog

Op 8 augustus 2021 haalde onze landgenoot Bashir Abdi1 in Japan een bronzen Olympische medaille op de marathon. Zijn Nederlandse trainingspartner, Abdi Nageeye, ook afkomstig uit Somalië, behaalde een zilveren medaille. Nageeye had Bashir aangemoedigd om in zijn zog de eindmeet te behalen. In 1999 was de moeder van Bashir in België erkend als vluchteling uit Somalië. In 2002 was hij naar Gent gekomen in het kader van gezinshereniging. Vóór zijn moeder in 2011 aan kanker overleed, had hij haar beloofd een medaille aan zijn nieuwe vaderland te schenken, als dank. Hij hield zijn belofte. Een ronduit prachtig verhaal. Bashir Abdi én het hele land mogen er trots op zijn. Dat soort succesverhalen is echter zeldzaam.

Op 23 mei van datzelfde jaar was een vijfhonderdtal onregelmatig op het grondgebied verblijvende vreemdelingen een hongerstaking begonnen. Priester Daniel Alliët had, niet voor het eerst, zijn Begijnhofkerk in Brussel ter beschikking gesteld. Ook de ULB en de VUB verleenden gastvrijheid. De hongerstakers vroegen collectieve regularisatie, zonder de gegevens eigen aan hun persoonlijke toestand bekend te maken. Andermaal werd voorgesteld dat regularisaties zouden worden toegekend door onafhankelijke commissies op grond van wettelijk vastgelegde criteria. Over de valkuilen daarvan werd zedig gezwegen.

Met een hongerstaking wordt een nieuwe bewindsvrouw of -man bevoegd voor Asiel op haar of zijn stressbestendigheid getest. Deze hongerstaking stopte op 21 juli. Zij duren altijd zolang als de organisatoren ervan de hoop koesteren dat het beleid onder hun chantage door de knieën zal gaan. Ondanks emotionele (en politieke) druk gaf staatssecretaris Sammy Mahdi (CD&V) blijk van beginselvastheid. Andere regeringsleden hadden aangekondigd binnen het uur ontslag te zullen nemen als een hongerstaker zou overlijden. Asielbeleid is bijzonder emotioneel geladen. De media laten zich daarbij graag gebruiken. Emotioneel beleid is echter wanbeleid. Het beleid moet steunen op democratisch vastgelegde rechtsregels met respect voor de aangegane internationale verplichtingen. Deze regels kunnen en mogen in een rechtsstaat niet worden opzijgezet door emotionele chantage.

Hoe dat allemaal in elkaar zit, wordt op grond van mijn negenjarige ervaring als (eerste) commissaris-generaal voor de vluchtelingen op de volgende pagina’s uit de doeken gedaan. Heel wat ‘asielmysteries’ worden daarbij ontrafeld.

Inleiding

1 Een merkwaardige job

Dit verhaal bevat mijn herinneringen als commissaris-generaal voor de Vluchtelingen en de Staatlozen. Het bestrijkt de periode van 4 november 1987 tot 5 februari 1997 – dat is al een hele tijd geleden. Nochtans leek het mij de moeite die herinneringen te boek te stellen. Het is een merkwaardige job en ik was de eerste om die uit te oefenen, gedurende negen jaar. Voordien lag de bevoegdheid om vluchtelingen te erkennen bij de vertegenwoordiger in België van de VN-hoge commissaris voor de Vluchtelingen. Om de drie à vier jaar werd die functie vervuld door een andere VN-diplomaat, meestal van buitenlandse nationaliteit. Wie het ook was, de behandeling van de individuele asielaanvragen was toevertrouwd aan zijn naaste medewerker, Luc De Smet. Hij was in 1963-1968 mijn studiegenoot aan de rechtsfaculteit van de Rijksuniversiteit Gent. Sinds 1973 was hij werkzaam op de Vertegenwoordiging van de United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR). Geleidelijk aan werd hij er bijgestaan door een groeiend aantal medewerkers.

Het aantal asielaanvragen was in de jaren 80 sterk beginnen stijgen. In 1977 was dat aantal nog minder dan 1.000. Van 2.156 in 1984 steeg het tot 7.456 in 1986. Na lang dralen besloot de regering in te gaan op het verzoek van de UNHCR om te worden ontlast van de bevoegdheid vluchtelingen in België te erkennen. Belgische instanties zouden worden opgericht, geïnspireerd door het Franse model. Voor de beslissingen in eerste aanleg zou er een Belgische ‘commissaris-generaal voor de Vluchtelingen en de Staatlozen’ (CGVS) komen. Zoals de vertegenwoordiger van de VN-hoge commissaris zou ook de Belgische commissaris-generaal onafhankelijk zijn. Enkel een Vaste Beroepscommissie voor Vluchtelingen (VBC) zou zijn beslissingen kunnen herroepen. De commissaris-generaal zou moeten beslissen of vreemdelingen die asiel aanvragen, al dan niet beantwoorden aan de juridische definitie van ‘vluchteling’ in de zin van het Verdrag van Genève van 28 juli 1951 betreffende de status van vluchtelingen: ‘Elke persoon die, uit gegronde vrees voor vervolging wegens zijn ras, godsdienst, nationaliteit, het behoren tot een bepaalde sociale groep of zijn politieke overtuiging, zich bevindt buiten het land waarvan hij de nationaliteit bezit.’

Mijn goede vriend Luc De Smet polste mij of ik voor de nieuwe functie belangstelling zou hebben. De job leek mij wel interessant. In het licht van de definitie van het begrip ‘vluchteling’ leek mijn academische achtergrond bijzonder relevant. Sinds 1977 doceerde ik Internationaal Recht en Internationale Instellingen aan de Universitaire Instelling Antwerpen (UIA). Sinds 1 december 1985 was ik er bevorderd tot hoogleraar. Aan de Universiteit van Genève had ik in 1975 een doctoraatsproefschrift over de volkenrechtelijke bescherming van mensenrechten verdedigd. In dezelfde stad had ik ervaring opgedaan met de werking van de VN-mensenrechtenorganen. Twee jaar (1975-1977) was ik er werkzaam geweest als ambtenaar Mensenrechten op het VN-Secretariaat. Vijf jaar (1981-1985) was ik als onafhankelijk deskundige een van de 26 leden geweest van de VN-Sub-Commissie ter voorkoming van discriminatie en ter bescherming van minderheden. Sinds 1986 was ik de vertegenwoordiger van België in de VN-Commissie Mensenrechten.

De job van commissaris-generaal zag er veelzijdig uit: juridische, administratieve, publieke en internationale aspecten kwamen erin aan bod. Een hele nieuwe administratie moest worden uitgebouwd. Voor mij was het belangrijkste dat ik onafhankelijk beslissingen zou kunnen nemen. De functie leek mij op het lijf geschreven. Ik nam contact op met Jean Gol, minister (1981-1988) van Justitie. Dat gesprek verliep uitstekend. Aan een bevriend PRL-parlementslid zei hij een ‘zeldzame parel’ te hebben gevonden. Geruime tijd hoorde ik er niets meer over. De regering Martens VI, samengesteld uit christendemocraten en liberalen, was met de Happart-kwestie in woelige wateren terechtgekomen.

Bij de Verenigde Naties was de Zweedse diplomaat Jan Mårtenson intussen de directeur-generaal (1987-1992) geworden van het VN-Bureau in Genève. Hij combineerde die functie met de leiding van het VN-Secretariaat Mensenrechten als adjunct-secretaris-generaal. Voor het eerste werd die afdeling geleid door een VN-ambtenaar van een dergelijk hoge rang. Hij wou mij aanwerven als zijn rechterhand. Op de zetel van de Verenigde Naties in New York had ik hierover een onderhoud met Kofi Annan. Die Ghanese diplomaat was toen VN-assistent-secretaris-generaal voor personeelszaken (1987-1990). Tien jaar later zou hij de eerste VN-ambtenaar worden die opklom tot secretaris-generaal (1997-2006). Wegens begrotingsperikelen was er ook in de Verenigde Naties vertraging in het aanwervingsproces.

Op 21 oktober 1987 kwam er een einde aan de Belgische regeringscrisis met het aantreden van de regering Martens VII. Deze regering had dezelfde politieke samenstelling als de vorige (CVP-PSC en PVV-PRL). Snel daarna later vernam ik tot mijn verrassing dat de eerste ministerraad had besloten, op voordracht van minister van Justitie Jean Gol, mijn benoeming aan de koning voor te stellen. Bij koninklijk besluit van 26 oktober 1987 werd ik benoemd tot commissaris-generaal. Op 4 november 1987 verscheen dat besluit in het Belgisch Staatsblad. De vorige dag reeds had ik mijn functie opgenomen. Er bleef mij niets anders over dan VN-directeur-generaal Jan Mårtenson te laten weten dat ik niet meer beschikbaar was.

De teerling was geworpen. Het avontuur kon beginnen. Gelukkig moest ik pas drie maanden later mijn erkenningsbevoegdheid beginnen uitoefenen. Er waren ongeveer tienduizend achterstallige dossiers. Al die dossiers, ingediend vóór 1 februari 1988, bleven behoren tot de bevoegdheid van de vertegenwoordiger van de UNHCR. Ik kon dus met een schone lei beginnen.

2 Hoe is het allemaal verlopen?

Welke waren de uitdagingen? Wie waren de bondgenoten? Welke tegenstand moest worden overwonnen? Welke successen werden er geboekt? Welke tegenslagen moesten worden geïncasseerd? Van die schone lei bleef er al vlug niets over. Gedurende de eerste zes werkingsmaanden was het gemiddeld aantal asielaanvragen niet eens hoger dan 360 per maand. Dat was niettemin meer dan het aantal dat kon worden afgehandeld. Zes jaar lang, zonder onderbreking, zou het Commissariaat-generaal afsluiten met een grotere achterstand dan de vorige maand … Tot driemaal toe werd een maandrecord asielaanvragen bereikt: 1.339 in maart 1990, 1.736 in september 1991 en 2.960 in juni 1993 (zie grafiek 1). Op 1 oktober 1993 werd een triest record bereikt met een globale achterstand (de Dienst Vreemdelingenzaken, het Commissariaat-generaal en de Vaste Beroepscommissie samen) van 36.164 hangende asielaanvragen (zie grafiek 2).

Van bij het begin was ik mij bewust dat het risico bestond dat de politiek daarvoor wel eens een zondebok zou zoeken. Het leek mij aangewezen op deze mogelijkheid voorbereid te zijn. Steeds wilde ik zeer precies weten welke de stand van zaken was. Hoeveel aanvragen? Hoeveel beslissingen? Hoeveel gunstige? Hoeveel ongunstige? Voor welke nationaliteiten? En binnen welke tijdspanne? Van bij het begin werd alles op het Commissariaat-generaal nauwkeurig geregistreerd. Op de rechtsfaculteit in Antwerpen was ik de eerste professor geweest die zich een computer aanschafte. Ook op het Commissariaat-generaal wilde ik over computers kunnen beschikken. Naar mij werd gezegd, waren er in het begin meer computers op het Commissariaat-generaal dan op het hele ministerie van Justitie. Alle adviezen en beslissingen werden elektronisch bijgehouden. De computers waren bijzonder behulpzaam bij het opmaken van statistieken. Het ministerie van Justitie, met inbegrip van de Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ), was weinig vertrouwd met statistieken en computers. Mijn statistieken werden een belangrijk instrument bij alle discussies over asiel, zowel intern als extern.

Van in den beginne schreef ik regelmatig brieven en nota’s om te waarschuwen voor de te verwachten evolutie. Op het moment zelf gaf ik daar in de regel geen ruchtbaarheid aan. Wel bracht ik er trouw verslag over uit in mijn jaarverslagen. Dit bleef niet zonder effect. Al te vaak bleek dat tijdige waarschuwingen ondertussen werkelijkheid waren geworden, met rampzalige gevolgen. De media werden een belangrijke bondgenoot. Zij wisten dat mijn deur steeds openstond. Hun telefoonoproepen werden altijd beantwoord. Behalve voor de voorstelling van mijn jaarverslagen, of soms een tussentijds verslag, liep ik ze niet achterna. Minister Melchior Wathelet (senior) geloofde het niet: ‘Eén zaak weet ik zeker: vroeger werd er over asielkwesties nauwelijks gesproken; sinds u commissaris-generaal bent, staan de kranten er vol van’.

Belangrijker dan te weten hoe het allemaal is verlopen, is er lering uit te trekken. Meer kennis en een beter begrip van de werkelijke gang van zaken is noodzakelijk. Asielkwesties bevatten vele mysteries. Dit verhaal wil helpen om ze te ontrafelen. Hoe komt het dat er steeds maar nieuwe crisissen ontstaan? Waarom voeren het middenveld en de bevoegde instanties blijkbaar vooral dovemansgesprekken? Vele discussies die nu nog worden gevoerd, kwamen ook toen al aan bod. Zij hebben niets aan actualiteit ingeboet. Asieldiscussies worden in niet geringe mate geconfronteerd met demagogie en hypocrisie of – in zuiverder Nederlands – met volksverlakkerij en schijnheiligheid. Op een onbewaakt ogenblik zei ik wel eens: ‘De schijnheiligheid komt van links. De volksverlakkerij komt van rechts.’ Daartussen laveren is een permanente opdracht. Sommige van die discussies vinden nu eerder plaats op Europees dan op Belgisch niveau. Soms lijkt het erop dat de Europese Unie nu dezelfde leerschool moet doorlopen als België vroeger. Het is een moeizaam leerproces omdat niet alle EU-lidstaten in dezelfde mate en op dezelfde wijze met de asielproblematiek worden geconfronteerd.

3 Mijn verhaal

Dit verhaal wordt verteld in alle onafhankelijkheid maar niet zonder kritische ingesteldheid en ook niet zonder subjectiviteit. Het is een persoonlijk verhaal. Sommigen worden misschien niet graag herinnerd aan vroeger ingenomen standpunten. Met actoren waarmee ik toen strijd leverde, is vaak al lang vrede gesloten. De waarheid behoudt evenwel haar rechten: ‘amicus Plato sed magis amica veritas’ (Plato is mijn vriend, maar de waarheid is een betere vriend). Dit verhaal kan slechts dienstig zijn als het, waar nodig, onverbloemd de vinger op de wonde legt. Ook instanties waarvoor ik het grootste respect heb, lieten soms steken vallen. Desnoods moeten individuele gevoeligheden wijken om het algemeen belang te behoeden voor de herhaling van misstappen. Sommige actoren hebben dit tranendal verlaten. Bijna alle actoren van toen zijn nu op rust, buiten dienst of op emeritaat. Het zijn, zoals in het Afrikaans zo mooi gezegd, ‘afgetredenen’. Daardoor kan dit verhaal nu moeilijk schade berokkenen, aan wie dan ook. Dat is ook zeker níet mijn bedoeling.

Zoals gebruikelijk is ook mijn verhaal ingedeeld in hoofdstukken. De opvolging ervan is niet altijd zuiver chronologisch. Na de historische hoofdstukken, afgewisseld met de verhalen van enkele bekende asielzoekers, volgen enkele meer thematische hoofdstukken. Zij handelen meer in detail over de problemen omtrent het personeelstekort, de wetgeving, de verwijderingen, de regularisaties en de Straatsburgse rechtspraak. De ontwikkelingen inzake wetgeving hebben zowel betrekking op de eigenlijke asielprocedure als op de maatschappelijke dienstverlening. Dat laatste is een cruciaal punt: de zenuw van het asiel. Soms was het alsof er pingpong werd gespeeld tussen de wetgever en de hoge rechtscolleges. Binnen elk hoofdstuk wordt in de regel de chronologie wel doorgetrokken. Gebeurtenissen doen zich in een bepaald hoofdstuk voor, terwijl andere gebeurtenissen, die gelijktijdig plaatsvonden, in andere hoofdstukken worden verteld. Op verschillende vlakken en met verschillende of met dezelfde actoren waren er niet zelden terzelfdertijd interacties.

De voornaamste actoren waren: de minister, soms andere ministers, de Dienst Vreemdelingenzaken, de Raad van State, de arbeidsrechtbanken, de OCMW’s, de Vaste Beroepscommissie, het parlement, de UNHCR, de balie, de media, de ngo’s en de publieke opinie. Al te vaak worden media en ngo’s trouwens verward met de publieke opinie. Nadat ik het Commissariaat-generaal had verlaten, kwamen er nieuwe actoren bij, en niet de minste, zoals de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen, het Hof van Straatsburg, het Hof van Luxemburg en de Europese Unie. Het werd er allemaal niet eenvoudiger op.

Andere aandachtspunten doorkruisten voortdurend de behandeling van individuele dossiers. Het was permanent crisismanagement. Bijna elke dag stelde er zich wel een acuut probleem waarop dringend moest worden gereageerd. Bij aankomst op kantoor kon ik telkens een of andere onheilsmelding verwachten. Dat was vermoeiend. Dat was stresserend. Dat was vaak ook frustrerend. Maar het was vooral ontzettend boeiend. Na jaren op de bres te staan, stelde zich wel eens de vraag: hoe lang kan dat doorgaan zonder op te branden, psychisch maar misschien ook wel fysiek? Zullen alle gedane inspanningen niet weer verloren gaan? Wanneer zal het doordringen dat het aantal vreemdelingen die liever bij ons willen verblijven dan in hun eigen land, onuitputtelijk is? Hoe dan ook, het is een veelvoud van wat zelfs het meest genereuze beleid aankan. Meningsverschillen over hoeveel vreemdelingen België graag bijkomend ten laste wil nemen, zijn onvermijdbaar. Niet betwistbaar is dat alles zijn gang laten gaan snel onhoudbaar wordt.

De nieuwe bij wet opgerichte instelling is niet ‘het Commissariaat-generaal’ maar ‘de commissaris-generaal voor de Vluchtelingen en de Staatlozen’. Dit geldt in de Vreemdelingenwet trouwens ook voor ‘de minister’. Eerst was dat de minister van Justitie, daarna de minister van Binnenlandse Zaken, en later de minister of de staatssecretaris voor Asiel en Migratie. Wanneer de Vreemdelingenwet beslissingsbevoegdheid toekent aan de minister of staatssecretaris, worden de beslissingen door hem genomen of, wanneer geoorloofd, namens hem door zijn gemachtigde. Juridisch zijn het steeds zíJ�n beslissingen, geen beslissingen van een ministerie of van een staatssecretariaat.

In de Vluchtelingenwet was het duidelijk dat voor de beslissingen op het Commissariaat-generaal slechts één persoon juridisch verantwoordelijk was: de commissaris-generaal. Alleen zo kan beleid worden gevoerd. Vooral bij een achterstand is het van groot belang om de prioriteiten in de dossierafhandeling te bepalen. De voornaamste factoren daarbij waren de datum van indiening van de aanvraag, de nationaliteit (het aantal aanvragen en de erkenningsgraad) en het al dan niet ten laste zijn van een OCMW. Voor een rechtscollege als de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen is beleid voeren moeilijk. Elk van de thans 56 vreemdelingenrechters neemt op onafhankelijke wijze zijn beslissingen. Dat ze onafhankelijk zijn van de regering, is wat van rechters wordt verwacht. Hopelijk zijn ze dat ook van het middenveld. Maar ze zijn ook onafhankelijk van elkaar.

Ondanks verdienstelijke pogingen van de eerste voorzitter en de voorzitter van die Raad, slaat de rechtspraak naargelang de rechter – en zeker naargelang de taalrol – nu en dan wel eens verschillende richtingen uit. De commissaris-generaal is niet opsplitsbaar in taalrollen. Dit neemt niet weg dat ook hij – wie het ook is – in het Frans meer positieve beslissingen neemt dan in het Nederlands. Hij kan zijn Franstalige medewerkers immers wel vragen – maar niet stelselmatig verplichten – hun voorstellen af te stemmen op die van hun Nederlandstalige collega’s. Anders zou zijn positie snel onhoudbaar worden. Wie in België recht beoefent, weet dat die cultuurverschillen nu eenmaal bestaan. Nergens worden ze zo scherp aangevoeld als in vreemdelingenzaken, op welk niveau ook.

4 Enkele gevoelige dossiers

Tijdens de negen jaar van mijn mandaat werden er 124.136 asielaanvragen ingediend. Onder mijn persoonlijke verantwoordelijkheid werden daarover 96.798 individuele beslissingen genomen. Sommige aanvragen worden afgehandeld door de Dienst Vreemdelingenzaken en komen niet tot bij de commissaris-generaal. De overgrote meerderheid van de genomen individuele beslissingen, en de begeleidende brieven, heb ik zelf ondertekend. Zelfs de zo begeerde vluchtelingenkaarten, waarmee een gunstige asielprocedure werd afgesloten, tekende ik bijna steeds zelf. De besluitvorming en de motivering van al die beslissingen kon ik moeilijk steeds van nabij opvolgen. Eigenlijk gebeurde dit slechts zelden. Uitzonderingen daarop waren politiek of mediatiek gevoelige dossiers. Dat was in het bijzonder het geval wanneer er over de aanvrager een zweem van terrorisme hing. Enig fingerspitzengefühl bij de identificatie en de behandeling van dergelijke dossiers was meer dan welkom. Enkele ervan worden hier uitvoerig toegelicht. Het zijn echter zeer atypische dossiers.

Alvorens te eindigen met enkele meer thematische hoofdstukken, worden de historische hoofdstukken telkens afgewisseld met hoofdstukken waarin de verhalen van Bekende Asielzoekers (BA’s) worden verteld. Onder hen bevinden er zich enkele asielzoekers uit de Europese Unie. De eerste, Patrick Ryan, een katholieke priester, werd ervan verdacht te behoren tot het Irish Republican Army (IRA). Hij beweerde vervolging door het Verenigd Koninkrijk te vrezen. Ook uit de Europese Unie kwam het Spaans Baskische echtpaar Moreno-Garcia, gevolgd door een andere Bask (‘Peixotin’) en, na het beëindigen van mijn mandaat, nog één (Maiztegui). Ze werden ervan verdacht tot de Euskadi Ta Askatasuna (ETA) te behoren en beweerden vervolging door Spanje te vrezen. Op negen jaar tijd was er slechts één asielaanvraag uit Ierland en negen uit Spanje. Geen van hen heb ik als vluchteling erkend.

Voorts gaat het om twee islamitische asielzoekers. De eerste, Walid Bennani, een leider van het Tunesische Ennahdha, kon uiteindelijk pas als vluchteling worden erkend door Luc De Smet, mijn opvolger als commissaris-generaal (1997-2001). Jaren later werd Bennani in Tunesië volksvertegenwoordiger. Op 54 Tunesische asielaanvragen werden er acht als vluchteling erkend, waaronder één door de Vaste Beroepscommissie. De andere islamiet, Ahmed Zaoui, een leider van het Algerijnse Front Islamique du Salut (FIS), werd niet erkend bij toepassing van de uitsluitingsclausule. Er werd immers verondersteld dat hij ernstige niet-politieke misdrijven had begaan. Na vele omzwervingen werd hij in 2014 Nieuw-Zeelander. Op 1.395 Algerijnse asielzoekers werden er 69 erkend, onder wie zeven door de Vaste Beroepscommissie.

Ten slotte gaat het om twee Rwandezen, die na de genocide op de Tutsi naar België kwamen. De ene, Séraphin Rwabukumba, een aangetrouwde neef van president Juvénal Habyarimana, heb ik bij toepassing van de uitsluitingsclausule geweigerd. De andere, generaal-majoor Augustin Ndindiliyimana, de stafchef van de Rwandese Gendarmerie, werd door de Vaste Beroepscommissie erkend. Vóór 1994 waren er op zes jaar tijd slechts 202 Rwandese asielaanvragen. Na de genocide werden er op drie jaar tijd 1.389 Rwandese asielaanvragen ingediend. Eind januari 1997 had ik 897 Rwandese vluchtelingen erkend. Met dat aantal erkenningen nam Rwanda de derde plaats in na Turkije (1.515) en Zaïre (1.211). Uit die twee laatste landen kwamen echter veel meer asielzoekers: 7.793 uit Turkije en 16.308 uit Zaïre.

Zoals voor de overige hoofdstukken steunt de informatie over deze BA’s op publieke bronnen, zoals parlementaire stukken en toegankelijke rechtspraak. Een dagboek heb ik nooit bijgehouden. Mijn agenda’s werden niet zorgvuldig bewaard. Nochtans is mijn geheugen zelden de enige bron. Het belangrijkste zijn mijn jaarverslagen en talloze persknipsels. Ook over bovenvermelde gevoelige zaken berichtte de pers uitvoerig. Vanaf 1992 verspreidde het Commissariaat-generaal elke dag onder de medewerkers een brochure, Infojur, met de relevante krantenknipsels. Verwijzingen naar bronnen en naar aanvullende informatie staan vermeld in voetnoten. Teneinde de bladspiegel niet te overladen, wordt deze informatie evenwel vaak per hoofdstuk weergegeven in eindnoten. Een grote lacune in dit verhaal zijn de audiovisuele media. Ontelbare malen heb ik in beide landstalen uitleg gegeven op radio en televisie. Het ontginnen van deze bronnen ging evenwel mijn mogelijkheden te buiten.

Naast de publiek toegankelijke bronnen, waaronder de media, bracht ik op basis van mijn eigen documentatie aanvullende preciseringen aan met het oog op de historische en juridische accuratesse. Zij laten toe inzicht te verkrijgen in de complexiteit van sommige asielkwesties en asieldossiers. Die dossiers werden twintig à dertig jaar geleden afgesloten. Als precedenten kunnen zij niettemin voor het asielrecht in de toekomst nog waarde hebben. Soms overschrijdt het verhaal de duur van mijn mandaat. Voor zover relevant wordt het verhaal dan, in de mate van het mogelijke, verder verteld.

5 Andere individuele dossiers

Op negen jaar tijd werden er in de ontvankelijkheidsfase 52.529 negatieve beslissingen van de Dienst Vreemdelingenzaken door mij bevestigd. In de gegrondheidsfase werden er door mij 20.169 asielzoekers geweigerd. Daarvan waren 12.147 weigeringsbeslissingen te gronde gemotiveerd; de andere 8.022 aanvragen werden om technische redenen afgewezen (vooral omdat geen gevolg was gegeven aan een oproeping). In totaal erkende ik 8.225 vluchtelingen van 87 verschillende nationaliteiten. Dit was mogelijk door vanaf het begin aan mijn medewerkers drie vuistregels mee te geven: a) volg de praktijk van de vertegenwoordiger van de UNHCR; b) geef een ruim voordeel van de twijfel; c) kies voor een ruime interpretatie van het Vluchtelingenverdrag.

Bij de behandeling van individuele dossiers zag ik mijn verantwoordelijkheid vooral in het opzetten van een systeem dat mij toeliet de beslissingen in vertrouwen te ondertekenen. Beslissingen werden genomen op voorstel van minstens één medewerker en nagezien door een supervisor. Nooit heb ik een beslissing alleen genomen. Wanneer een medewerker of een supervisor raad kwam vragen in een individueel dossier, gaf ik aan met welke elementen rekening moest worden gehouden en met welke geen rekening mocht worden gehouden. Het te formuleren voorstel bleef hun toevertrouwd. Het kwam aan hen toe om in eer en geweten de gegeven richtlijnen toe te passen. Van in het begin van het Commissariaat-generaal vertrouwde ik het verhoor van asielzoekers uitsluitend toe aan universitaire medewerkers die doctor of licentiaat in de rechten waren. Zij moesten de dossiers zelf kunnen beoordelen. Het ging niet om het blindweg toepassen van hiërarchisch opgelegde richtlijnen.

Zelden week ik af van de voorstellen van mijn medewerkers. Zij hadden de asielzoekers ondervraagd. Zij hadden hen onder vier ogen gezien. Zij waren het meest vertrouwd met de asielzoekers van een welbepaalde nationaliteit. Ik niet. Tegen hun voorstellen ingaan, zonder de betrokken asielzoekers zelf te horen, vond ik niet verantwoord. Hen zelf beginnen te verhoren, was onbegonnen werk. Tegenover rechtscolleges die denken beslissingen te kunnen nemen over asielzoekers zonder hen te horen, sta ik bijzonder sceptisch.

Ondervragingen in de vertrouwelijkheid van een verhoorkamer door ervaren medewerkers maken het meest kans de waarheid aan het licht te brengen. Een publieke rechtszitting is daarvoor minder geschikt. Een asielprocedure is geen strafprocedure. De overheid dient niet de schuld van een asielzoeker te bewijzen, want hij wordt van niets beschuldigd. Het gaat om een administratieve procedure waarbij de aanvrager iets van de overheid wenst te bekomen: met name asiel. Het is dus aan de aanvrager om aan te tonen – of minstens om geloofwaardig te maken – dat hij daarvoor in aanmerking komt. Niet dat het een zware bewijslast is. Hun verhaal moet wel aannemelijk, plausibel zijn. In een strafprocedure zou een rogatoire commissie worden gezonden naar het land waar de feiten zijn gepleegd. Om praktische en financiële redenen is dat in de asielprocedure uitgesloten. Ook om principiële redenen kan geen beroep worden gedaan op de overheid van het land van herkomst. Een kandidaat-vluchteling wordt, naar hij beweert, door die overheid vervolgd. Daarom ook wordt steeds een ruime marge toegekend bij de beoordeling van hun geloofwaardigheid.

Zoals wie van een strafrechtelijk feit wordt beschuldigd, geniet ook een asielzoeker van het voordeel van de twijfel. Daarvoor moet hij wel zijn volle medewerking verlenen aan de asielinstanties. Hij moet zijn vertrouwen schenken aan de instantie tot wie hij zich richt om asiel te verkrijgen. Anders had hij maar in een ander land asiel moeten aanvragen. Hij mag geen bedrieglijke verklaringen afleggen. Hij mag geen valse documenten gebruiken, althans niet zonder te vermelden dat ze vals zijn. Elke poging om de asielinstanties te misleiden, kan hem zijn recht op asiel doen verliezen. Zich laten betrappen op onwaarheden is de snelste weg om te worden geweigerd. Een overheid die zichzelf respecteert, laat zich niet voor de gek houden. Anders verliest de asielprocedure haar geloofwaardigheid. Als misleiding van de overheid aanvaardbaar zou zijn, zou dat tot een wijdverspreid systeem uitgroeien.

6 Het verhoor van asielzoekers

Is het verhoren van asielzoekers moeilijk? Ja, maar niet zo moeilijk dat, zoals soms wel eens wordt gedacht, er dan maar met een petje naar wordt gegooid (met toepassing van het aftelrijmpje ‘Iene miene mutte’). Er is een grote verscheidenheid tussen de meer dan honderd landen van herkomst. Er zijn enorme culturele verschillen tussen asielzoekers uit al die verschillende landen. Daarom is een doorgedreven en bijgehouden landendocumentatie zo belangrijk. Daarmee werd steeds grotere vooruitgang geboekt. Om een maximaal rendement en hoge kwaliteit te bereiken, is landenspecialisatie onontbeerlijk. Ervaring met de bijzondere kenmerken van asielzoekers naargelang hun landen van herkomst is nog belangrijker. Ook verbale communicatie is belangrijk. Het is wel moeilijk om dat in een verhoorverslag weer te geven. Verbale communicatie varieert zeer sterk volgens de cultuur van het land van herkomst. Sommigen praten zeer uitbundig met een neiging tot overdrijven. Anderen zijn zeer terughoudend en vertellen slechts met veel schroom over wat hen is overkomen. Wie daar geen ervaring mee heeft, loopt hopeloos verloren.

Om het bij Afrika te houden: Rwandezen of Burundezen zijn bijlange geen Congolezen (toen waren het nog Zaïrezen); het zijn ook geen Senegalezen, of Nigerianen, of Ghanezen enzovoort. Alle asielzoekers worden op het Commissariaat-generaal enkel ondervraagd door in hun land of regio gespecialiseerde medewerkers. Binnen een land kunnen er ook grote verschillen bestaan. Zo komen er uit Turkije Assyriërs, Armeniërs, Chaldeeën, Koerden, communisten, economische migranten, en nu ook Gülen-aanhangers. Alleen wie daar ervaring mee heeft, kan de waarheid achterhalen en met kennis van zaken beslissingen voorstellen. De meeste rechtscolleges achten een dergelijke specialisatie niet nodig, met alle gevolgen van dien.

De medewerkers dienen ook verhoortechnieken onder de knie te hebben. Een verhoor is iets helemaal anders dan een gesprek met een vriend of met een kennis, laat staan met een toevallige gesprekspartner. Een ondervrager durft – moet zelfs – vervelende vragen stellen. Hij moet de antwoorden toetsen aan de beschikbare documenten en aan vorige verklaringen. Elke inspecteur van de gerechtelijke politie weet dat systematisch liegen moeilijker is dan velen denken. Het is bijzonder lastig om op consistente wijze een verzonnen verhaal vol te houden. Het gaat niet alleen om het vervolgingsverhaal. Ook over de reisweg, met inbegrip van de vervoermiddelen en de data, worden allerlei details gevraagd. Ten slotte wordt ook de persoonlijkheid van betrokkene (zijn familie, zijn opvoeding, zijn beroep) onder het vergrootglas gelegd. Cruciaal is de vraag: wat heeft er hem precies toe aangezet zijn land te verlaten? Wie een verhaal heeft verzonnen, zal het moeilijk hebben de drie aspecten van dat verhaal zonder tegenstrijdigheden aan elkaar vast te knopen. Met al deze elementen kan de ervaren ondervrager de geloofwaardigheid van de asielzoeker met kennis van zaken inschatten. Het voordeel van de twijfel zal worden toegekend, als er redelijke twijfel is. Twijfel mag echter niet worden verward met onzekerheid die inherent is aan toekomstige ontwikkelingen.

7 De ‘asielkeuken’

Mijn verhaal poogt een beter inzicht te geven in de ‘asielkeuken’. Die heeft de voorbije decennia een hele gedaantewisseling ondergaan. Vroeger was het beeld van een vluchteling: een zeldzaam moedige persoon die bereid was zijn vrijheid, zijn fysieke integriteit of zelfs zijn leven te riskeren om voor zijn overtuiging op te komen. Thans gaat het eerder om ‘oorlogsvluchtelingen’ die de maatschappelijke ontwrichting veroorzaakt door gewapende conflicten ontlopen. Voor hen werd de subsidiaire bescherming ingevoerd. Het aantal potentiële begunstigden van internationale bescherming is er enorm door uitgebreid. Deze schaalvergroting heeft bijgedragen tot uitwassen. Een wildgroei ervan heeft de ‘asielkeuken’ laten uitgroeien tot een waarachtige business. De meest extreme vorm daarvan is de mensensmokkel. Het gaat om een vele miljoenen euro’s verslindende business van georganiseerde misdadigers. Die business rivaliseert met de internationale drugshandel als meest lucratieve criminaliteitstak van de wereld. Europol schat de omzet op 5 miljard euro per jaar. Deze gewetenloze mensensmokkelaars hebben geen enkel respect voor het menselijk leven. Tegen grof geld duwen zij hun slachtoffers op steeds onveiliger bootjes of in koelwagens. Zij buiten de wanhoop van anderen uit en teren op de goedgelovigheid en het mededogen van velen.

Hoewel van een totaal andere orde heeft alles wat betrekking heeft op asiel, ook bij ons een grote expansie gekend. Het is een belangrijke bron van werkgelegenheid geworden. Denk maar aan de vele werknemers van Fedasil (meer dan 2.000), van het Rode Kruis, van de OCMW’s en van talrijke niet-gouvernementele organisaties. Bij uitbreiding zijn er ook andere organisaties, zoals Unia (het Interfederaal Gelijkekansencentrum) en Myria (het Federaal Migratiecentrum), die onrechtstreeks bij deze problematiek zijn betrokken. In 2021 werd aangekondigd dat nog zevenhonderd bijkomende medewerkers voor asiel en migratie zouden worden aangeworven. Niet het minst in de juridische sector kwamen er bijkomende staatsraden, tientallen vreemdelingenrechters en hun talrijke juridische medewerkers en enkele honderden juristen op de Dienst Vreemdelingenzaken en op het Commissariaat-generaal. En last but not least zorgt het voor werkverschaffing aan vele honderden advocaten. Zeer vele advocaten moeten in hun stageperiode pro Deo optreden voor asielzoekers. Niet weinigen, die zich ‘specialisten’ noemen, hebben er een permanente broodwinning van gemaakt, niet zelden op kosten van de Staat.

Recht speelt een belangrijke rol in asielkwesties. Het gaat immers om de toepassing van een verdrag, EU-richtlijnen en wetten. Die toepassing geschiedt overeenkomstig juridische procedures en onder het toenemend toezicht van rechtscolleges. Talrijke advocaten geven daarbij blijk van grote vindingrijkheid. Om hun cliënten behulpzaam te zijn, proberen ze in de wetgeving gaatjes te vinden of te boren. Nu en dan slagen zij erin rechtscolleges ervan te overtuigen hun stellingen te volgen. Wanneer dit de goede werking van de asielprocedure aantast, dient de wetgever snel in te grijpen om daaraan te verhelpen.

Niet weinig asielprocedures worden door advocaten gevoerd enkel en alleen om het verblijf in België van hun cliënten te verlengen. Niet zelden is het ultieme oogmerk regularisatie te bekomen. Procedures worden wel eens aangewend voor andere doeleinden dan deze waarvoor ze zijn ingesteld. Zo worden veel procedures ingesteld louter en alleen om het recht op maatschappelijke dienstverlening te verkrijgen of te behouden. Advocaten argumenteren dat zij het recht hebben, zo niet zelfs de plicht, om de belangen van hun cliënten te behartigen. Zij beweren alle bestaande procedures te mogen aanwenden als hun cliënten er voordeel uit halen. De wetgever moet er maar voor zorgen dat misbruiken niet mogelijk zijn. Dat argument zou overtuigender zijn, als de Ordes van Advocaten zich niet tot het Grondwettelijk Hof zouden wenden om de vernietiging van dergelijke wetswijzigingen te bekomen, wanneer de wetgever poogt misbruiken te bestrijden of zelfs maar een procedure te vereenvoudigen.

Volgens de deontologische regels dient een advocaat te handelen als eerste rechter. Wetens en willens procedures instellen die klaarblijkelijk ongegrond zijn, doet dan ook vragen rijzen. Hoewel asielrecht niet tot het strafrecht behoort, maar tot het administratief recht, aanvaardt iedereen dat asielzoekers worden bijgestaan door een advocaat. Juridische bijstand is nochtans helemaal niet noodzakelijk om door de commissaris-generaal als vluchteling te worden erkend. Indien de advocaat meent dat een weigeringsbeslissing ten onrechte is genomen, is beroep verantwoord. Hetzelfde kan echter niet worden gezegd wanneer een advocaat er zijn cliënt toe aanzet – soms tot vele malen toe – om telkens opnieuw asielaanvragen of allerlei andere verblijfsaanvragen in te dienen. Dit is des te onverantwoordelijker wanneer die procedures worden ingespannen op het ogenblik dat het verwijderingsproces wordt ingesteld.

In het land van herkomst kunnen er zich altijd nieuwe relevante gebeurtenissen voordoen. Hoewel dat eerder een theoretische dan een reële hypothese is, kan het daarom niet worden verboden om een nieuwe aanvraag in te dienen. Zonder echt nieuwe relevante elementen gaat het echter om proceduremisbruik. Hoe kan het worden verantwoord dat sommige advocaten honderden procedures inleiden zonder succes te behalen? Sommigen overleven enkel dankzij hun pro Deo-vergoedingen ten laste van de Staat. Voor anderen gaat het heel wat verder dan overleven. Nog anderen dienen vooral politieke oogmerken die kaderen in hun ideologische strijd ter destabilisatie van een liberale democratie.

Niet-juristen schenken doorgaans niet veel aandacht aan juridische controverses. Meer belangstelling zou nochtans gewettigd zijn. Rechters hebben een zware maatschappelijke verantwoordelijkheid. De gevolgen van hun beslissingen raken niet enkel juristen. Het is niet misplaatst wanneer vragen worden gesteld over de stevigheid van de gronden waarop rechterlijke beslissingen met verreikende gevolgen steunen. Een maatschappelijk debat daarover mag geen taboe zijn. Geweeklaag over de scheiding der machten is te vaak eenrichtingsverkeer. Ook rechters moeten ten overstaan van de wetgevende en de uitvoerende macht de scheiding der machten eerbiedigen.

Kritiek uitbrengen op rechterlijke beslissingen met algemene draagwijdte brengt de rechtsstaat niet in gevaar. Respect voor de rechterlijke macht vereist terughoudendheid tegenover uitspraken in individuele rechtszaken. Kritiekloze berusting is niet vereist wanneer rechters zich in de plaats stellen van de bevoegde overheid. Dat is zeker niet nodig bij beslissingen waarin zij zich als wetgever gedragen. In asielzaken komt dat nu en dan wel eens voor. Met het Europees Hof voor de Rechten van de Mens te Straatsburg is dat zelfs frequent het geval. Daarom volgt als toemaatje een kort overzicht van de evolutie van de asielrechtspraak van dat Hof. Eerst wordt uitgelegd hoe het Hof ertoe is gekomen zich te begeven op het pad van onrechtstreekse verantwoordelijkheid voor virtuele schendingen. Daarna wordt aan de hand van geselecteerde arresten geïllustreerd hoe de asielrechtspraak van het Hof zich verder heeft ontwikkeld. Bijzondere belangstelling voor arresten gericht tegen België zal geen verwondering wekken.

Iedereen heeft het recht te lobbyen voor een zaak waarin hij gelooft. Dit geldt ook voor de verdediging van de belangen van asielzoekers en andere vreemdelingen. Het is opvallend dat, in het bijzonder wanneer de asielaanvragen onder controle zijn gebracht, de bereidheid tot actie van vreemdelingenlobby’s groot is. Alles wordt dan uit de kast gehaald om de geloofwaardigheid van de asielbeslissingen te ondermijnen. De bevoegde administraties en rechtscolleges zouden aan de lopende band onverantwoorde beslissingen nemen. Hun onbekwaamheid zou alleen worden overtroffen door hun onmenselijkheid. Hoewel het allemaal nogal doorzichtig is, zijn er altijd goede zielen om dat te geloven. En er zijn altijd media die zich als megafoon laten gebruiken. Ik hoop dat de lectuur van dit verhaal het mogelijk zal maken om met meer kennis van zaken over deze problematiek te oordelen.

1 Vervaet, Peter, Op de loop, Bashir Abdi Sports, 2021, 192 p.

Hoofdstuk 1

‘De roepende in de woestijn’

(1987-1989)

Het koninklijk besluit van 26 oktober 1987 van mijn benoeming tot commissaris-generaal trad in werking op de dag van zijn bekendmaking op 4 november. Om er geen gras over te laten groeien was mij gevraagd al de dag voordien naar het kabinet van de minister van Justitie te komen. Daar ontmoette ik Victor Bricout,2 kabinetschef (1983-1988), Jean Spreutels,3 adjunct-kabinetschef (1985-1988), en twee andere kabinetsleden.4 Daarna maakte ik op het ministerie kennis met secretaris-generaal Eugène Frencken,5 met Stéphane Schewebach, de directeur Vluchtelingen van de Dienst Vreemdelingenzaken en, last but not least, met Francis Pirard, de inspecteur van Financiën. Verder had ik ook werkvergaderingen met de verantwoordelijken van het ministerie van Justitie voor het personeel, de gebouwen en de begroting. Het was het begin van een intense periode ter voorbereiding van de opstart van de nieuwe vluchtelingeninstanties: ‘Een splinternieuwe overheidsdienst moet bedrijfsklaar worden gemaakt. Er wacht een wedren tegen de klok én een strijd tegen de administratieve en begrotingsmallemolen’ (HLN, 17 november 1987).

1 Voorbereidingen in ‘lopende zaken’ (november 1987-januari 1988)

Gedurende die eerste weken werden contacten gelegd met allerhande hoge ambtenaren, andere belangrijke gesprekspartners en toekomstige medewerkers. Bovendien moest ik mij bekommeren over diverse materiële beslommeringen, zoals het huren van lokalen en het aanschaffen van meubelen, computers, voertuigen,6 een telefooncentrale, enzovoort. Dat alles werd niet vergemakkelijkt door het feit dat de regering Martens VII zich vanaf 9 november 1987 in ‘lopende zaken’ bevond. Op 13 december zouden er verkiezingen worden gehouden. Meermaals moest de minister van Justitie naar de ministerraad stappen om een afwijking op de regels te bekomen en kredieten te deblokkeren.

Er werd mij een vrijstaand bureau van een directeur-generaal van het ministerie toegewezen, op het Poelaertplein, tegenover het Justitiepaleis. Vanaf 9 november deelde ik dat bureau met mijn directiesecretaris Rudi Van Hoed. Afkomstig van Tielt (zoals mijn echtgenote), zou hij mij negen jaar trouw bijstaan. Op 19 november werd ik ontvangen door de minister van Justitie, Jean Gol, die mij onverhoeds uitnodigde om de eed af te leggen. Dat gebeurde in aanwezigheid van secretaris-generaal Eugène Frencken en van adjunct-kabinetschef Jean Spreutels. De minister stemde ermee in dat ik mijn leeropdracht aan de Universitaire Instelling Antwerpen (UIA) deeltijds zou verderzetten. Ook mocht ik België verder vertegenwoordigen in de VN-Commissie Mensenrechten. De secretaris-generaal beloofde het sociaal statuut van de commissarissen nader te laten onderzoeken.

Het mandaat van commissaris-generaal was ingeschaald als directeur-generaal (rang 16). Dit stemde overeen met mijn rang als hoogleraar aan de UIA. Mijn benoeming hield dus geen bevordering in. Even vooruitkijkend vroeg ik aan de minister van Justitie of dat mandaat niet kon worden gelijkgeschakeld met de rang van gewoon hoogleraar. Hij maakte dit voorstel over aan Guy Verhofstadt (PVV), minister van Begroting (1985-1988). Spaarzaam als die toen was, weigerde hij daarop in te gaan. Anderen in de nieuwe vluchtelingeninstanties sprongen van rang 10 en 11 naar rang 15. Vier jaar later zou iemand van rang 10 naar rang 16 springen in de Vaste Beroepscommissie.

Als onafhankelijk mandataris was ik geen rijksambtenaar. Er was niets geregeld, zelfs mijn pensioenrechten niet. Gelukkig waarborgde mijn vaste benoeming op de universiteit een staatspensioen. Later zou het Vlaams Universiteitsdecreet (van 12 juni 1991) het recht op terugkeer naar een voltijdse universiteitsopdracht na zes academiejaren doen vervallen. Dan zou dus ook mijn recht op een voltijds staatspensioen wegvallen. Die regeling, die op 1 oktober 1997 op mij van toepassing zou worden, zou er mij toe brengen na negen jaar het Commissariaat-generaal te verlaten. Slechts enkele jaren na mijn vertrek zou het statuut van niet-vastbenoemde mandatarissen worden geregeld. Dat ging gepaard met een zeer aanzienlijke salarisverhoging in het kader van de Copernicushervorming doorgevoerd door Guy Verhofstadt, eerste minister (1999-2008).

Nog vóór de inwerkingtreding van de nieuwe vluchtelingeninstanties waarschuwde ik ervoor – in mijn eerste contacten met de audiovisuele media7 in november 1988 – dat zonder de nodige middelen de gewenste snellere afhandeling van de asielaanvragen een illusie zou blijken. In Demain le Monde van 18 januari 1988 sloot Michel Moussalli, de vertegenwoordiger van de UNHCR, zich daarbij aan: ‘Ik vrees dat het werk van de commissaris-generaal – van wie wordt verhoopt dat het sneller zal verlopen – uiteindelijk een langzamer ritme zal kennen dan het onze.’ Voor mij was deze hoge VN-ambtenaar, een Zwitser van Libanese afkomst, zeer vriendelijk. Hij noemde mijn benoeming ‘un coup de maître’ – een meesterzet.

2 Mijn eerste stappen als commissaris-generaal (februari 1988-januari 1989)

Op 1 februari 1988 begon ik mijn bevoegdheden als eerste Belgisch commissaris-generaal voor de Vluchtelingen en de Staatlozen uit te oefenen. De plechtige overdracht van bevoegdheden vond plaats op 4 februari 1988 in het statige Egmontpaleis. Ook de Zwitser Jean-Pierre Hocké, VN-hoge commissaris voor de vluchtelingen (1986-1989), was aanwezig. En verder Jean Gol, vice-eerste minister en minister van Justitie, Leo Tindemans (CVP), minister van Buitenlandse Betrekkingen (1981-1989), en Miet Smet (CVP), staatssecretaris voor Maatschappelijke Emancipatie (1985-1992).

Ik verzekerde de VN-hoge commissaris dat de nieuwe vluchtelingeninstanties het Vluchtelingenverdrag even gewetensvol zouden toepassen als diens vertegenwoordigers in België het gedurende meer dan dertig jaar hadden gedaan. Ik zei ook dat ik erop rekende dat de regering de middelen ter beschikking zou stellen die onontbeerlijk waren om de toevertrouwde taak met de gewenste spoed te kunnen vervullen. Achteraf bezocht de VN-hoge commissaris de zetel van het commissariaat-generaal aan de Regentschapsstraat 61, vlakbij het Justitiepaleis.8

De overdracht van bevoegdheid kreeg een ruime weerklank in de pers van 5 februari 1988, met titels als:

‘Ons land beschikt over ‘zijn’ commissaris voor de vluchtelingen’ (LS);

‘België beslist autonoom over erkenning politieke vluchtelingen’ (DM);

‘Vluchtelingen: België installeert zijn eigen commissariaat’ (LLB);

‘België bepaalt voortaan zelf wie politiek vluchteling is’ (DS);

‘Bossuyt waakt aan de grens’ (HLN).

De volgende dagen wees ik in de pers bij elke gelegenheid op de noodzaak om over de nodige middelen te beschikken:

‘Ik stel me nu al de vraag of mijn personeelsbestand voldoende groot zal zijn’ (Gva, 8 februari 1988);

‘Snel dossiers afhandelen kán, als je voldoende mensen hebt. Maar nu er geen regering is, roep ik wellicht in de woestijn’ (HV, 12 februari);

‘Een “Mijnheer Mensenrechten” voor de vluchtelingen. Drie dingen ontbreken hem in hoge mate: juristen, typistes en bodes-kamerbewaarders. Voor het overige is er wel enthousiasme. Vergelijk de kosten van een procedure van anderhalf jaar met de kosten van een zes maanden durende procedure. De aanstelling van voldoende juristen zou een besparing van honderden miljoenen Belgische frank betekenen’ (La Cité, 18-24 februari).

Bij zijn voorstelling van de begrotingen van het ministerie van Justitie voor 1985, 1986 en 1987 schetste minister Melchior Wathelet9 op 19 juli 1988 een onthutsend beeld. Hij wees op een hele reeks negentiende-eeuwse toestanden:

‘De Dienst Vreemdelingenzaken raakt volledig overspoeld. Vroeger waren er gemiddeld 85.000 visa-aanvragen, nu meer dan 200.000. Voor de vluchtelingen is er sprake van een crisissituatie. Zij kunnen op zeven verschillende manieren beroep aantekenen. Hun verblijf wordt voortdurend langer. Dat leidt onder meer tot acute overbevolking in Zaventem waar er permanent een groep van veertig asielzoekers in penibele omstandigheden verblijft.’10

In juni en juli 1988 had Amnesty International in Franstalig België allerlei acties gevoerd tegen de nieuwe Vluchtelingenwet.11 In een uitvoerig schrijven12 van 18 augustus 1988 aan Mr Eric Gillet,13 de voorzitter van die niet-gouvernementele organisatie, vestigde ik onder meer de aandacht op een aantal door mij genomen initiatieven, die verder gingen dan door de wet was vereist. Het ging om het schriftelijk ontbieden van de asielzoekers voor verhoor, het schriftelijk of telefonisch verwittigen van hun raadsman, de motivering van mijn adviezen, de mededeling van mijn adviezen en beslissingen aan de raadslieden van asielzoekers en de toegang tot het dossier van de afgewezen asielzoekers binnen een beroepstermijn van dertig dagen. De wet voorzag in deze toegang enkel gedurende vijf dagen voorafgaand aan de zitting van de Vaste Beroepscommissie. In tegenstelling tot wat op de Dienst Vreemdelingenzaken gebruikelijk was, besloot ik tijdens het verhoor van de asielzoekers door mijn medewerkers ook de aanwezigheid toe te laten van hun raadslieden. Pas later werden die praktijken in regelgeving opgenomen. Veel erkentelijkheid kreeg ik daar niet voor …

De stafhouders van de Brusselse balie hadden mij tijdens een eerste contact op 26 november 1987 verzekerd dat beroepsprocedures bij de Vaste Beroepscommissie zouden kunnen worden vermeden, indien de advocaten voorafgaandelijk inzage zouden verkrijgen in de dossiers. Daar zou in de praktijk niets van terechtkomen. In bovenvermeld schrijven liet ik ook weten dat: ‘de periode van enkele maanden waarin het commissariaat-generaal werkzaam is, mij had doen begrijpen dat – in grotere mate dan ik voor mogelijk had gehouden – de asielzoekers zonder gegronde vrees voor vervolging in de zin van het Vluchtelingenverdrag talrijk zijn.’ Daarbij maakte ik melding van totaal verzonnen verhalen, kennelijk bedrieglijke verklaringen en het gebruik van onechte documenten en verschillende identiteiten.

Op 14 september 1988 maakte ik een eerste balans op van mijn werkzaamheden. Tijdens de eerste zes maanden waren er 2.132 asielaanvragen ingediend, waarvan de helft uit Ghana (25 procent), India (14 procent) en Zaïre (11 procent).14 Ik zei toen: ‘Zonder meer personeel, kan een versnelling van de procedure geenszins worden verwacht. Integendeel zelfs. Het is te vrezen dat de afwikkeling van de procedure nog langer zal duren dan bij het VN-Hoog-Commissariaat’ (DS, 15 september 1988).

Op 19 januari 1989 bracht ik verslag uit bij het Overlegcentrum voor Integratie van Vluchtelingen (OCIV) over de 4.476 ingediende asielaanvragen (sinds 1 februari 1988). Luk Depelchin, de coördinator van het OCIV, zei dat de vluchtelingenstroom sneller moest worden verwerkt.15 Enkele titels in de kranten van 20 januari 1989 waren veelzeggend:

‘Er is beterschap maar de diensten van de commissaris-generaal missen middelen’ (LLB);

‘Er zijn minder vluchtelingen maar met hun opvang gaat niets meer’ (LS);

‘Asielbeleid mank door negatief klimaat en gebrek aan middelen’ (DM);

‘Vluchtelingenstroom moet sneller worden verwerkt’ (HN);

‘Asielprocedures duren veel te lang’ (HBvl).

3 Voorzitter van de VN-Commissie Mensenrechten (30 januari-10 maart 1989)

Op 30 januari 1989 werd ik te Genève verkozen tot voorzitter van de VN-Commissie Mensenrechten.16 In La Libre Belgique van 1 februari had Nicolette Franck het over ‘de bescheiden, discrete en niettemin zo bekwame professor Marc Bossuyt’. De Franse krant Le Monde van 2 februari sprak over ‘een bekwaam voorzitter, un homme du sérail [een man van het paleis van de sultan] in de goede betekenis van het woord’. Zelf zou ik die ervaring bij mijn emeritaatsviering op de Universiteit Antwerpen op 28 september 2007 als volgt samenvatten:

‘Het was een onvergetelijke belevenis.17 Deze sessie zag het begin van een groeiende praktijk van toespraken van hoge dignitarissen [in het Frans sprak men van ‘les Visiteurs de marque (of, volgens Paul Rietjens, ‘de Marc’)]. Zo werden onder meer de eerste minister van Frankrijk, Michel Rocard, en de staatssecretaris van de Heilige Stoel, Agostino kardinaal Casaroli, ontvangen. Een bijzonder indrukwekkend moment was de toespraak (op 27 februari 1989) van de Hongaarse staatssecretaris Gyula Horn. In het Russisch kwam hij de mensenrechtenschendingen in Roemenië aanklagen. Enkele maanden later (op 2 mei) zou hij als minister van Buitenlandse Zaken het IJzeren Gordijn tussen Hongarije en Oostenrijk doorknippen. Aldus wees hij de Oost-Duitsers met hun Trabant-autootjes de weg naar het Westen. De Berlijnse Muur begon er sterk door af te brokkelen. Op het einde van de sessie werd mij de opdracht gegeven een speciale rapporteur te benoemen voor Roemenië. Dat dit kon gebeuren zonder verzet van de Sovjet-Unie en van de Duitse Democratische Republiek toonde duidelijk aan hoe geïsoleerd Nicolae Ceaușescu was geraakt. De sessie werd overigens gedomineerd door de confrontatie die de Verenigde Staten aangingen met Cuba. We geraakten er zonder kleerscheuren uit.18 Tijdens deze sessie slaagden we er ook in om zonder stemming twee nieuwe mensenrechtenverdragen te laten goedkeuren: het Tweede Facultatief Protocol horende bij het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten dat de afschaffing van de doodstraf beoogt19 en het Internationaal Verdrag inzake Kinderrechten,20 dat het meest geratificeerde mensenrechtenverdrag zou worden.’21

Op een persconferentie op het VN-Verbindingsbureau te Brussel op 14 maart 1989 maakte ik als een tevreden voorzitter van die VN-Commissie een balans op van de voorbije zitting.22 Met meer dan 1.400 deelnemers was het de drukst bijgewoonde sessie ooit: 43 lidstaten, 74 waarnemende landen en 133 niet-gouvernementele organisaties. Twee mensenrechtenverdragen werden goedgekeurd. De vorige vijf jaar was er geen meer aangenomen. Aan het Kinderrechtenverdrag was meer dan tien jaar gewerkt. Het Protocol over de afschaffing van de doodstraf had ik zelf opgesteld, toen ik speciale rapporteur was van de VN-Subcommissie Mensenrechten (1981-1985). Michel Rocard, de Franse eerste minister (1988-1991), had de toon gezet door te verwijzen naar ‘dit ongelukkige Roemeense volk’. Het betoog over de mensenrechten in Roemenië door Gyula Horn, de Hongaarse staatssecretaris voor Buitenlandse Zaken, was sensationeel. Hij zou later (van 1994 tot 1998) premier van Hongarije worden.

De Commissie had ook kennisgemaakt met de glasnost (openheid). Vladimir Lomeiko, de delegatieleider (1987-1988) van de USSR, had mij uitgelegd dat de glasnost ervoor moest zorgen dat de perestrojka23 (hervorming) onomkeerbaar werd. België dat, na een afwezigheid van 25 jaar, opnieuw lid was van de Commissie, was belast met de Afghanistan-resolutie. Zo was ik de eerste Westerse delegatieleider aan wie Vladimir Lomeiko had medegedeeld dat de Sovjet-Unie Afghanistan wou verlaten. Hij waarschuwde ervoor dat, indien het te vlug zou gaan, Afghanistan in handen zou vallen van moslimfundamentalisten. Daar werd toen allemaal niet veel geloof aan gehecht. Na de sessie schreef Nicolette Franck: ‘Bescheiden, schrijft M. Bossuyt de verdiensten – en de Commissie heeft er dit jaar zeker gehad – voornamelijk toe aan een verandering van het internationale klimaat, met andere woorden: de nieuwe houding aangenomen door de USSR.’ (LLB, 18-19 maart 1989).

Tijdens mijn voorzitterschap van de VN-Commissie Mensenrechten zouden twee gebeurtenissen het aanschijn van de wereld veranderen: op 4 juni 1989 werd een studentenopstand op het plein van de Hemelse Vrede in Beijing bloedig neergeslagen en op 9 november 1989 viel de Muur van Berlijn. Het was niet gebruikelijk dat de voorzitter tussen de jaarlijkse zes weken durende sessies acties ondernam. Dat gebeurde ook nu niet. De destructieve rol die de Sovjet-Unie jarenlang had vervuld inzake mensenrechten binnen de Verenigde Naties, zou vlug worden overgenomen door de Volksrepubliek China. Sinds 15 november 1971 was de vertegenwoordiging van de regering van de Republiek China (Taiwan) in de Verenigde Naties vervangen door deze van de Volksrepubliek. Pas vanaf 1982 nam China plaats in de VN-Commissie Mensenrechten. De Volksrepubliek China vervulde er aanvankelijk een eerder discrete rol. Dat veranderde na de gebeurtenissen op het Tiananmenplein. Uitstekende Cubaanse diplomaten zouden daarbij intellectuele technische bijstand verschaffen. Die gebeurtenissen hadden zelfs onmiddellijke gevolgen voor de asielaanvragen in België.

4 Een Chinees misverstand (3-5 augustus 1989)

Enkele dagen na het neerslaan van de studentenopstand in Beijing op 4 juni 1989 deelde de minister van Justitie mee dat de verblijfsvergunningen van wettig op het grondgebied verblijvende Chinese staatsburgers zouden worden verlengd.24 Op 3 augustus daagden plotseling 300 à 400 Chinezen op voor de poort van het Klein Kasteeltje. Op drie dagen tijd zouden 1.800 Chinezen zich komen aanmelden.25 Het gerucht was verspreid dat zij in België gemakkelijk de status van vluchteling zouden kunnen verkrijgen. Velen hadden duizenden Belgische franken betaald om met speciale bussen vanuit Nederland, Frankrijk en Duitsland naar het Klein Kasteeltje af te zakken. Anderen kwamen per taxi of met hun eigen auto; daaronder waren er Porsches, BMW’s en Mercedessen, met Nederlandse nummerplaten. Uit Maaseik, Bergen-op-Zoom en Sluis waren om vier uur ’s morgens barmeisjes naar Brussel vertrokken, in ‘werkkledij’.

Met grote moeite probeerden rijkswachters te vermijden dat de toeloop uit de hand zou lopen. Er werd beweerd dat die was georganiseerd door de triade, een Chinese onderwereldorganisatie. Na enige verwarring had de Dienst Vreemdelingenzaken twee documenten opgesteld: een woordje uitleg en een oproepingsbrief. Met uitzondering van de woorden ‘M. Wathelet’ en ‘Kan zich aanbieden op…’ en ‘Peut se présenter le…’ waren die documenten in het Chinees geschreven. Op de puntjes werd met een stempel een datum aangebracht. Er werden oproepingen vastgelegd tot in januari 1990. De meesten van hen zijn nooit terug gekomen. Uit een nazicht van de statistieken blijkt dat over de eerste negen jaren van het commissariaat-generaal 71 procent (587/827) van alle geregistreerde Chinese asielaanvragen werden ingediend in het jaar 1989. Over die negen jaar werden 87 Chinezen als vluchteling erkend, van wie vier door de Vaste Beroepscommissie. Een andere groep asielzoekers die een speciale plaats innamen, waren de Ghanezen.

5 Filières van Ghanese asielzoekers (april-december 1989)

In april 1989 zei Europees Parlementslid Willy Kuijpers (VU) dat hij heel wat wijzer was teruggekeerd uit Ghana. Hij was er gaan uitvissen waarom 25 procent van alle asielzoekers in België uit dat land kwamen:

‘Ghana is een doodarm land. Duizenden Ghanezen trekken het land uit om in Europa geld te verdienen. Geld26 wordt samengebracht door alle familieleden die er soms hun laatste bezit veil voor hebben. Gehaaide knapen zorgen voor valse documenten en vliegtuigtickets. Zij leren hen welke verhalen ze moeten vertellen. Enkele maanden geleden ontdekte de Antwerpse politie 88 Ghanese prostituees. Zij waren in 22 verschillende “etablissementen” van de Scheldestad te werk gesteld. Dit noem ik zonder meer onduldbare, moderne slavenhandel’ (gva, 27 april 1989).

In een open brief27 aan de minister van Justitie had Willy Kuijpers geklaagd over de toestand in het transitcentrum in Zaventem, over het enorm personeelstekort bij het commissariaat-generaal, over de fraude bij de asielzoekers en over de georganiseerde filières. Hij besloot: ‘Niemand is met een dergelijke gang van zaken gediend.’

In De Standaard van 3-4 juni 1989 bevestigde ik dat de belangrijkste groep asielzoekers (1.196 in 1988) uit Ghana kwam. Van hen waren er tot dan toe slechts twee erkend:

‘De verhalen die ze opdissen zijn vaak erg stereotiep. Ghanese vrouwen komen vertellen dat ze in een of andere winkel werkten. Op een dag werden daar kisten afgeleverd. ’s Anderendaags deed de politie een inval. Toen bleek dat in die kisten wapens zaten voor een staatsgreep. De dames werden in de cel gestopt. Zij konden echter ontsnappen en naar België vluchten. Hun identiteitspapieren hadden ze verloren of die waren gestolen.’

Dat België voor hen het beloofde land was, ontkende ik. De meesten waren pechvogels die op de luchthaven van een Sabena-vliegtuig waren geplukt, terwijl ze op weg waren van Lagos (Nigeria) naar Montréal (Canada). Ik verwees ook naar Willy Kuijpers die had erkend dat er veel meer economische dan politieke motieven meespeelden. Ronselaars waren bereid voor forse bedragen Ghanese asielzoekers te helpen hun droom te realiseren om in het Westen veel geld te gaan verdienen.

Nog enkele keren zou ik daar in de media op terugkomen:

‘Als je de Ghanezen moet geloven, moeten er in Ghana elke dag tien pogingen tot staatsgreep zijn’ (GVA, 22 november 1989);

‘Bij de Ghanezen heb je de eeuwige pogingen tot staatsgreep, die allemaal zouden zijn gepleegd door kapsters en naaisters, die wapens in hun beauty case hadden verborgen. Veel stiksters en naaisters, die worden wijsgemaakt hier een job te krijgen, belanden finaal in de prostitutie’ (Knack, 13 december 1989);

‘Als je immers alles zou geloven, dan is Ghana één groot munitiedepot. Het aantal pogingen tot staatsgreep ligt er hoger dan één per dag. Hoe wil men dat wij geloven dat kapsters, stiksters en strijksters allemaal staatsgrepen hebben gepleegd, die spijtig genoeg zijn mislukt’ (Veto,28 18 november 1991).

Chris De Stoop zou er in Knack van 18 april 1990 een volledig artikel aan wijden:

‘Ze zijn tegenwoordig de meest opvallende groep in de rosse buurten van Antwerpen, Gent en Brussel: de Ghanese tippelaars en raamhoeren. Ze vragen het politiek vluchtelingenschap aan en worden voor 99% afgewezen. Er is een enorme roulatie. Ze hebben vaak goede en altijd dezelfde advocaten. Ze betalen hen cash. Bij het indienen van hun asielaanvragen dissen ze voorgekauwde verhaaltjes op over vervolgingen voor wapenhandel, poging tot staatsgreep of getuigen van Jehova.’

Op 24 januari 1992 zou De Morgen berichten dat Bob Cools (SP),29 de burgemeester (1983-1994) van Antwerpen, aan de minister van Justitie op 15 november 1991 een lijst had overgemaakt van een driehonderdtal Ghanese prostituees die asiel hadden aangevraagd. De minister had daarop voorrang gevraagd voor de behandeling van deze dossiers. Daarop antwoordde ik ‘met plezier op die suggestie te zullen ingaan’. Die dossiers werden trouwens relatief snel behandeld.

Het eerste werkingsjaar van het Commissariaat-generaal kwam meer dan een kwart van het totale aantal asielzoekers uit Ghana (1.144/4.476). Gedurende de eerste vier jaren waren er gemiddeld 1.419 Ghanese asielzoekers per jaar. Dat aantal zakte naar gemiddeld 986 per jaar in 1992-1993. De laatste drie jaar ging het gemiddeld om amper 159 per jaar. Het laatste jaar (1996) was hun percentage in het totale aantal asielaanvragen gedaald tot 0,5 procent (67/12.395). Op een totaal van 8.129 asielaanvragen heb ik op negen jaar 64 Ghanezen erkend. De Vaste Beroepscommissie voegde er nog 10 aan toe. De globale erkenningsgraad bedroeg dus amper 0,78 procent.

Door prioriteit te geven aan de behandeling van Ghanese asielaanvragen kon hun aandeel in het totale aantal van 25 procent in 1988 naar 0,5 procent in 1996 worden gereduceerd. Jarenlang heb ik niettemin moeten aanzien hoe vele honderden Ghanese jonge vrouwen misbruik maakten van de asielprocedure om de prostitutie te beoefenen. Het werd als humaan beschouwd om dat te dulden. Het is onbegrijpelijk dat die toestand zo lang heeft kunnen voortwoekeren. De Ghanese asielzoekers kwamen aan in Zaventem, waar de opvang toen een bron van grote bezorgdheid was, nog vóór de nieuwe Vluchtelingenwet in werking trad.

6 De ‘ten hemel schreiende’ opvang op de luchthaven

De nieuwe Vluchtelingenwet voorzag dat de minister of zijn gemachtigde (de Dienst Vreemdelingenzaken) op bepaalde gronden aan de grens de toegang tot het grondgebied kon weigeren van asielzoekers die niet over de vereiste documenten beschikten om het land binnen te komen. Tegen een dergelijke weigeringsbeslissing kon bij de minister of zijn gemachtigde een ‘dringend verzoek tot heronderzoek’ worden ingediend. Daarbij zou de commissaris-generaal worden verzocht een (gunstig of ongunstig) advies uit te brengen. Een gunstig advies zou bindend zijn indien de gemachtigde de beslissing had genomen. Het was niet bindend wanneer de minister zelf de beslissing had genomen.

De praktijk wees uit dat er in België maar één grens was waar asielzoekers niet ongecontroleerd het grondgebied konden betreden. Die grens bevond zich op de luchthaven van Zaventem. Aan de asielzoekers (om een dringend verzoek tot heronderzoek in te dienen) en aan de commissaris-generaal (om zijn advies te geven) legde de wet zeer korte termijnen op (telkens 24 uur). Dit verhinderde niet dat er heel wat tijd kon verlopen tussen het indienen van de asielaanvraag en het nemen van een uitvoerbare beslissing, al dan niet na dringend verzoek tot heronderzoek. Deze tijd kon nog meer oplopen wanneer, bij een negatieve beslissing, moest worden overgegaan tot de terugdrijving van de betrokken vreemdeling. Ondertussen verbleven die vreemdelingen in de luchthavengebouwen, zonder dat daar een fatsoenlijke opvang was georganiseerd.

‘Lopende zaken’ onder Martens VII (november 1987-maart 1988)

Al op 10 november 1987, een week na mijn benoeming, had ik minister van Justitie Jean Gol aangeschreven over de nood aan opvang op de nationale luchthaven:

‘Het is noodzakelijk om bijtijds de nodige maatregelen te nemen om de opvang van kandidaat-vluchtelingen te waarborgen onder voorwaarden die verenigbaar zijn met de menselijke waardigheid, zodat toestanden worden vermeden die de faam van ons land en de werking van de nieuwe wet in het gedrang kunnen brengen.’

Op 15 december 1987 had ik een bezoek gebracht aan de luchthaven, vergezeld door mijn die dag benoemde adjunct-commissarissen, Christian Bayi en Marc Bonte. De volgende dag had ik brieven verzonden naar de minister van Justitie, naar de staatssecretaris voor Maatschappelijke Emancipatie en naar Herman De Croo (PVV), de minister (1981-1988) van Verkeerswezen . Daarin had ik geschreven dat de opvangmogelijkheden op de luchthaven ‘zelfs niet aan minimale voorwaarden voldeden’. Op 15 maart 1988 vestigde ik de aandacht van Wivina Demeester (CVP), staatssecretaris (1985-1988) voor Gezondheidszorg, op de hoogst bedenkelijke toestand in het zogenaamde ‘S.O.S.-lokaal’. Vroeger diende dat lokaal voor de opvang van in Zaventem gestrande reizigers. Daarnaast waren er nog twee kleine lokalen van Saniport, dat taken vervulde opgelegd door het Internationaal Sanitair Reglement. Met een capaciteit van maximaal acht personen waren die lokalen helemaal niet geschikt voor de opvang van tientallen asielzoekers. De staatssecretaris voor Gezondheidszorg meldde op 18 maart dat zij wenste dat het ex-quarantainegebouw 127 zo vlug mogelijk voor opvang zou worden opengesteld.

In de media van 19-20 maart 1988 werd de toestand aangeklaagd door de vertegenwoordiger van de UNHCR. Hij zei dat de Belgische overheid de problemen op Zaventem lange tijd vooraf had kunnen voorzien.30 Ondervraagd op RTBF-radio zei ik dat op 1 februari minstens een voorlopig opvangcentrum had moeten ter beschikking staan. Er kon niet langer meer worden gewacht. Op 25 maart besloot het bevoegde interministerieel comité om drie dagen later de nodige werkzaamheden aan te vatten; die zouden ongeveer 45 dagen duren.31

Diezelfde avond was ik de gast van een programma van het Humanistisch Verbond, rechtstreeks uitgezonden door de openbare omroep. De gastheer, Johan Anthierens, probeerde deze ‘ten hemel schreiende omstandigheden’ in mijn schoenen te schuiven. Hij vroeg mij of ik ontslag zou nemen als dat centrum er binnen de 45 dagen niet zou zijn. Geïrriteerd antwoordde ik dat niet ik maar de regering daarvoor de verantwoordelijkheid droeg. Onmiddellijk na mijn benoeming had ik immers al de aandacht gevestigd op die onbehoorlijke toestand.

Martens VIII: verantwoordelijkheid afschuiven (mei 1988-december 1989)

Het transitcentrum 127 met 28 plaatsen zou uiteindelijk pas worden geopend op 1 december 1988. De op 22 december 1989 besloten uitbreiding met 80 plaatsen zou operationeel worden in maart 1990. Het was een lange lijdensweg.

Op 9 mei 1988 trad de regering Martens VIII (CVP/PSC, SP/PS, VU) aan. De nieuwe minister van Justitie was Melchior Wathelet. Op 31 mei drukte ik in een brief aan hem de hoop uit dat het opvangcentrum spoedig zou functioneren. Van 1 juni tot en met 1 november werd de inwerkingtreding maand na maand verschoven. Een lezer van Het Laatste Nieuws beschreef op 21 oktober de toestand in Saniport als volgt: ‘Groot was mijn verbazing toen ik de deur opende en er niets anders aantrof dan kleurlingen met weinig kleren aan (mannen en vrouwen). Er kwam mij een vreselijk onaangename geur tegemoet. Het lokaal was niet om aan te zien. Het vuil stapelde er zich op. Een internationale luchthaven onwaardig!’ In de media32 van 2 december vernam ik dat de minister van Justitie en de staatssecretaris voor Maatschappelijke Emancipatie de dag voordien eindelijk te Melsbroek een transitcentrum voor asielzoekers op de luchthaven hadden geopend. Het kon 28 personen opvangen.

In het kader van dringende verzoeken tot heronderzoek van weigeringsbeslissingen verstrekte ik mijn adviezen steeds binnen de wettelijk voorgeschreven 24 uur. Meestal werden die beslissingen genomen door de minister zelf. Een eerste ministeriële beslissing moest bijna steeds worden gevolgd door een tweede, na dringend verzoek tot heronderzoek. Daardoor duurde het vaak tientallen dagen vooraleer een weigeringsbeslissing uitvoerbaar werd. Voor de 28 in het transitcentrum voorziene plaatsen was de Dienst Vreemdelingenzaken verantwoordelijk. Voor het overtal werd gepoogd die verantwoordelijkheid af te wentelen op andere ministeriële departementen.

Dit leidde opnieuw tot onaanvaardbare toestanden. Op 19 oktober 1989 bestempelde de minister van Justitie de verblijfsomstandigheden in de transitzone ‘op menselijk en sanitair gebied ontoelaatbaar’. De gelijktijdige aankomst van een veertigtal Angolese en Ghanese asielzoekers had voor paniek gezorgd:

‘De asielzoekers leven tussen hun eigen vuiligheid. Het is een oud en eentonig verhaal. Naast het lokaaltje van Saniport pronkt België met zijn fijne chocolade en verkopen wij speciale bieren. Hier wordt men bevangen door walmen van menselijk zweet, etensresten en toiletgeuren. In een hoek ligt stinkend afval, een halve meter hoog. Een stinkend toilet lijkt in een eeuwigheid niet gekuist. Mogelijks hadden deze mensen een geldig paspoort bij vertrek. Alleen waren ze alle papieren verloren tegen dat ze arriveerden.’33

In overleg met Jean-Luc Dehaene (CVP), minister (1988-1991) van Verkeerswezen, riep minister Melchior Wathelet de hulp in van het Rode Kruis. Een vijftigtal veldbedjes werd geïnstalleerd op de luchthaven. Op 15 en 29 november 1989 zou de kamer van inbeschuldigingstelling (KI) van Brussel zich naar de luchthaven begeven om zich uit te spreken over de ‘vrijheidsberoving’ van 37 van die afgewezen asielzoekers.34 Ondertussen waren er negen op het vliegtuig gezet, acht wisten te ontsnappen en van vijf anderen was de aanvraag ontvankelijk verklaard. Er verbleven daar toen een zeventigtal asielzoekers. Op 30 november oordeelde de KI dat die afgewezen asielzoekers zich niet in een staat van vrijheidsberoving bevonden. Ze konden immers op om het even welk vliegtuig stappen.35

Op 31 oktober 1989 had ik aan de minister van Justitie geschreven dat binnen de regering de verantwoordelijkheden ter zake duidelijk moesten worden vastgelegd. Alleen de minister van Justitie beschikte over de middelen om invloed uit te oefenen op het aantal personen dat aan de grens werd opgehouden en hoe lang ze daar verbleven. Dat kon hij door geen weigeringsbeslissingen te nemen, gunstige adviezen op te volgen, voldoende personeel ter beschikking te stellen en initiatieven te nemen tot wetswijziging. Op 24 november antwoordde de minister dat hij niet bevoegd was voor de infrastructuur in Zaventem en evenmin voor de eerste concrete opvang van asielzoekers. De minister meende niet langer te kunnen dulden dat hij stelselmatig als zondebok werd afgeschilderd, wanneer bepaalde situaties zich voordeden waarop hij, noch inzake begroting, noch juridisch, enige invloed had.

Diezelfde dag had de ministerraad hem gemachtigd om, in samenwerking met zijn collega’s bevoegd voor Verkeerswezen en Maatschappelijke Emancipatie, een werkgroep op te richten om een voorstel van uitbreiding van de bestaande opvangmogelijkheden voor asielzoekers uit te werken. Op 22 december 1989 besloot de ministerraad het transitcentrum voor asielzoekers in Melsbroek met tachtig bedden uit te breiden.36 Deze uitbreiding, die operationeel werd in maart 1990, bleek voldoende om de in de transitzone opgehouden asielzoekers dat jaar tijdelijk op te vangen.

7 ‘Vluchtelingenbeleid klapt in elkaar’ (mei-december 1989)

Op 11 mei en op 8 juni 1989 stelde ik mijn Eerste Jaarverslag (werkingsjaar 1988) voor, respectievelijk aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers37 en aan de Senaat. In vergelijking met 1987 was het aantal asielaanvragen licht gedaald (–9 procent). Vooral op de luchthaven waren er veel minder asielaanvragen (–86 procent). Ik klaagde over het te trage verloop van de procedure.38 Wegens personeelsgebrek kon ik maar 120 à 130 van de maandelijks binnenkomende 230 asielaanvragen verwerken.

Op 24 mei 1989 beantwoordde de minister van Justitie in de Kamer vragen naar aanleiding van de gedachtewisseling over dat verslag.39 Hij bleek niet geneigd om aan zijn bevoegdheden te laten raken. Wel vond hij dat de procedure ongeloofwaardig werd wanneer uiterst zelden een geweigerde asielzoeker uit het land werd gezet. Hij gaf toe dat de procedure te lang aansleepte. Hij botste echter op de inspecteur van Financiën. Die vond de achterstand niet ernstig genoeg om tijdelijke aanwervingen te verantwoorden.

In De Standaard van 3-4 juni 1989 schreef Pol Van Mossevelde over de nieuwe Vluchtelingenwet. Die werkte anders dan op 4 februari 1988 in het Egmontpaleis in het vooruitzicht was gesteld. Personeelsgebrek bleef een ernstige hindernis om de steeds grotere berg wachtende dossiers te behandelen. Op 7 juni meldde Piet Van Brabant in Het Laatste Nieuws: ‘Wathelet slaat luid alarm. Overbelaste Vreemdelingendienst kan de toestand absoluut niet meer baas. De Minister noemde de toestand er dramatisch.’

In dezelfde krant, op 27 juni, betwijfelde ik de haalbaarheid van een voorstel van PVV-voorzitter (1989-1992) Guy Verhofstadt. Die wenste een onderscheid te maken tussen migranten, met als criterium of ze zich al dan niet aanpasten. Zelf verkoos ik een onderscheid te maken tussen legaal en illegaal verblijvende vreemdelingen. Dat onderscheid berust op objectief vast te stellen juridische criteria. Dat, zoals aangestipt door de minister van Justitie, de Dienst Vreemdelingenzaken in elkaar was gestuikt, vond ik zeer onrustwekkend. In een hoofdartikel van diezelfde dag schreef Piet Van Brabant: ‘Het is een hoogst ongezonde en gevaarlijke gang van zaken dat duizenden illegalen bij gebrek aan bemande administratie in ons land ronddolen, in de marginaliteit, op de rand van de criminaliteit.’

In Le Vif/L’Express40 van 8 december 1989 beschreef ik de toestand in België als ‘catastrofaal’. In hetzelfde artikel zei Bernard Detry, die op het kabinet van de minister van Justitie de asielkwesties opvolgde: ‘Op 2500 beslissingen m.b.t. vreemdelingen genomen in 1988 waren er slechts 400 effectieve repatriëringen. Enkel kordaatheid kan massale toevloed ontmoedigen maar dat is moeilijk verenigbaar met humanitaire beginselen … De opvangstructuren zijn vlug verzadigd.’

De ogen van deze parketmagistraat uit Bergen gingen open door deel te nemen aan internationaal overleg over asielkwesties. Hij ontdekte dat niet alleen België, maar ook andere Europese landen met een sterke groei van asielaanvragen werden geconfronteerd. Die andere landen waren er zich wel meer van bewust dat er dringend drastische maatregelen moesten worden genomen. Hij zou zich inspannen om – met veel moeite – de minister er geleidelijk van te overtuigen dat mijn alarmkreten niet waren bedoeld om diens positie te ondermijnen. Zij hadden tot enig doel de minister – en het land – voor verder onheil te behoeden.

In Knack van 13 december 1989 schreef Chris De Stoop,41 met de titel ‘Er was geen plaats meer in de herberg’: ‘Zoals te verwachten en te voorzien was, is het Belgisch vluchtelingenbeleid in elkaar geklapt. Vanaf de eerste dagen van zijn benoeming heeft Bossuyt als een roepende in de woestijn voor de huidige catastrofe gewaarschuwd.’

En hij citeerde mij als volgt:

‘Pas als het in de kranten staat, ontdekken ze het probleem. De eerste twee maanden van de nieuwe Vluchtelingenwet kon een asielzoeker ’s morgens binnenkomen en dezelfde dag al een bevel hebben om het grondgebied te verlaten. Nu geeft de Dienst Vreemdelingenzaken hen een papiertje dat ze binnen zes maanden moeten terugkeren. In Zwitserland en Nederland is er automatische personeelsversterking naarmate het aantal asielzoekers stijgt. Hier komt dat altijd vijf jaar te laat. Men blijft de vorige oorlog strijden. De Zwitsers krijgen 175 personeelsleden extra. Dat zou een half miljard BF [€ 12,5 miljoen] kosten, maar één miljard [€ 25 miljoen] uitsparen aan opvang. België is nog niet het rampzaligste land. Zwitserland gaat naar 25.000 asielzoekers, Frankrijk naar 60.000 en Duitsland naar 100.000.’

In Le Soir van 8 december 1989 had Miet Smet, staatssecretaris voor Maatschappelijke Emancipatie, gezegd: ‘Er wordt slechts gereageerd wanneer er moeilijkheden zijn.’

8 De asielcrisis in Zwitserland

Het is opvallend dat er voor de eerste twee werkingsjaren (1988-1989) van het Commissariaat-generaal meer krantenknipsels te vinden zijn over de asielsituatie in Zwitserland dan over die in België. In Zwitserland verkeerde het asielbeleid in een permanente crisis. Dat werd in de media wijd uitgesmeerd. Mijn abonnement op de Journal de Genève bleek een goede investering. Peter Arbenz, de directeur (1985-1993) van het Federaal Vluchtelingenbureau van de Zwitserse Bondsstaat, vervulde als eerste ‘Monsieur Réfugiés’ een weinig benijdenswaardige rol.

Met Zwitserland was ik goed vertrouwd. Ik had zes jaar in Genève gewoond. Aan het Institut Universitaire de Hautes Etudes Internationales (IUHEI) was ik doctoraatsstudent (1969-1973) geweest. Op de Afdeling Mensenrechten van het VN-Bureau had ik er als ambtenaar mensenrechten bijna twee jaar (1975-1977) gewerkt. Ik leerde er ook mijn echtgenote kennen, Kristien, die vroedvrouw was in het Hôpital cantonal. Nooit heeft zij gedacht nog tot in 2020-2022 de aandacht van haar echtgenoot te moeten delen met vluchtelingen en asielzoekers. In 1976 werd onze zoon Kristof er geboren. Vanaf 1981 verbleef ik minstens vier à zes weken per jaar in Zwitserland om deel te nemen aan de zittingen van de VN-mensenrechtenorganen. Daardoor wist ik welk lot België zou ondergaan als niet tijdig werd ingegrepen.

Ondertussen werden er verder asielaanvragen behandeld. En die van de Ierse priester Father Ryan was wel heel bijzonder.

2 Victor Bricout was voordien (1976-1983) en nadien (1988-1991) procureur des Konings in Gent. Toen ik in juni-september 1969 advocaat-stagiair was aan de Gentse balie, had ik er hem als vrederechter ontmoet. In augustus 2003 werd hij door minister (2003-2006) van Binnenlandse Zaken Patrick Dewael (Open VLD) uitgestuurd als bemiddelaar voor de Afghaanse asielzoekers die een hongerstaking hielden in de Heilig Kruiskerk in Elsene (DM, 8 augustus 2003). Dewael, Patrick, Eelt op mijn ziel, Antwerpen, Houtekiet, 2007, 180 p.

3 Jean Spreutels, die later advocaat-generaal (1997-2004) werd bij het Hof van Cassatie, zou een uitstekende collega worden als rechter (2004-2013) en als voorzitter (2013-2018) van het Grondwettelijk Hof.

4 De eerste om mij te verwelkomen was mijn oud-studente Edith Van Den Broeck. Deze parketmagistrate zou later directeur worden van het Instituut voor Gerechtelijke Opleiding.

5 Toen waren het nog geen ‘voorzitters van directiecomités van de FOD-den (Federale Overheidsdiensten)’, de huidige benaming van de ministeries sinds de Copernicushervorming.

6 Twee Citroëns BX 1700 à 230.000 Belgische frank (€5.750) elk. De minister van Justitie zou er later naar verwijzen als het ‘wagenpark’ van het Commissariaat-generaal.

7

8 Het lag naast het gebouw van de Ets. Emile Bruylant, de uitgever van mijn doctoraatsproefschrift (zie infra, p. 249, noot i).

9 Wathelet [senior], Melchior, (PSC), minister van Justitie (1988-1995), rechter (1995-2003) en advocaat-generaal (2012-2018) bij het EU-Hof van Justitie.

10 DS, 20-21 juli 1988.

11 Zie ‘Réfugiés: Amnesty s’émeut’, Jean-Claude Matgen, LLB, 22 juni 1988; ‘Les parias de Bruxelles-National’, Philippe Rombaut, Le Vif/L’Express, 1 juli; LS, 4 juli.

12 Eerste Jaarverslag (werkingsjaar 1988), pp. 87-91 (Bijlage 6).

13 Samen met Mr. André Jadoul zou hij mensenrechtenzendingen vervullen in Rwanda, twee jaar vóór de genocide op de Tutsi (9-17 januari en 2-5 februari 1992).

14 ‘Bossuyt: Afhandeling dossiers van vluchtelingen duurt te lang’, DS; LLB; HLN; M. Vdm, LS, 15 september 1988; DM, 16 september.

15 HN, 20 januari 1988.

16 De Belgische delegatie was verder samengesteld uit de adjunct-permanent vertegenwoordiger in Genève Dominique Struye de Swielande (later kabinetschef, diplomatiek adviseur, directeur-generaal en ambassadeur in Bonn, bij de NAVO, in Washington D.C. en in Kinshasa), (vanuit New York) Machteld Fostier (nu secretaris van koningin Mathilde) en (vanuit Brussel) Paul Rietjens (later directeur-generaal van de juridische dienst van de FOD Buitenlandse Zaken). De vorige drie jaar was Guy Trouveroy (later ambassadeur in New Delhi, Caïro, Moskou en Londen) onze man in New York. Zie Bossuyt, Marc, ‘België en de VN-Commissie Mensenrechten (1986-1991): een getuigenis’ in België en 50 jaar Verenigde Naties, Brussel, Knack, 1995, pp. 45-53.

17 Deze intense diplomatieke ervaring werd alleen overtroffen door mijn negen dagen voorzitterschap van de Werkgroep van de Verklaring van de Wereldconferentie tegen racisme, rassendiscriminatie, vreemdelingenhaat en daarmee verband houdende onverdraagzaamheid in Durban (Zuid-Afrika) van 31 augustus tot 8 september 2001. Deze plenaire werkgroep was samengesteld uit delegaties van 171 staten. Het waren de meest hectische dagen van mijn professioneel leven. In New York vlogen drie dagen later (op wat bekendstaat als 9/11) twee vliegtuigen in de WTC-torens. Over die Conferentie, zie Bossuyt, Marc, International Human Rights Protection: Balanced, Critical, Realistic, Antwerpen, Intersentia, 2016, pp. 91-101; (met Vandeginste, Stef), ‘The Issue of Reparation for Slavery and Colonialism and the Durban Conference against Racism’, Human Rights Law Journal, 2001, pp. 341-350.

18 Brody & Weissbrodt, ‘Major Developments at the 1989 Session of the UN Commission on Human Rights’, Human Rights Quarterly, 1989, in Newman, Frank, & Weissbrodt, David, International Human Rights: Law, Policy and Process, Cincinnati, Anderson, 1990, pp. 133-135.

19 Bossuyt, Marc, ‘The UN Optional Protocol on the abolition of the death penalty’ in deGuzman, Margaret, & Amann, Diane Marie, [Eds.], Arcs of global justice: essays in honour of William A. Schabas, Oxford University Press, New York, N.Y., 2018, pp. 109-115.

20 Bossuyt, Marc, ‘La Convention des Nations Unies sur les droits de l’enfant’, Revue universelle des droits de l’homme, 1990, pp. 141-144.

21 Bossuyt, Marc, Op het kruispunt van recht en politiek: Een persoonlijke terugblik op 35 jaar mensenrechtenbescherming, Antwerpen, Intersentia, 2007, pp. 13-14.

22 DS; HV; HBvL; GvA; FS, DM; Jean-Pol Marthoz, LS, 15 maart 1989.

23 Gorbatsjov, Michail, Perestrojka: een nieuwe visie voor mijn land en de wereld, Wijnegem, Het Spectrum, 1987, 299 p.

24 ‘Réfugiés: “péril jaune” à Bruxelles‘, LS, 4 augustus 1989.

25 ‘Réfugiés chinois en masse’, LS, 5-6 augustus 1989; “La filière jaune”, Le Vif/L’Express, 25 augustus.

26 Het ging om bedragen van 80.000 tot 150.000 BF (€2.000 à €3.750).

27 GvA, 19 april 1989.

28 Het studentenweekblad van de Leuvense overkoepelende kringorganisatie.

29 Cools, Bob, Cool(s’) parcours, Antwerpen, De Vries Brouwers, 2021, 352 p.

30 DDC, DM; MVO, DS; Jean-Claude Matgen, LLB, 19-20 maart 1988; zie ook LS, 23 maart; DM, 24-25 maart.

31 MS/DDC, DM, 26 maart 1988.

32 DDC, DM, 2 december 1988; C. Ge, LLB; LS; GvA.

33 ‘Afrikanen als hoopjes miserie tussen luxewinkels van Zaventem’, MVO, HN; AL, DM; DS, 21 oktober 1989; J.-C. M., LLB, 20 oktober.

34 HLN; LLB; Pol Van Mossevelde, HN, DS, 16 november 1989; DS; JL, DM, 30 november.

35 JL, DM; PVM, DS, 1 december 1989.

36 DS, 23-25 december 1989.

37 GvA; HV; DM, 12 mei 1989.

38 ‘Dès le départ, M. Bossuyt (fiche signalétique: pas facile à décourager) a crié casse-cou’, M.D., La Cité, 1 juni 1989.

39 GvA; DS; RK, DM; Martine Vandemeulebroucke, LS, 25 mei 1989.

40 Carine Vassart: ‘La cote d’alerte. Une situation explosive …’.

41 Op 23 oktober 1993 zouden we samen aanschuiven op de Britse ambassade om the Princess of Wales Diana, te begroeten. Het maakte indruk – de prinses, welteverstaan.

Hoofdstuk 2

Patrick Ryan,42 een Ierse asielzoeker

(7 september-25 november 1988)

Nog vóór het einde van het eerste werkingsjaar werd ik geconfronteerd met een heel bijzondere asielaanvraag. Op 7 september 1988 had Patrick Ryan (°1930), een Iers staatsburger, asiel aangevraagd in België. Hij was katholiek priester, eerst in de Ierse Republiek en dan in Groot-Brittannië. Terug in de Ierse Republiek zamelde hij geld in voor Afrikaanse landen. Hij deed dat ook ter ondersteuning van Ierse activisten die ijverden tegen de Britse aanwezigheid in Ulster. In 1977 werd hij aangehouden in Genève en uitgewezen naar Madrid.

Op 28 juni 1988 reisde hij per bus van Benidorm naar Brussel. Twee dagen later werd hij aangehouden door de gemeentepolitie van Ukkel.43 Onder zijn bezittingen vond de politie onder meer handboeken over explosieven, 52 uurwerken en 5 mechanische tijdmeters voor parkings. Op 1 juli 1988 werd een aanhoudingsbevel uitgereikt voor vervalsing van documenten en inbreuken op de wet van 28 mei 1956 betreffende ontplofbare stoffen. Op 6 september 1988 reikte de onderzoeksrechter tegen hem een aanhoudingsmandaat uit op grond van een aangekondigd Brits uitleveringsverzoek.44 De volgende dag diende Ryan een asielaanvraag in.

1 Ryans asielverzoek doorkruist het Brits uitleveringsverzoek

Op 15 september 1988 werd een nieuw aanhoudingsmandaat afgeleverd voor samenzwering en bendevorming met het oog op het plegen van misdaden. Op 20 oktober betekende de ambassade van het Verenigd Koninkrijk hem een uitleveringsverzoek. Hij werd vooral verdacht van samenzwering tot moord door het bezit van explosieven met de bedoeling levens en goederen in het Verenigd Koninkrijk in gevaar te brengen.

Eveneens op 20 oktober 1988 weigerde de Dienst Vreemdelingenzaken zijn verblijf op het grondgebied omdat hij de openbare orde en de nationale veiligheid in gevaar kon brengen. Hij werd ervan verdacht een actief lid te zijn van het Iers Republikeins Leger (IRA) en drager te zijn van een vals paspoort. Andere ingeroepen weigeringsgronden waren: een asielaanvraag die niet steunde op een grond die verband houdt met de criteria ter rechtvaardiging ervan; langer dan drie maanden te hebben verbleven in andere Europese landen (Frankrijk, Italië en Spanje); dat laatste land te hebben verlaten zonder gegronde vrees voor vervolging in de zin van het Vluchtelingenverdrag; asiel te hebben aangevraagd meer dan acht dagen na zijn binnenkomst in het Rijk; getracht te hebben de Belgische autoriteiten te misleiden met verwarde en onvolledige verklaringen over zijn veelvuldige activiteiten en reizen.

Opgesloten in de gevangenis van Sint-Gillis, verscheen Ryan voor de kamer van inbeschuldigingstelling (KI) van het hof van beroep te Brussel. Daar verwees hij naar artikel 6 van de Uitleveringswet van 1 oktober 1833 dat bepaalt dat ‘de vreemdeling niet zal mogen worden vervolgd of gestraft wegens een vóór de uitlevering gepleegd politiek misdrijf […]’. België had vastgehouden aan dat beginsel in artikel 7 van het Uitleveringsverdrag dat het had gesloten met het Verenigd Koninkrijk op 29 oktober 1901 en in zijn voorbehoud bij het Europees Verdrag van 27 januari 1977 tot bestrijding van terrorisme. Ryan verklaarde dat het Verenigd Koninkrijk zijn uitlevering vroeg om hem te vervolgen en te straffen op grond van zijn politieke, ideologische, nationale of religieuze overtuiging. Hij verwees daarbij naar talrijke publicaties in de Britse pers waarin hij als een gevaarlijk terrorist werd bestempeld. Dat zou een ‘eerlijk proces’, zoals vereist door artikel 6 van het Europees Verdrag voor de rechten van de mens (EVRM), verhinderen.

2 Mijn advies van 14 november 1988: zend Ryan naar Ierland

Op 28 oktober 1988 richtte Ryan tot de minister van Justitie, Melchior Wathelet, een dringend verzoek tot heronderzoek van de weigeringsbeslissing tot verblijf in België. In mijn (niet-bindend) advies45 van 14 november onderzocht ik de gronden die de Dienst Vreemdelingenzaken had ingeroepen om zijn verblijf op het grondgebied te weigeren. Vermits zijn asielaanvraag niet later dan drie maanden was ingediend nadat de reden daarvoor ontstond (het uitleveringsverzoek), kon het verblijf van langer dan drie maanden in een of meerdere andere landen niet geldig worden ingeroepen. Al evenmin was zijn aanvraag laattijdig, want ze was ingediend de dag nadat het uitleveringsverzoek hem bekend was.

Gezien de hangende uitleveringsprocedure en de onzekerheid over zijn toegang tot de asielprocedure konden de verwarde en onvolledige verklaringen over zijn veelvuldige activiteiten en reizen niet noodzakelijk worden beschouwd als zijnde bedoeld om de Belgische autoriteiten te misleiden. Vermits de verzoeker zich beriep op zijn ‘godsdienst, nationaliteit, het behoren tot een bepaalde sociale groep en zijn politieke overtuiging’ was het ook niet mogelijk, in dit stadium van de procedure, te besluiten dat zijn verzoek kennelijk vreemd was aan de criteria vermeld in het Vluchtelingenverdrag.