FRANK JUDO

HET

BEWAREN

WAARD

Wandelen door een conservatisme

langs 21 misverstanden

Voor mijn ouders

‘Conserver, c’est prévoir’

(Claude Polin)

‘Se vogliamo che tutto cambi, bisogna che tutto rimange come è’

(vrij naar Giuseppe Tomasi di Lampedusa)

Bij wijze van verkenning

Hoe haalt een mens het in zijn hoofd een verhaal te schrijven over conservatisme – en dan nog op deze manier? Enkel door een samenloop van omstandigheden of, als u een andere formulering verkiest: door stom toeval.

Achteraf beschouwd is alles misschien wel begonnen toen ik op een rustige lentedag dringend uit een vergadering werd weggebeld. Oproepen van journalisten zijn immers altijd dringend. Aan de andere kant van de lijn was de vriendin van een goede vriend van me, die wanhopig op zoek was naar een aanvulling voor het panel in het praatprogramma van die avond. Of ik niet een lans wou breken voor gedwongen sterilisatie van gehandicapten? Toen ik voorzichtig opperde dat ze allicht ‘tegen’ bedoelde, werd ze boos: ik was toch conservatief, dus moest ik wel voorstander zijn van dat slag dingen? Het is nooit meer goed gekomen.

Niet begrepen worden door de boze buitenwereld is één ding, maar op een dag bleek het onbegrip gevaarlijk dicht genaderd te zijn. Met een aantal lieden die de reputatie droegen conservatief te zijn, waren we uitgenodigd in een statig herenhuis in een middelgrote stad in Vlaanderen. Aan het hoofd van de tafel oreerde een voormalig maoïst, die inmiddels met een Porsche reed, dat er dringend behoefte bestond aan conservatieve frontvorming rond een minimumprogramma. Dat bestond volgens hem in de verdediging van de geldende regelgeving inzake euthanasie en abortus tegen de oprukkende islam. Het was betekenisvol hoe de vergadering in drie gelijke delen uiteenviel: wild enthousiasme klonk naast diepe verontwaardiging. Ik behoorde tot de derde groep, die het allemaal niet goed begreep en maar een koffie is gaan drinken op de Grote Markt.

De beslissende zet was het werk van een vriend-diplomaat, die me op een onbewaakt moment haast toeschreeuwde een boek te schrijven waarin werd uitgelegd wat het verschil is tussen ‘rechts’ en ‘conservatief’. Op de volgende pagina’s zal hij kunnen lezen hoe ik zijn verzoek niet heb uitgevoerd.

Of toch een beetje. Hij was op zoek naar verschil (bijna had ik geschreven: naar distinctie), naar het antwoord op de vraag wat conservatisme niet is. Die zoektocht is ook de mijne. Ik maak een wandeling door het land van conservatisme langs een aantal misvattingen. Op de titelpagina staat het getal 21, maar wie goed leest, vindt er nog wel meer.

Het enige woord in deze titel dat me niet doet twijfelen is ‘wandeling’, al was het maar omdat nogal wat ideeën die hierna worden uitgewerkt, zijn ontstaan tijdens een rustige ochtend- of middagpromenade. Eens we daar voorbij zijn, beginnen de problemen echter.

Door ervoor te kiezen de knooppunten op mijn wandelroute de wat onvriendelijke omschrijving ‘misvatting’ te geven, suggereer ik dat er niet alleen een foute, maar ook een correcte visie bestaat op conservatisme, en dat de opvattingen die ik omschrijf daar niet in passen. Dat is niet bijster inclusief, en het feit dat Spinoza er al op wees dat elke bepaling een negatie is, blijft een schrale troost. Des te meer, omdat het eigenlijk helemaal niet de bedoeling was een kogelvrije omschrijving te bieden van wat conservatisme nu eigenlijk is. Daar kom ik zo meteen op terug.

Als ik er toch voor gekozen heb deze teksten op te hangen aan het begrip ‘misvatting’, heeft dat veel te maken met mildere en minder milde vormen van ergernis. Ik heb conservatisme steeds beschouwd als een eerbare traditie in het maatschappelijke en politieke denken. Wie het conservatisme als een denkrichting wil omschrijven, maakt conservatieven echter bewust of onbewust het leven moeilijker. De geloofwaardigheid van een denkrichting staat of valt immers met een minimum aan interne consistentie – wat niet noodzakelijk synoniem hoeft te zijn met een vorm van interne logica die meer aan wiskunde dan aan kunstwetenschap doet denken.

Dat minimum heb ik vaak gemist bij lieden die voor zichzelf het epitheton ‘conservatief’ opeisten, en ook bij hun tegenstrevers. In de anticonservatieve polemiek werd al te vaak een oude retorische truc ernstig genomen: maak een karikatuur van de positie van je tegenstander en breek die vervolgens af. Je zal bijzonder geloofwaardig overkomen, ook al is de strategie niet echt correct. Dat is misschien niet eens zo erg, want in maatschappelijke polemiek gelden dezelfde regels als in liefde en oorlog: alles is er toegelaten.

Tenenkrullender was en is de intellectuele luiheid van nogal wat zelfverklaarde conservatieven. Bij nader toezien heeft dit fenomeen allicht veel te maken met het feit dat deze term zeker in continentaal Europa een geuzennaam is geworden. Naar verluidt zou de Nederlandse politicus Willem Nolens in het begin van de twintigste eeuw gezegd hebben dat de meeste mensen liever als brandstichter of dief door het leven gaan dan als conservatief. Wie zichzelf dief of brandstichter noemt, doet dat meestal schertsenderwijze, en moet dus niet bang zijn aangesproken te worden op een gebrek aan consistentie in zijn houding. Voor wie zichzelf enkel conservatief noemt om verburgerlijkte achtenzestigers op hun ongemak te brengen, gelden niet echt hogere standaarden.

Op die manier is conservatief zijn fijn, want gratuit. En dus ook onschadelijk, en zelfs irrelevant.

Nu heeft eenieder recht op enkele uren irrelevantie per dag, maar de dominantie van een dandyesk conservatisme is zover doorgeslagen dat ze afbreuk dreigt te doen aan de eigenheid van het conservatisme zelf.

Het conservatisme? Excuus, ik laat me wat meeslepen: van een conservatisme. Want ook al heb ik er niet veel zin in, toch zal ik er niet aan ontkomen iets te vertellen over wat dit conservatisme dan wel mag zijn.

Dat het conservatisme een veelstromenland is, wil ik niet ontkennen, als ik het al zou kunnen. Net zoals een deel van de aantrekkingskracht van het marxisme bestaat in een diversiteit van subscholen (waarbij ik de bordigisten altijd fascinerend heb gevonden), heeft ook het conservatisme een deel van zijn veerkracht kunnen ontlenen aan het bestaan van uiteenlopende bloedgroepen. Neo- en paleoconservatieven, liberaal- en nationaalconservatieven, One Nation Tories en thatcherianen – u noemt ze maar. De variant die de volgende bladzijden inspireert, is die van het High Toryism of het Altkonservatismus.

Als u had gehoopt nu een erudiete uiteenzetting te krijgen over de inhoud van die begrippen, bent u eraan voor de moeite. Ik beperk me ertoe te verduidelijken dat het gaat om een conservatisme dat (nog) geen alliantie heeft gesloten met enige massabeweging, of die nu nationalisme of populisme heet. En neen, die alliantie dateert niet van gisteren, maar werd onder meer gesymboliseerd door de vader van het Duitse Keizerrijk én van het sociale beleid op het Europese continent, Otto von Bismarck. Wat die traditie vandaag kan betekenen, kan u hopelijk zelf onder woorden brengen, als u de moeite opbrengt dit boek van kaft tot kaft te lezen.

*

* *

Hoewel ik een ongezonde voorkeur heb ontwikkeld voor boeken waarvan de bladspiegel wordt bepaald door voetnoten en de hoofdtekst slechts enkele regels per bladzijde toont, is dit een boek zonder voetnoten geworden, op hier en daar een uitschuiver na, meer bepaald waar het nodig lijkt om namen of gebeurtenissen kort te situeren. Dat wil echter niet zeggen dat het tot stand is gekomen zonder bronnen. Op een ervan wil ik wat dieper ingaan.

In 1986 publiceerde de Grieks-Duitse dwarsdenker Panajotis Kondylis zijn boek Konservativismus. Geschichtlichter Gehalt und Untergang. Dat laatste woord maakt duidelijk dat dit werk geen vrolijke lectuur is voor wie zich herkent in een van de conservatieve tradities. Volgens Kondylis is het conservatisme niet alleen dood en begraven, maar ook vergaan, vermits het intrinsiek verbonden is met een feodaal-aristocratische samenleving. Wat na 1789 als conservatief op de markt werd aangeboden, kan volgens hem beter omschreven worden als de traag denkende variante van het liberalisme, als de fractie die de liberale agenda wel wou realiseren, maar minder snel dan anderen. Telkens iemand conservatisme poogt te definiëren aan de hand van de slagzin ‘evolutie, geen revolutie’, krijgt Kondylis postuum gelijk.

Kondylis’ conservatismeboek is fascinerend en uitdagend, maar laat de lezer op een aantal fundamentele punten op zijn honger. Vooreerst is zijn definitie van wat het conservatisme nu eigenlijk is niet bijster gestoffeerd. Hij identificeert conservatisme met een reactie op de Verlichting, maar waarom die definitie de enig mogelijke zou zijn, blijft in het ijle hangen. Is er dan echt geen conservatisme dat temporeel voorafgaat aan de Verlichting? Eens dat uitgangspunt verlaten wordt, gaat alles aan het schuiven – zodat het zo mogelijk nog interessanter wordt.

Ik heb geprobeerd Kondylis’ deconstructie van het werkelijk bestaande conservatisme ernstig te nemen zonder echter mee te gaan in zijn al te dogmatische omschrijving van de Gouden Tijd van het conservatisme. In zijn spoor ben ik op zoek gegaan naar vormen van authentiek conservatisme, ook vandaag. Met een knipoog naar Quintin Hogg, later Lord Hailsham, die in 1945 betoogde dat ‘The Left was never Right’, zou ik de vraag willen stellen ‘What’s Left of the Right?’ – al besef ik daarmee degenen teleur te stellen die verlangen naar waterdichte schotten tussen de termen ‘rechts’ en ‘conservatief’. Laat het ze een schrale troost zijn dat waterdichte schotten niet echt passen in een conservatief wereldbeeld.

En om dan maar meteen in mijn kaarten te laten kijken: cruciaal in de variante van het conservatisme die ik in de schijnwerpers wil zetten, is het vermogen continuïteit te zien, te erkennen en te koesteren. Het volstaat niet ervan te dromen, erom te treuren of ze door de vingers te laten glippen. Dat dit tot het paradoxale resultaat leidt dat een conservatief van dit slag misschien wel makkelijker dan anderen afstand kan nemen van de zekerheden van zijn jeugd of van de vorige generatie, is mooi meegenomen.

*

* *

Nu u weet op welk grote routepad ik u uitnodig, is een kleine overzichtskaart allicht geen overbodige luxe. Hoewel – meer dan een overzicht moet u van de kaart niet verwachten. De stukjes zijn min of meer geordend naar hun thema, maar de ervaring leert dat conservatieven vaak sterker zijn geweest in het (h)erkennen van orde dan in het scheppen ervan, en dat is niet anders voor uw dienaar. Dat geldt des te meer, nu elk van deze stukjes apart ontstond en pas nadien een plaats kreeg in de stoet die dit boekje is geworden. Er was dus niet zoiets als een Groot Plan dat voorafging aan het schrijven, hoogstens vele kleine bedenkingen.

Op het gevaar af voorbarig te zijn, is het misschien wel het nuttigst te verklappen waarheen de reis leidt. We zullen dan in het gezelschap zijn van twee woorden die niet bijster populair zijn, maar waarvoor we toch om enig enthousiasme durven verzoeken: nostalgie en voorzichtigheid. Enthousiaste nostalgie, of enthousiaste voorzichtigheid? Het klinkt haast als een onmogelijkheid, of zelfs als een ziektebeeld, maar toch is deze paradox al vaker vruchtbaar gebleken. Als ik iemand hoor beweren dat de sceptische variante van het conservatisme hier opduikt, zal ik hem niet tegenspreken.

Sinds enige tijd worden we om de oren geslagen met de tegeltjeswijsheid dat niet het doel, maar wel de tocht belangrijk is. Zelf houd ik niet zo van dat slag dilemma’s, waarin je wordt gedwongen tot keuzes die eigenlijk niet nodig zijn. Geef mij dan maar het mooie sociologenwoord ‘padafhankelijkheid’, dat duidelijk maakt dat het doel er anders zou hebben uitgezien als de weg was gewijzigd. Langs waar zal de weg ons dan leiden?

Kort gezegd: langs vier etappes. Een eerste wil ons laten kennis maken met een aantal kernpunten van conservatief denken. Het gaat dan om vanzelfsprekendheden als de conservatieve omgang met de geschiedenis, maar ook om minder evidente perspectieven, zoals het ‘catastrofisme’ dat het conservatieve discours vaak kenmerkt. Aan het einde van dit deel is het duidelijk dat conservatisme vooral te maken heeft met een visie op mens en kennis – of, voor de filosofen onder ons, op een antropologie en een epistemologie – geschikt voor dagelijks gebruik.

In een tweede fase rijst de vraag welke verleidingen op de weg naar conservatief denken liggen, toevallig dan wel intrinsiek. Niet geheel vrijblijvend wordt de focus daar gericht op thema’s die vandaag populair zijn in het denken dat als conservatief door het leven gaat: gehechtheid aan het nationale kader, een kritische ingesteldheid tegenover gevestigde religies en elites en een positieve ingesteldheid ten aanzien van een levensgevoel dat romantisch kan heten. Als u op het einde van dit deel van mening bent dat het toch niet zo vanzelfsprekend is dat conservatisme thuishoort in deze sferen, zitten we op dezelfde lijn.

In eenzelfde sfeer, maar net iets meer ontspannend bedoeld, is het derde deel. Het gaat in op een paar conservatieve randverschijnselen, zoals een neiging tot complotdenken of een gespannen verhouding met het partijwezen. Als u in een ernstige bui bent, mag u deze deeltjes gerust overslaan.

Dat is een stuk minder het geval voor het vierde deel, dat onderzoekt hoe begrippen die belangrijk zijn voor onze samenleving, zoals vrijheid, rechtstatelijkheid en transparantie deels wel en deels niet ingebracht kunnen worden in een conservatief discours. En misschien is het wel dit ‘deels wel en deels niet’ dat de eigenheid van authentiek conservatief denken uitmaakt en in lijn ligt met de antropologie en epistemologie waarover het zonet ging.

Uw uithoudingsvermogen bij het lezen van dit alles verdient een beloning in de vorm van een uitleiding. Die wil in eerste instantie een synthese zijn en dus een snelkoppeling voor wie geen zin heeft alles te lezen, maar is ook een poging om praktisch relevant te zijn. Dat gebeurt door middel van een vijftal criteria voor wat authentiek conservatisme vandaag kan betekenen.

Dat dit conservatisme authentiek probeert te zijn, impliceert niet dat het andere vormen van conservatisme elke aanspraak op authenticiteit wil ontzeggen. Het is wel een poging om te komen tot een conservatisme dat in harmonie is met zichzelf en daardoor in staat is het conservatisme te continueren – of als u dat verkiest, te conserveren.

*

* *

Blijft de vraag: is dit boek een bekentenissenboek, zij het dan buitengerechtelijk? Ik vrees dat ik u het antwoord moet schuldig blijven. Als de wereld in twee gelijke delen wordt verdeeld, conservatieven en niet-conservatieven, zal ik ongetwijfeld in de eerste categorie verzeilen, daarover wil ik niet flauw doen. Quod scripsi, scripsi, verklaarde een Romein die misschien ook wel een beetje conservatief was.

Toch is de interessantste vraag voor mij niet of de volgende bladzijden een perfect gelijkende beschrijving vormen van iemands eigen levensbeschouwing. Als u het niet voortvertelt, wil ik zelfs erkennen dat ik op sommige uren van de dag conservatiever ben dan op andere. Daar gaat het dus niet over. De Poolse filosoof Leszek Kolakowski schreef ooit een even spits als boeiend essay over de vraag hoe je een conservatief-liberaal-socialist kon zijn. Dat is op zich een aantrekkelijk perspectief, omdat het toelaat het beste van drie (of misschien zelfs meer) werelden te combineren. Bij nader toezien is er een ander perspectief dat ook wel aantrekkelijk is, namelijk te herontdekken hoe – in dit geval – het conservatieve denken ook een aanzet tot antwoord kan bieden voor de vragen die we spontaan associëren met andere levensbeschouwingen.