DE LAGE LANDEN UIT DE KAST

www.delagelandenuitdekast.be

© 2021 Ertsberg en Filip Moens

info@ertsberg.be

www.ertsberg.be

@ErtsbergB

www.facebook.com/ertsberg

ErtsbergB

NUR 612, 666

ISBN 978 94 64369 26 7

ISBN (e-boek) 978 94 64369 37 3

Omslag: Buro Blikgoed

Opmaak: www.intertext.be

Auteursfoto: Fotografie An Clapdorp

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder de uitdrukkelijke voorafgaande en schriftelijke toestemming van de uitgever, behalve in geval van wettelijke uitzondering.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced, stored or made public by any means whatsoever, whether electronic or mechanical, without prior permission in writing from the publisher.

Voor Jan en E

‘Om alle tekenen van ons bestaan te verzamelen, te bewaren en beschikbaar te stellen als bijdrage aan onze gemeenschap.’

(vrij naar Joan Nestle en Deborah Edel bij de start van het Lesbian Hertory Archives in 1974 in hun huis in New York)

Voor de lezers die ook graag luisteren naar de artiesten en de liedjes die worden vermeld in dit boek: www.delagelandenuitdekast.be

PROLOOG

Pia’s Boogie

(Pia Beck)

Amsterdam, eind 2016: de gemeenteraad besluit naamloze bruggen te noemen naar personen als beloning voor een bijzondere verdienste. Brug nummer 1868 wordt toegewezen aan jazzpianiste Pieternella Beck, kortweg Pia Beck, geboren en getogen in Den Haag in 1925.

Pia was een flamboyante, zeer bijgelovige, ondernemende diva met een behoorlijke rock-’n-roll-levensstijl, inclusief zevenenveertig sportwagens en in haar gloriedagen een fles whisky per dag – ‘eigen aan het jazzmilieu’ volgens Pia. Haar carrière begon in 1945, op twintigjarige leeftijd, bij het Miller Sextet waarmee ze half Europa rondtoerde. Vier jaar later bleek haar ambitie te groot en richtte ze haar eigen combo op waarmee ze binnen- en buitenland veroverde. Er gingen honderdduizenden singles van de opzwepende Pia’s Boogie over de toonbank en ze werd geroemd en geëerd door de groten der aarde. Volgens Oscar Peterson was ze de beste jazzpianiste ter wereld, Time Magazine plaatste haar op de cover met als titel The Flying Dutchess. Ze speelde voor het Britse koningshuis en voor generaal Eisenhower, ze speelde samen met Dizzie Gillespie en was ereburger van New Orleans en Atlanta. Lange tijd wisselde ze optredens in de Verenigde Staten af met haar pianobar in Scheveningen, en hoewel ze zelf verklaarde stapelgek op Holland te zijn, was er toch een haatliefdeverhouding met haar moederland te bespeuren; geen lintje, geen hoffelijkheid meer, geen etiquette – ‘ik ga op zo’n dag niet voor een jeanspubliek spelen,’ zei ze over haar gala in 2000 – en dan altijd het gedoe over haar geaardheid.

Pia was halverwege de 20ste eeuw een opmerkelijke verschijning – ze trad altijd op in smoking – en ze was bovendien heel open over haar lesbische geaardheid. Samen met haar levensgezellin, Marga Samsonowski, en hun gezin trok ze in 1965 naar Spanje. Daar hield Pia zich bezig met het schrijven van reisgidsen, het runnen van een nachtbar en een vastgoedkantoor, waardoor ze genoodzaakt was om haar internationale muziekcarrière op pauze te zetten.

De nevenprojecten zorgden dan wel voor voldoende geld – wat nodig bleek als je in de eerste plaats muzikante bent en geen zakenvrouw – ze zorgden bovendien voor boeiende verhalen. Wie kan er zeggen dat Billie Holiday nog een fles naar je hoofd heeft gegooid? Of dat je een zegelring van de emir van Koeweit cadeau hebt gekregen?

In 1975 maakte ze een geslaagde comeback, gevolgd door optredens over de hele wereld en meerdere platen, waaronder een gouden. Ze is blijven optreden tot in 2003, ze was toen achtenzeventig, maar muziek maken had ze gehad, ze was moe. Pia overleed in Málaga in 2009, enkele maanden na het overlijden van Marga. Ze werd vierentachtig jaar.

Hoewel ze geen geheim maakte van haar geaardheid en ze in de jaren 70 actievoerde tegen de antihomobeweging, was ze nooit echt een boegbeeld voor de holebibeweging, haar leven bestond uit meer dan haar geaardheid. ‘Ik heb het grootste goed van een relatie kunnen bewaren: vriendschap. Erotiek dooft uit, vriendschap niet. De gedachte dat ik nog een jonge meid moet bespringen, komt niet bij mij op,’ liet ze optekenen als kranige vijfenzeventigjarige.

Zoveel er verteld kan worden over Pia Beck, zoveel valt er te raden over May Dale. Geboren in Antwerpen als Emmy Daelman in 1910, is ze in bijna volledige anonimiteit gestorven in 1992 in een woonzorgcentrum in de Belgische Kempen. May was een jazzzangeres en haar gloriejaren waren de jaren 30 en 40 van de vorige eeuw. Ze zong bij de meest gerenommeerde orkesten van België, die toen vaak Europese bekendheid genoten. Haar stem was te horen op radiozenders over heel West-Europa en ze trad op in de AB in Brussel en in de casino’s aan de kust. Er is ook het vermoeden dat ze twee singles heeft uitgebracht, maar die zijn helaas niet meer te vinden. Melody Maker, het oudste wekelijks verschijnende muziektijdschrift, bestempelde haar als ‘Belgium’s foremost lady crooner’.

Vanaf de jaren 50 zocht ze aansluiting bij het lichtere genre en zong ze vrolijke deuntjes met titels als Waarom zijn de mannen zo slecht, Jong  geleerd, niet verleerd of Waar zijn de mannen, vaak samen met het Victory Orkest dat gelinkt was aan de grote Belgische muziekuitgever Jacques Kluger. Later gaf ze in haar café De Open Haard een podium aan nieuw talent zoals Gaston Berghmans, die samen met Leo Martin furore zou maken als het komische duo Gaston en Leo, en Bob Davidse, de man die als Nonkel Bob vele generaties Vlaamse jongeren zou leren zingen en gitaar spelen.

Gekleed in broekpak en met hoge hoed – denk aan Marlène Dietrich – was ook May openlijk lesbisch en had ze een langdurige relatie met Wiesje Pieters, die er na haar dood voor heeft gezorgd dat er toch iets van documentatie over deze talentvolle zangeres is bewaard gebleven.

Pia en May waren zeer waarschijnlijk de eerste publieke artiesten in het lichtere genre uit de Lage Landen die open waren over hun seksuele geaardheid. Pia heeft het nog mogen meemaken, maar May heeft nooit geweten dat deze Lage Landen de pioniers zouden worden wat betreft homorechten. In 2001 stelde Nederland het burgerlijk huwelijk open voor personen van hetzelfde geslacht, en in 2003 deed België hetzelfde. Ook een adoptieregeling voor deze koppels werd kort erna uitgewerkt. De Lage Landen zorgden hiermee voor een wereldprimeur op het vlak van vooruitstrevende wetgeving en vele landen zijn sindsdien gevolgd.

‘Muziek is een universele, aangeboren gevoeligheid van mensen. Er bestaat een algemene liefde voor muziek en iedereen heeft een basale capaciteit om om te gaan met ritme en melodie,’ zegt Steven Mithen, een Brits archeoloog en schrijver. Zijn theorie van de muzietaal – een zeer muzikaal communicatiesysteem dat door de vroege mensachtigen werd gehanteerd – stelt dat dit systeem zich bij de oorsprong van de moderne mens in tweeën heeft gesplitst. Aan de ene kant taal – ideaal voor het doorgeven van informatie – en aan de andere kant muziek, perfect voor het uiten en oproepen van emoties, wat essentieel is bij groepsvorming. Er is geen enkele maatschappij waar kinderen geen muziek maken.

Binnen de kunsten krijgt muziek sowieso een bijzondere plek, want waar de beeldende kunsten een voorstelling van de wereld creëren, geeft muziek eigenlijk niets weer. En ondanks deze inhoudelijke leegte heeft muziek toch een grote emotionele impact op mensen.

‘Muziek is door de geschiedenis heen gedefinieerd als mysterie en miasma, als impliciet eerder dan expliciet […]. In muziek kunnen we iets onthullen zonder iets te zeggen,’ zegt Wayne Koestenbaum, een hedendaagse Amerikaanse dichter en cultuurcriticus. Miasma is een Oudgriekse term die verwijst naar een door God gezonden ziekte en stamt uit de tijd dat mensen wel doorhadden dat iets besmettelijk was, maar het concept ziektekiem nog onbekend was. Naar muziek luisteren vergelijkt Wayne verder nog met een sensuele relatie tussen de uitvoerder en de luisteraar. Helaas heeft alles wat iets weg heeft van sensualiteit al eeuwen een eerder bedenkelijke status, doordat het gelinkt werd aan zonde, schaamte en straf. Dit mysterieuze, de onbegrijpelijkheid en de sensuele connotatie van muziek hebben er vaak toe geleid dat ze gecensureerd, soms zelfs verboden wordt, zoals we dit ook kennen vanuit andere kunsttakken. Pas in 1966 maakte paus Paulus VI een eind aan de Index librorum prohibitorum (lijst van verboden boeken) en in de filmwereld deinsden censuurinstanties er in het verleden niet voor terug om aanstootgevende scènes te schrappen of in te korten. Elke muziekliefhebber is dan weer vertrouwd met het Parental Advisory Explicit Content-logo dat zowat alle commerciële muziekverdelers zonder morren toevoegen aan een veelheid aan liedjes.

Het afwijkende gedrag van de holebigemeenschap is iets dat, net als de kunstwereld, doorheen de geschiedenis aan sociale controle moest onderworpen worden en vaak ook radicaal verboden werd – en helaas op sommige plaatsen in de wereld ook nog steeds verboden wordt. Al in de 19de eeuw filosofeerden schrijvers over deze speciale band die ze meenden waar te nemen tussen kunstenaars en de holebigemeenschap, toen nog onder de naam uraniërs, een term die in de westerse wereld voor het eerst toeliet om positief over sodomieten te spreken. Die band bleek heel sterk in de muziekwereld; opera’s en operettes, het was iets voor faggots, en de componisten en liefhebbers ervan werden dan ook vaak als dusdanig bestempeld. Vandaar soms de bewering dat muziek de meest gaye kunstvorm is.

En dan was er de uitvinding van de opnametechniek aan het einde van de 19de eeuw. Ineens kon je muziek bewaren, meenemen en opnieuw beluisteren op eender welk moment. Het werd dus mogelijk om deze verderfelijke kunstvorm massaal te verspreiden en bij vele mensen thuis te brengen. In het begin moest je nog voldoende kapitaalkrachtig zijn om een platenspeler en platen te hebben, maar ondertussen – een aantal uitvindingen later – volstaat een eenvoudige internetverbinding om nagenoeg alle muziek ooit gemaakt onmiddellijk te beluisteren. Dankzij deze ongeziene bereikbaarheid zou de moderne mens zo gemiddeld meer dan vijf uur per dag muziek horen: op tv als achtergrond, tijdens het winkelen in de supermarkt, of wachtend in een treinstation.

Binnen de noemer muziek is popmuziek een verzamelterm voor verschillende muziekstijlen, waarbij de popmuziek zich onderscheidt van de klassieke muziek door haar drang naar populariteit en commercieel succes. Het woord of begrip was zo goed als onbekend halverwege de 20ste eeuw, maar begon toen binnen onze taal aan een veroveringstocht om U tegen te zeggen. Op dit moment is er vrijwel geen mens op aarde die geen popliedje kan opnoemen. Het feit dat popliedjes meestal een tekst hebben – hoe banaal soms ook – is voldoende voor cultuurfilosoof René Boomkens om te beweren dat popmuziek ondertussen kan beschouwd worden als ‘een van de meest veelzeggende en invloedrijke culturele uitingen in de naoorlogse cultuur.’ Het kan dan ook niet anders of onze populaire muziekcultuur heeft de laatste decennia haar aandeel gehad in de ontwikkeling van ons denken en onze maatschappij. De populaire muziekcultuur moet dus ook een rol hebben gespeeld in de emancipatiestrijd van de niet-heterogemeenschap.

Dit boek gaat over artiesten en hun liedjes. Samen, of elk apart hebben ze onbewust en misschien wel onbedoeld een aandeel gehad in de ontwikkeling van de tolerante cultuur van de Lage Landen. Sommige artiesten zijn homo, sommige lesbisch, andere zijn dan weer gewoon hetero. Van sommige artiesten weten we eigenlijk niets, en dan zijn er nog die niet in een bepaalde categorie te plaatsen zijn. Dit diverse allegaartje – uiteraard samen met vele anderen – is mede verantwoordelijk voor een maatschappij waar je gevoelens van niet-hetero zijn niet hoeft te onderdrukken uit vrees verstoten, opgesloten of zelfs gestenigd te worden.

Hun verhalen en liedjes getuigen van hoop en wanhoop, van twijfel en onmacht, van moed en volharding, van liefde en verraad, zitten vol intriges en uiteraard de nodige roddels en achterklap.

EN OOK NOG DIT

Wat je naam was, dat ben ik vergeten

(Bob Benny)

In de voorgaande bladzijden hebben we al gegoocheld met woorden als uraniërs en sodomieten, maar we gaan er zeker niet van uit dat iedereen vertrouwd is met deze woorden. Door de eeuwen heen hebben mensen namelijk veel termen uitgevonden om te verwijzen naar hetzelfde: mensen die zich niet (alleen) tot mensen van het andere geslacht aangetrokken voelen. Nu zouden we eerder de woorden holebi (afkorting van homo, lesbienne en biseksueel) of het Engelse gay en queer gebruiken, maar zoals vaak in een taal is het niet te voorspellen of deze woorden gebruikt zullen blijven worden. Vele termen uit het verleden hebben uiteindelijk de tand des tijds niet doorstaan.

Een greep uit het aanbod: tribade, pederast, vrijfwijf of fricatrice, urninde of urnings, tussenwezen, amazone, Boston-gehuwden, saffist, potten en poten, butch en femme, überbutch of überpot en ultrafemme, damesliefde, het derde geslacht, homofiel, homoseksueel, lollepot, flikker, mietje, nicht, zemmel, aanhangers van de Griekse liefde, van ’t handje zijn, voor de choco zijn, dyke, camp, queen, salamander, trut, van de verkeerde kant zijn, van de verkante keer zijn, sneetje verkeerd, the love that dare not speak its name, de liefde van de gedeelde perzik, inverten, kameradenliefde, liefde van de afgesneden mouw, socratische liefde, vriend van Dorothy, jule, van’t sport zijn en ga zo maar door. 

Dat er nuances tussen de termen zijn, spreekt voor zich, en dat ook niet alle begrippen even vriendelijk zijn, valt niet te ontkennen. We erkennen ook dat in een wereld van voortschrijdend inzicht steeds weer specifieke woorden nodig zijn opdat elke term zijn of haar eigen verhaal uit de geschiedenis van de westerse seksualiteit kan vertellen. De seksuologie staat niet stil en dat leidt tot nieuwe denkkaders waaraan voortdurend wordt gesleuteld. Zo verdwijnt de term homoseksualiteit gaandeweg uit de woordenschat ten voordele van de term homofilie omdat er zo minder nadruk op het seksuele wordt gelegd. Het onderscheid tussen pedofilie en pedoseksualiteit daarentegen wordt dan weer heel duidelijk gemaakt, maar daarover later meer.

In de jaren 80 werd de Engelse afkorting lgb (lesbian, gay, bisexual) met het Nederlandse equivalent lhb (lesbisch, homo, biseksueel) geïntroduceerd, maar door een verruiming van de actieradius van de beweging kwam er al gauw een ‘t’ bij om de transgenders niet uit te sluiten. Vanuit dezelfde redenering gebruikt men tegenwoordig vaak het letterwoord lgbtqia+ waarbij de ‘q’ naar queer, de ‘i’ naar intersekse en de ‘a’ naar aseksueel verwijst. Het plusteken geeft aan dat er nog ruimte is voor toevoegingen. Omwille van de leesbaarheid gebruiken we verder in dit boek enkel de afkorting lgbt, maar we verwijzen daarmee wel naar alle subgroepen die zich als niet-hetero identificeren. Omwille van de variatie, en omdat het zoveel mooier klinkt, hanteren we soms ook de term regenbooggemeenschap. Het beeld van de regenboog is namelijk sinds 1978 een trouwe en herkenbare bondgenoot van de lgbt-gemeenschap.

Ondertussen is ook het woord transgender gevallen en dat woord gebruiken we als parapluterm voor iedereen die een vorm van genderdysforie ervaart, het onbehaaglijke gevoel omdat er een verschil ervaren wordt tussen het zich man of vrouw voelen en het lichamelijk geslacht waarmee je geboren bent. Het is fascinerend om te zien hoe nieuwe maatschappelijke ontwikkelingen een heel arsenaal aan nieuwe woorden onze taal binnenloodsen. Sinds de erkenning en verspreiding van de term genderdysforie zijn woorden als pre-op, post-op, non-op en deadname nodig om te verwijzen naar de operationele fase waarin de transpersoon zich bevindt (de eerste drie) of om te verwijzen naar de naam van je vroegere identiteit (het laatste). Ook nu weer zou het kunnen dat mensen het woord transpersoon niet het meest geschikt vinden en dan zal de taalgebruiker reageren. Tegenwoordig is het een trend om de termen T-girl, T-lady of T-boy te gebruiken en met deze nieuwe woorden verwijs je dan weer naar alle mogelijke vormen van transgenderisme zonder het risico te lopen iemand te bruuskeren.

Sinds 2016 heeft de transgemeenschap de neutrale voornaamwoorden hen/hun geïntroduceerd om te verwijzen naar transgender personen die zich man noch vrouw voelen. Je krijgt dan zinnen als ‘Evelien verlaat hun woning, hen heeft afgesproken met hun partner’. Terwijl dit gebruik van voornaamwoorden binnen de transgemeenschap eerder goed is ingeburgerd, blijft het de vraag of er voldoende linguïstische flexibiliteit aan de dag zal worden gelegd door de modale taalgebruiker.

Dat het niet altijd eenvoudig is, heeft vooral te maken met de mogelijke verwarring die de concepten gender, sekse en geslacht oproepen. Gender verwijst naar je genderidentiteit of je genderexpressie; hoe je je voelt en hoe je je gedraagt. Sekse verwijst naar de lichamelijke biologische kenmerken – hormonen, genen, voortplantingsorganen – die je tot man, vrouw of iets daartussen maken, want de natuur laat zich niet zomaar in mooie tweedelingen vangen. Geslacht wordt vaak als synoniem gehanteerd voor sekse, maar interpreteren we enger, als zijnde de genitale geslachtskenmerken. Deze kenmerken bepalen uiteindelijk welk geslacht er op je geboorteakte komt. Dat de tweedeling man/vrouw de werkelijkheid geweld aandoet, daar komen we later nog op terug.

De geschiedenis laat zich niet altijd vlot lezen en vertoont veel hiaten, getuige hiervan is May Dale. Terwijl er behoorlijk veel tijd is gestoken in het opzoeken van welke artiesten nu juist belangrijk zijn geweest voor de emancipatiestrijd, is het altijd mogelijk dat bepaalde artiesten niet aan de oppervlakte zijn gekomen, zij het door een leemte in de bronnen, zij het omdat niet echt bekend is dat ze zich als lgbt identificeerden. Alvast onze excuses voor mogelijke vergetelheden en laat het weten mocht je nog iemand kennen die een plaats verdient in dit boek.

HOOFDSTUK 1

Anders dan de anderen

(André van Duin)

Over hoe artiesten op verschillende wijzen publiekelijk, al dan niet uit vrije wil, kenbaar maakten dat ze niet ‘gewoon’ hetero waren.

Voor elke lgbt’er begint er een nieuw leven bij de coming-out. Het moment dat je uit de kast komt, het moment dat je te kennen geeft niet (alleen) op het andere geslacht verliefd te worden en ervoor uitkomt dat je je klaarblijkelijk anders voelt dan iedereen om je heen. En dan slaak je een zucht van verlichting wanneer je merkt dat je niet alleen bent.

Première op tv

Zo zat op 4 december 1970 de drieënveertigjarige Werner Ferdinande samen met zijn moeder ietwat zenuwachtig te kijken naar een aflevering van Inspraak op de Vlaamse openbare televisie. De aflevering was getiteld Zo zijn en werd een mijlpaal in de geschiedenis van de Vlaamse televisie. Werner, beter bekend als Will Ferdy, besprak namelijk als eerste bekende Vlaming in alle rust en kalmte zijn homoseksuele geaardheid. Kort daarvoor was zijn geaardheid al aan bod gekomen op de radio, maar dat was gepasseerd zonder meer. Wat de reacties zouden zijn, dat was spannend, maar Wills vastberadenheid was groot: ‘Het is beter om gehaat te worden om wat men is, dan geliefd te worden om wat men niet is,’ citeerde hij de woorden van André Gide, een bekende homoseksuele Franse schrijver.

De negatieve reacties van zijn fans bleven uit en hoewel de uitzending wel een impact had op het emotionele leven van de zanger, haalde zijn volgende plaat de gouden status. Sommige organisaties, zoals het Algemeen Nederlands Zangverbond, hadden er meer moeite mee: na de uitzending werd er beslist dat Will Ferdy niet meer paste in het grote Vlaams-Nationaal Zangfeest dat jaarlijks in het Antwerpse Sportpaleis werd georganiseerd. Ook op de Vlaamse openbare omroep werd de artiest een tijdlang niet meer gevraagd en een dorpspastoor riep zijn parochianen op om niet naar optredens van Will te gaan kijken, want hij vond Will ‘een slecht mens’. De reactie van zijn moeder? Ze wist het eigenlijk al lang en heeft nooit een verwijtend woord tot haar zoon gericht.

De publieke coming-out van Will Ferdy kunnen we zien als een daad van strijdvaardigheid na een beschamende ervaring in de duinen van Blankenberge, waar de politiecommissaris de uitlokkingsstrategie hanteerde. Deze strategie – homoseksuelen uit hun tent lokken door ze te verleiden – was toen nog schering en inslag en toen Will inging op de avances van de commissaris werd hij opgepakt voor openbare zedenschennis en moest hij een nacht in een Brugse cel doorbrengen. In 1969 werd hij veroordeeld tot een geldboete en werd hij onder toezicht van een probatiecommissie geplaatst. Het is niet bekend hoe deze commissie heeft gereageerd op de openbare coming-out van de zanger, maar in 2017 – bijna vijftig jaar later – kreeg hij wel het Ereteken van de Vlaamse Gemeenschap voor ‘een gedurfde outing in een tijd dat homoseksualiteit nog een groot taboe was.’

Will Ferdy, die in 2020 met Parkinson gediagnosticeerd werd, heeft uiteindelijk een enorm succesvolle carrière uitgebouwd waarin hij bijna vijftig albums – waarvan dertien best-ofs – en nog meer singles heeft uitgebracht. Meer dan honderdduizend exemplaren van zijn grootste hits gingen over de toonbank. Het verhaal van zijn bekendste liedje, Christine, is tekenend voor de tijd. Na een relatie van drie jaar met een andere niet-geoute man, loopt hij ex-partner Raf opnieuw tegen het lijf. Will schrijft er een lied over; Mijn vriend kon in 1965 nog niet, dus werd het Christine. In 2004 kreeg het lied een plaats in de Eregalerij van Vlaamse klassiekers en het bleef voor altijd met de zanger verbonden.

Will Ferdy zelf werd in 2001 opgenomen in de Eregalerij en in 2006 kreeg hij uit handen van Robert Long de titel van Mister Gay, een prijs in het leven geroepen door het Nederlandse maandblad Gay Krant, in die tijd een toonaangevend Nederlands tijdschrift voor de holebibeweging. In 2013 ging Gay Krant failliet en ging het online op in Gaykrant.nl. Tegenwoordig wordt Will Ferdy geroemd om zijn vakmanschap en menselijkheid en wordt de zanger beschouwd als grondlegger van het Nederlandstalige lied in Vlaanderen, aldus Radio 2 in het multimediaproject Vivavlaanderen.be. Sinds zijn publieke coming-out werd Will Ferdy wel zeker een boegbeeld en voortrekker van de holebibeweging. Hij was in 1971 een van de medeoprichters van het Gespreks- en Onthaalcentrum (GOC) in Antwerpen, een organisatie waar homo’s elkaar konden ontmoeten, en hij heeft talloze keren opgetreden op evenementen voor en door de holebigemeenschap. Terecht kreeg hij daarvoor in 2015 de Lifetime Achievement Award van Çavaria, de Vlaamse koepel van holebi- en transgenderorganisaties.

In Nederland had schrijver Gerard van het Reve al in 1963 openlijk gesproken over zijn homoseksualiteit in het programma Literaire ontmoetingen, maar de eer om als eerste bekende figuur uit de populaire muziekcultuur op de nationale tv voor een groot publiek uit de kast te komen, viel te beurt aan acteur, danser, cabaretier, schrijver en choreograaf Albert Mol. In het VARA-programma Een groot uur U uit 1969 – een jaar voor Will Ferdy – antwoordde Mol op de vraag of hij homo was: ‘Als u belooft om het niet verder te vertellen: ja.’ Al lachend zegt de zot de waarheid, en zo komen we vlotjes in het vertrouwde speelveld van een andere grote artiest.

Zeg het met een lied

André van Duin is ongetwijfeld een van de bekendste Lage Landers in dit boek. Het Algemeen Dagblad noemde hem in 2017 ‘ruim een halve eeuw Nederlands grootste volkskomiek’ en het overgrote deel van zijn carrière was hij ook immens populair in Vlaanderen. Toen de Vlamingen nog volop naar Nederlandse televisiezenders keken, lachte iedereen met zijn klunzige heterotypetjes of de geestige commentaren voor Animal Crackers. En zowel in Nederland als in Vlaanderen zijn Er staat een paard in de gang en ’k Heb hele grote bloemkoole nog steeds vaste waarden op carnavalsfeesten en vrijgezellenfuiven.

Zo uitbundig er wordt meegezongen met deze krakers, zo anders is Van Duin als hij niet in de schijnwerpers staat. De mensen om hem heen beschrijven hem, gesteld als hij is op de rust van het buitenleven, als ontzettend trouw, gezellig, een vakman pur sang, maar ook artistiek lui en iemand die moeite heeft met het uiten van emoties. Naar eigen zeggen vindt hij het ‘heerlijk om niets te doen’ en omschrijft hij zichzelf als een koude kikker.

Zijn trouw zien we ook in zijn relaties. Van 1974 tot diens dood in 1995 was Van Duin samen met Wim van der Pluijm, en van 2002 met Martin Elferink, die in 2020 overleed aan botkanker.

Dat André van Duin zich ook regelmatig toelegde op ernstige luisterliedjes is minder bekend, maar hiermee bewees hij meermaals zijn talenten als tekst- en muziekschrijver. In Anders dan de anderen uit het album Recht uit het hart uit 1999 beschreef hij zijn coming-out; over de zenuwen die gepaard gaan met het besef dat je anders dan de anderen bent, zeker omdat je weet dat je er niets aan kan doen en dat het niet zal veranderen. Ook zong hij over zijn twijfels en de angsten voor de reactie van de buitenwereld – als bekende artiest de angst voor de roddelpers –, hoe het ter sprake te brengen en de emoties die dat met zich meebracht. Het dilemma tussen niet willen teleurstellen, maar ook jezelf ten volle willen zijn. De moeder die het wist – ‘kind, je hoeft niks meer te zeggen’ – en de erkenning dat het niet voor iedereen zo gemakkelijk zou verlopen. De wens om het privéleven af te schermen: ‘Ik schaam me niet, maar schreeuw het ook niet van de daken.’ Allemaal gevoelens die eenieder die uit de kast komt, bekend in de oren zullen klinken.

Opmerkelijk en kenmerkend voor de tijd waarin Van Duin uit de kast kwam, ergens midden jaren 70, was de vrees dat er een psychiater aan te pas zou moeten komen. Het was toen namelijk niet ongebruikelijk dat men holebi’s probeerde te bekeren of te genezen van hun kwaal, iets wat tot in de jaren 50 van de vorige eeuw eerder de norm was. Het toedienen van vrouwelijke hormonen, chirurgische castratie, medicatie en in het beste geval enkel psychotherapie waren praktijken om homo’s te behandelen tot ver in de 20ste eeuw. Ook de grote Britse wiskundige Alan Turing heeft het ondergaan voor zijn dood in 1954; toen hij voor de rechter werd gebracht voor homoseksuele handelingen had hij de keuze tussen een gevangenisstraf of chemische castratie. Hij koos voor het laatste en niet veel later is hij gestorven. Officieel is het zelfdoding, maar er bestaan theorieën dat hij vermoord werd door de geheime dienst omdat hij te veel wist. Gelukkig zijn deze bekeringstherapieën op dit moment vrijwel nooit meer aan de orde in de Lage Landen, maar wettelijk gezien zijn ze nog niet verboden in België en er zijn bewijzen dat ze in Nederland in sommige geloofsgemeenschappen nog toegepast worden. Het Europees Parlement veroordeelde deze therapieën pas in 2018 en maande toen de lidstaten aan om ze te verbieden. Dergelijke praktijken houden namelijk de mythe in stand dat de niet-heterogeaardheid een ziekte is die genezen kan worden. Meer over deze mythe later in het boek, maar de voorstanders van deze conversietherapieën moeten zichzelf de vraag stellen welke therapie hun eigen seksuele geaardheid zou kunnen wijzigen. André van Duin is gespaard gebleven van zo’n ‘genezing’ en heeft ver van het mediagebeuren, waaronder vele jaren in Aruba, zijn liefdesleven zonder problemen kunnen beleven.

Tijdens zijn indrukwekkende carrière heeft Van Duin zowat alle onderscheidingen en prijzen ontvangen waarvoor een populaire artiest in aanmerking komt en in 2017 kreeg hij van het COC, een bekende belangenorganisatie voor de homogemeenschap, de Bob Angelo Penning voor ‘de vanzelfsprekende wijze waarop hij als zeer bekende Nederlander al bijna een halve eeuw bijdraagt aan de acceptatie van homoseksualiteit’.

Dat hij mensen niet alleen kon doen schaterlachen, bewees hij onlangs nog in een aflevering van Matthijs Gaat Door, de talkshow van de immer populaire Matthijs van Nieuwkerk. Daar zong hij Voor altijd, een ingetogen liedje als eerbetoon aan Martin, zijn overleden echtgenoot: ‘Er is maar een ding dat me spijt, dat ik jou moet missen, voor altijd.’

Dat het niet voor alle artiesten evident was om uit de kast te komen, lezen we in het verhaal van Bob Benny, een Vlaamse zanger die de meeste mensen kennen van de hits Cindy oh Cindy en Waar en wanneer. Hij vertegenwoordigde België tweemaal op het kerstfeest van de holebigemeenschap, het Eurovisiesongfestival. Een eerste keer met het liedje Hou toch van mij in 1959 – hij werd toen gedeeld zesde – en een tweede keer met September, gouden roos in 1961. Toen eindigde hij op de laatste plaats. Zijn deelnames aan de internationale liedjeswedstrijd hebben er wel voor gezorgd dat hij kon optreden in verschillende Europese landen. Zo heeft hij jarenlang in Berlijn, zijn tweede thuishaven, gezongen in musicals en operettes. Ook in Vlaanderen heeft hij tot in 2000 successen geboekt in de musicalwereld, met als bekendste rol die van Doolittle in My Fair Lady. Begin jaren 60 had hij een eigen televisieshow en tijdens zijn carrière is ook hij meermaals bekroond. Door auteursrechtenorganisatie SABAM werd hij in 1995 uitgeroepen tot 50 jaar heraut van het Vlaamse lied.

De roddel gaat dat hij in Duitsland een vriend had, maar daar heeft hij zelf nooit met een woord over gerept. Hij heeft namelijk pas op zijn vijfenzeventigste, na een beroerte, bekendgemaakt dat hij homoseksueel is. Laat uit de kast komen, het kan dus ook. In 2011 overleed hij in een woonzorgcentrum, hij was net geen vijfentachtig.

Of zeg het gewoon niet

Wim Sonneveld heeft zijn privéleven en zijn homoseksualiteit tijdens zijn eerder korte leven – hij is maar zesenvijftig geworden – altijd zorgvuldig uit de media weten te houden. Terwijl hij op het toneel in alle openheid vertelde en zong over zijn afkomst als kruidenierszoon en zijn ambitie als artiest, bleef hij in zijn liedjes braaf zingen over het stereotiepe man-vrouwhuwelijk of over hoe verliefd hij was op juffrouw Van Dam. Biograaf Henk van Gelder verklaarde zijn enigszins dubbele houding: ‘Hij had een enorm schaamtegevoel. Hij zou zich kapot hebben geërgerd aan de openheid die er nu over homofilie bestaat en de bijna provocerende manier waarop erover wordt gesproken.’

Zelf had hij nochtans geen problemen met zijn geaardheid; op zeventienjarige leeftijd werd hij halsoverkop verliefd op Huub Janssen en Wim volgde hem zonder aarzelen naar Amsterdam. Later hield hij er zelfs jarenlang een ménage à trois op na; hij kon geen afscheid nemen van zijn eerste partner, Huub, zelfs niet toen hij zijn tweede grote liefde, decorontwerper en tekstschrijver Friso Wiegersma, ontmoette. Soms wordt er gesuggereerd dat Sonneveld door Janssen gechanteerd werd, maar Wim zelf vergeleek Huub voor Friso met een schoonmoeder: die kreeg je er ook ongevraagd bij.

Sonnevelds partners waren niet alleen zijn geliefden, ze hadden ook een nauwe professionele relatie. Huub werkte mee aan zijn eerste eigen gezelschap De Rarekiek en werd vaak betrokken bij het herwerken van teksten. Maar het was vooral Friso die als podiumbouwer en tekstschrijver mede bepalend was voor het succes van Sonneveld. Hij was namelijk de vertaler van La montagne, dat als Het dorp een van de klassiekers werd waarmee Sonneveld voor eeuwig geassocieerd zou blijven. Eigenlijk was Wim niet zo zot van de vertaling, maar Friso gaf gelukkig niet op en het resultaat is een parel uit het collectief geheugen van de Lage Landen.

Hij was dus voor het grote publiek niet uit de kast, maar toch is het moeilijk zijn privéleven en zijn succes als artiest uit elkaar te houden, want vele collega’s met wie hij heeft samengewerkt, gingen met hem om als familie. Als een strenge huisvader was hij niet alleen jaloers – wat vermoedelijk het huwelijk van twee van zijn medespelers heeft doen stranden – maar ook zeer bemoeiziek. Hij bepaalde waar mensen moesten wonen, welke kleren ze moesten aandoen en veranderde ooit zelfs ongevraagd het hele meubilair van een bevriend koppel omdat het oude niet bij hen paste. Niet dat zijn omgeving dat erg vervelend vond, want Wim bezat ook de behoefte en de gave om graag te lachen en anderen aan het lachen te brengen. Dolle pret en pure gezelligheid kon hij creëren als geen ander en Wim en zijn entourage genoten volop van het succes en gingen altijd blij en goedgezind naar de repetities en de vele voorstellingen van zijn gezelschappen. Het duurde tot in 1964, hij was toen zevenenveertig, voor hij zijn eerste solovoorstelling speelde; Een avond met Wim Sonneveld, waarin hij alles wilde laten zien wat hij kon. Het werd een weergaloos succes met telkens uitverkochte zalen en lange rijen wachtenden.

Sonneveld kon heel moeilijk stilzitten. In 1959 kocht hij een vervallen schaapskooi in het zuiden van Frankrijk die hij de volgende tien jaar eigenhandig verbouwde tot zijn Bergerie de Notre Dame, zijn tweede verblijf of vakantiehuis, waar hij geregeld artistieke collega’s over de vloer kreeg. Het huis was amper af of er was al een volgend bouwproject; een woonproject voor scheppende kunstenaars, een oord waar nationale en internationale creatieve geesten in alle vrijheid konden samenkomen – maximaal vier personen was een van de weinige regels – om na te denken en te discussiëren over het kunstenaarsvak. Een ingenieus communicatiesysteem tussen de kamers onderling moest ervoor zorgen dat iedereen voortdurend met elkaar in verbinding stond. Zo sloeg Sonneveld twee vliegen in een klap: niet alleen hoeven te zijn – dat kon hij niet goed – en ondertussen kunnen palaveren over de kunsten – wat hij zo graag deed. Toen hij, eind jaren 60, tijdens een tweede succesvolle theatertour te veel lege uren had overdag, belde hij Annie M.G. Schmidt – die veel van zijn teksten aanleverde – om een rol voor hem te schrijven in het succesvolle tv-programma Ja zuster, nee zuster. Dat deed ze graag, ze schreef er zelfs ineens drie voor hem en het bleek opnieuw een schot in de roos: het publiek toonde veel belangstelling en er volgden een aantal grote hits.

Wim was ook betrokken bij de introductie van het musicalgenre in Nederland toen My Fair Lady op het podium werd gebracht – hij zou ongeveer zevenhonderd voorstellingen lang meespelen – en zou later zelf nog investeren in een grote Nederlandse musicalproductie: De kleine parade. Want zakelijk inzicht had hij ook. Hij heeft jarenlang zijn eigen cabaretgezelschap succesvol geleid en was korte tijd directeur van het Nieuwe DeLaMartheater in Amsterdam. Hij verbouwde ooit zelfs zijn eigen wijn. Zijn tomeloze ambitie heeft hem tot tweemaal toe in de Verenigde Staten gebracht, maar dat was, naast een bijrol in een film met Fred Astaire, geen groot succes. Hij bleef echter niet bij de pakken zitten en kwam terug naar Nederland om daar vrijwel onmiddellijk de draad van het succes weer op te pikken.

Wim Sonneveld stond – naast Toon Hermans en Wim Kan – bekend als een van de Grote drie van het Nederlandse cabaret en deze legendarische podiumartiest heeft zijn sporen duidelijk nagelaten over heel Nederland. Er is een muzikale theatershow (Sonneveld voor altijd) en een musical (Sonneveld) gemaakt over zijn leven en werk en in Amsterdam zijn er een theaterzaal en uiteraard een brug naar hem genoemd. In 2015 kreeg een van zijn typetjes, Frater Venantius, een standbeeld in Schin op Geul in het zuiden van de provincie Limburg, een dorp dat dankzij Wims typetje landelijke bekendheid kreeg in de jaren 50. Sinds 1988 wordt de Wim Sonneveldprijs jaarlijks uitgereikt aan beloftevol kleinkunsttalent.

Sonneveld had als hypochonder zijn hele leven lang last van kwaaltjes – legendarisch zijn de verhalen dat hij koffers met poeders en pillen het theater binnenzeulde om elk ongemak op gepaste wijze te behandelen – maar de stress en de druk die gepaard gingen met het vele werk hadden een effect op zijn zwakke gezondheid. Eind februari 1974 kreeg hij een eerste hartaanval, moest vervolgens veel rusten en mocht van de dokters niet meer optreden. Hij overleed een paar weken erna al, op 8 maart, ten gevolge van een tweede hartaanval. De chaos tijdens de uitvaart was compleet: iedereen wilde afscheid nemen van deze amuseur pur sang die bij iedereen, op het podium zowel als in de zaal, het beste en het mooiste naar boven kon halen.

Een van Wims laatste beloftevolle ontdekkingen was Willem Nijholt, ook een artistieke homo uit de Amsterdamse scène. Alhoewel Wim het hoog op had met het talent van de mooie jongeling, heeft hij altijd een beetje in de schemerzone van het grote succes vertoefd. Uiteindelijk bouwde Willem wel een lange carrière uit en werd hij bewonderd door niet de minsten. Bij de première van Commissaris Fennedy, een tragedie van Gerard Reve – naargelang de bron zijn ex of iemand die hem heeft afgewezen – ontving Willem van de schrijver een boekuitgave van het toneelstuk met als opdracht ‘Voor Willem Nijholt in bewonderende geilheid’. Toen Friso over de dood van Wim Sonneveld de tekst Het lachen dat we samen deden schreef, zag hij in Willem de ideale man om het fragiele lied te zingen. Het werd een pakkend eerbetoon met de lach als mooi symbool voor het leven van Wim Sonneveld.

Het is opmerkelijk hoe zo’n beroemde persoon als Wim Sonneveld erin slaagde om zijn geaardheid buiten de media te houden, terwijl hij binnen zijn Amsterdamse kring eigenlijk weinig moeite deed om het te verbergen. En dat zo’n niet-publieke coming-out ook in Vlaanderen stand kon houden, bewijst het verhaal van onze volgende twee artiesten.

Een paar aparte gevallen

Eind jaren 70, begin jaren 80 begon ergens in De Haan aan de Belgische kust een romance om U tegen te zeggen. Een jonge ober vroeg raad over het showbizzleven aan een ervaren rot in het vak die in de taverne op de koffie kwam. Het was de start van een verhouding tussen twee immens populaire Vlaamse artiesten die dertig jaar geheim bleef voor het grote publiek. Het Vlaamse publiek moest officieel wachten tot 2010 om te weten te komen dat Bart Kaëll en Luc Appermont al dertig jaar een koppel vormden, maar dat ze dit steeds zorgvuldig hebben afgeschermd van de media. Pas drie jaar later gaven ze samen een interview voor de Vlaamse commerciële omroep VTM in het programma Manneke Paul van Paul de Leeuw. Hun coming-out leek een bevrijding, want sindsdien is het sympathieke, kibbelende koppel regelmatig te zien op de Vlaamse televisie en worden ze door vriend en vijand bejubeld omwille van hun spontaniteit en gemoedelijkheid. In 2015 trouwden ze en in 2020 kon heel Vlaanderen meegenieten van hun huwelijksreis in de documentaire Luc en Bart – een paar apart.