DE POLEMIST EN DE PRESIDENT

KOEN DILLEN

DE POLEMIST
EN DE
PRESIDENT

ZEMMOUR, MACRON EN DE VERRECHTSING VAN FRANKRIJK

‘Zemmour, je l’aime bien.
Il est intelligent. Il a son public.’

Emmanuel Macron

‘Trouvez-moi un seul Français dans le pays qui puisse expliquer la pensée d’Emmanuel Macron. Un seul! Il n’y en a aucun, pas même lui. Personne ne sait qui il est, parce qu’il n’est personne.’

Eric Zemmour

© 2022 Ertsberg en Koen Dillen

info@ertsberg.be

www.ertsberg.be

@ErtsbergB

www.facebook.com/ertsberg

ErtsbergB

NUR 754

ISBN (e-boek) 978 94 64369 41 0

Omslag: Loudmouth

Opmaak: www.intertext.be

Auteursfoto: Fotografie An Clapdorp

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder de uitdrukkelijke voorafgaande en schriftelijke toestemming van de uitgever, behalve in geval van wettelijke uitzondering.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced, stored or made public by any means whatsoever, whether electronic or mechanical, without prior permission in writing from the publisher.

INLEIDING

‘Le Château’, zeggen sommige Fransen eerbiedig. Het Kasteel? Daarmee bedoelen ze het Elysée natuurlijk, de ambtswoning van hun president, op het nummer 55 van de rue du Faubourg Saint-Honoré in Parijs. Dat statige gebouw was ooit eigendom van Madame de Pompadour, maîtresse van Lodewijk XV, maar veranderde in de loop der eeuwen talloze malen van eigenaar. Napoleon Bonaparte verbleef er graag en deed er troonsafstand na Waterloo, Charles de Gaulle verafschuwde het en François Mitterrand sliep er zelden, maar voor elk zichzelf respecterend Frans politicus blijft de verovering ervan de ultieme droom. Het hart van de politieke besluitvorming klopt er.

Elke vijf jaar nu – vroeger waren dat er zeven – mogen de Fransen kiezen wie ze naar het Elysée sturen om over hun zielenheil te waken. Op 10 en 24 april 2022 zullen ze dat weer eens mogen doen, voor de elfde keer in de geschiedenis van de Vijfde Republiek, het presidentiële regime dat in 1958 een einde maakte aan een lange periode van parlementaire instabiliteit. De strijd om het Elysée is een unicum in Europa, een anachronisme zeggen sommigen, wegens de bijna onbeperkte bevoegdheden die de uitslag aan de winnaar geeft. De Fransen keren de politiek steeds meer de rug toe, horen we vaak, en dat klopt, maar voor de keuze van hun president lijken ze vooralsnog een uitzondering te maken. Voor geen verkiezingen kunnen de Fransen zich zo interesseren als voor hun presidentsverkiezingen. Ook vandaag weer, nu ze mogen beslissen of ze het jongste staatshoofd ooit in de geschiedenis van de Republiek een tweede ambtstermijn gunnen.

Bij het afsluiten van dit beknopte essay over de politieke Franse actualiteit, is het nog helemaal niet duidelijk hoe de presidentsverkiezingen van april 2022 bij onze zuiderburen zullen aflopen. Heel lang, zeg maar tot het begin van vorige zomer, zag het ernaar uit dat de komende stembusslag op een herhaling van de match van 2017 zou uitlopen. Een nieuw duel tussen Marine Le Pen van het Rassemblement National (RN) en huidig president Emmanuel Macron stond in de sterren geschreven. Het volstaat een blik op de vele opiniepeilingen te werpen die in de eerste helft van 2021 verschenen om zich daarvan te vergewissen.

Voor de oorzaken van die quasi-zekerheid, die fatale onvermijdelijkheid van een tweede botsing tussen Macron en Le Pen, was het tot voor kort gemakkelijk een verklaring te geven. Er was enerzijds de ongenaakbaar geachte dominantie van Marine Le Pen aan de rechterkant van het politieke spectrum en anderzijds de perceptie dat de zittende president er de voorbije jaren in geslaagd was een overgrote meerderheid van de linkse en rechtse centrumkiezers achter zich te verenigen.

De traditionele partijen hadden afgedaan, klonk het lange tijd uit de mond van vermaarde politicologen. Zowel de linkerzijde als centrumrechts lagen op het politieke kerkhof. Journalisten wisselden elkaar af op televisie en in de schrijvende pers om lijkredes af te steken boven hun grafzerken.

Aan ‘verenigd links’, de in 1972 door wijlen François Mitterrand boven de doopvont gehouden union de la gauche, kwam een definitief einde op het einde van de ambtstermijn van president François Hollande in april 2017. De union de la gauche was een electorale eenheidsstrategie van de PS met de Franse communisten van de Parti Communiste Français (PCF) en de centrumlinkse Mouvement des radicaux de gauche (MRG). Dankzij het Franse meerderheidskiessysteem kregen de socialisten sinds 1981 daardoor meermaals de kans om te regeren.

Links valt op het einde van Hollandes presidentschap uit elkaar in Frankrijk. En dat proces lijkt nadien niet meer te stuiten. Hollande krijgt de laatste twee jaar van zijn presidentschap in eigen rangen af te rekenen met de dissidentie van de zogenaamde frondeurs, zeer linkse PS’ers die zich niet meer kunnen vinden in het gevoerde beleid. Daarnaast gaat de ex-communist en ex-socialist Jean-Luc Mélenchon zijn eigen weg met zijn partij La France insoumise (LFI). Ook de verschrompelde communistische partij, decennialang een grote factor van betekenis in Parijs, blijft over als een autonoom relict uit vervlogen tijden. Een curiosum voor studenten politieke wetenschappen.

Hetzelfde kunnen we zeggen over het anekdotische overleven van twee trotskistische splinterpartijen die elkaar al jaren naar het leven staan. Het steeds prangendere thema van de klimaatopwarming, ten slotte, zorgde ervoor dat een groot deel van de stedelijke en gegoede burgerij zich bekeerde tot het gedachtegoed van de Franse groenen, wat de successen van de partij Europe-Écologie-Les Verts (EELV) bij de Europese en gemeenteraadsverkiezingen de voorbije jaren verklaart.

Samen halen de linkse partijen anno 2021 geen dertig procent meer in de peilingen. Toch willen ze allemaal hun eigen kandidaat naar voren schuiven bij de komende presidentsverkiezingen. Op het moment van schrijven hebben niet minder dan negen linkse politici de intentie om eraan deel te nemen. Zeker als ze de benodigde vijfhonderd handtekeningen van lokale en nationale mandatarissen kunnen verzamelen die een kandidaat volgens de Franse kieswet nodig heeft om mee te mogen doen. Hoe dan ook, versplinterd als ze zijn, maakt geen enkele linkse partij een kans om in april 2022 naar de tweede ronde door te stoten, als we de vele enquêtes mogen geloven

Aan de rechterzijde zagen we lange tijd een gelijkaardige verdeeldheid. Ook daar moeten we de oorzaken zoeken bij de voor centrumrechts dramatische presidentsverkiezingen van 2017. Op het einde van het presidentschap van François Hollande is de kandidaat van de centrumrechtse oppositiepartij Les Républicains (LR) volgens alle enquêtes lange tijd diens gedoodverfde opvolger. Hollande heeft sinds zijn verkiezing tot president in 2012 geen al te beste beurt gemaakt. De interne voorverkiezingen die LR in 2016 organiseert, worden door François Fillon met meer dan zestig procent gewonnen. Weinig of niets staat zijn overwinning op dat moment nog in de weg.

Maar zoals een zwarte kamermeid in Manhattan en een Belgische pooier uit Kortrijk de sekshongerige Dominique Strauss-Kahn in 2011 deden struikelen in de laatste rechte lijn naar het Frans presidentschap, en de weg plaveiden voor François Hollande, zo doen enkele dure maatpakken, geschonken door een dubieuze zakenman, en onthullingen over fictieve jobs in zijn eigen gezin, de onoverwinnelijk gewaande François Fillon in februari 2017, enkele maanden voor de eindmeet, struikelen over zijn eigen zelfverklaarde integriteit.

De nederlaag van Fillon in april 2017, wanneer alleen Emmanuel Macron en Marine Le Pen de tweede ronde halen, slaat diepe wonden bij LR en zorgt voor grote verdeeldheid in die partij. Van de eens zo machtige UMP van Nicolas Sarkozy, de Union pour un Mouvement Populaire waarmee hij in 2007 het Elysée veroverde en die in 2015 haar naam in Les Républicains veranderde, schiet niet meer veel over. Binnenskamers en buitenskamers vliegen de verwijten over en weer. Verschillende partijtenoren verlaten het zinkend schip en sluiten zich in ruil voor een ministerpost of een andere functie aan bij La République en marche (LREM), de partij van de nieuwe president. Wonderboy Macron is in zijn operatie geslaagd: tussen hem en de populistische kiezers die voor Le Pen stemmen, staan enkel nog de bouwvallige ruïnes van de eens zo machtige linkse en rechtse partijen.

Zijn de linkse kiezers verdeeld in Frankrijk, dan blijven de rechtse kiezers verweesd achter. Marine Le Pen zelf komt zwaar gehavend uit de kiesstrijd van 2017, na haar bijzonder dilettanterig optreden op 3 mei in het traditionele debat tussen de twee finalisten van de eerste ronde. Een rustige en kalme Macron verplettert die dag een onbesuisde Le Pen, die zelfs de fiches en de cijfers niet beheerst die haar medewerkers voor de gelegenheid hebben voorbereid. Miljoenen Fransen voelen plaatsvervangende schaamte als ze zien hoe de voorzitster van het Front National (FN) haar incompetentie en gebrek aan dossierkennis etaleert.

Die episode zorgt nadien voor heel wat turbulentie in haar partij, die in 2018 wordt omgedoopt tot Rassemblement National. Le Pens naaste medewerker en politiek adviseur Florian Philippot verlaat de partij met slaande deuren en richt zijn eigen beweging Les Patriotes op. Die splinterpartij zal zich jaren later vooral laten opmerken door haar luidruchtig protest tegen de coronamaatregelen van de Franse regering. Het bloedeigen nichtje van Marine Le Pen, Marion Maréchal, neemt uit onvrede ook afstand van de partij waarvoor zij tussen 2012 en 2017 als jongste parlementslid ooit in de Assemblée Nationale zetelde. Heel wat partijleden beginnen min of meer luidop na te denken over mogelijke opvolging aan het hoofd van het FN. Zover komt het echter niet. Marine Le Pen weet zich vast te klampen aan haar troon. Er vindt geen paleisrevolutie plaats.

De man waarover dit boek grotendeels gaat en die, zeker buiten Frankrijk, in 2017 nog een nobele onbekende is, heeft al die politieke ontwikkelingen aandachtig gevolgd. Politiek journalist Eric Zemmour is in de jaren vóór de presidentsverkiezingen van 2017 een veelgevraagd commentator op verschillende televisiezenders. Zijn scherpe pen en zijn provocaties spreken een aanzienlijk publiek aan. Van politiek analist is hij geleidelijk geëvolueerd tot politiek polemist, in de traditie van de grote Franse polemisten van de negentiende en de twintigste eeuw. Ik denk aan Henri Rochefort, Louis Veuillot, Léon Daudet, Georges Bernanos of Jean Cau. Die vergeten auteurs worden door de weinige liefhebbers vandaag niet meer gelezen om wat ze schreven, maar om hoe ze schreven. Zemmour verwerpt de term van polemist echter en noemt zich gewoon journalist.

Van de partijpolitiek wil hij aanvankelijk ver wegblijven. Toen ik hem in december 2018, naar aanleiding van zijn pas verschenen boek Destin français in Brussel ging interviewen, antwoordde hij op mijn vraag of persoonlijk politiek engagement niets voor hem zou zijn, nog zonder enige aarzeling dat zijn plaats die van politiek analist en niet die van partijpoliticus was. Ook al had hij hoofdschuddend toegekeken hoe LR en het FN zich in de eigen voet schoten.

Destin français kent een overweldigend succes. Vrienden van Eric Zemmour trekken nadien steeds meer aan zijn mouw om wel in de politiek te stappen en het open gat op rechts te vullen. Is Marine Le Pen op economisch vlak, waar haar programma op heel wat punten de vergelijking met dat van Jean-Luc Mélenchon kan doorstaan, niet te links? Is ze ook op andere domeinen niet te veel naar het centrum opgeschoven, in de hoop het Front National te ontdoen van de extreemrechtse gewaden uit het verleden? Met het risico een traditionele partij zoals de andere te worden? Heeft ze de erfenis van haar vader Jean-Marie Le Pen, die ze in 2015 eigenhandig uit de partij zette, niet verloochend? Is ze inzake de corebusiness van haar partij, de strijd tegen immigratie en de islam, vandaag niet te gematigd?

Aflossing van de wacht?

Eric Zemmour aarzelt en houdt de boot af. Pas na de regionale verkiezingen van juni 2021 begint hij ernstig te overwegen om zelf kandidaat te zijn bij de volgende presidentsverkiezingen. Die regionale verkiezingen moesten, zoals de Vlaamse openbare omroep VRT het toen in een reportage verwoordde, voor Marine Le Pen als een ‘springplank’ fungeren om opnieuw de onbetwiste uitdager van Macron te worden. Ze was er inmiddels immers in geslaagd haar slechte prestatie van 2017 te doen vergeten. Kiezers vergeten en vergeven snel.

Marine Le Pen ging verschillende regio’s veroveren, zo verzekerden heel wat politieke waarnemers en opiniepeilers in de aanloop naar die verkiezingen. Ze kon winnen in de regio Provence-Alpes-Côte d’Azur (PACA), in de regio Bourgogne-Franche-Comté en misschien in Centre-Val-de-Loire, maar bijna zeker in Les Hauts-de-France, traditioneel een van de electorale wingewesten van het Front National.

Door de lage opkomst loopt het echter helemaal anders en monden de verkiezingen uit in een smadelijke nederlaag voor het Rassemblement National. Samen met LREM van Emmanuel Macron, komen verschillende lijsttrekkers van Le Pen in de regio’s als de grote verliezers uit deze verkiezingen. Zelfs Thierry Mariani, een vroegere minister van Nicolas Sarkozy, die naar het RN is overgelopen en in PACA de lijst trekt, bijt in het stof. Hij doet het er veel slechter dan Marine Le Pens nichtje Marion enkele jaren eerder. Een teken aan de wand voor de partij. En een belangrijke politieke les voor Zemmour, die op dat ogenblik begrijpt dat er zich een opportuniteit aanbiedt.

Vanaf september 2021 gonst het in de Franse media van geruchten over een mogelijke kandidatuur van de journalist, die de kijkcijfers van alle televisiezenders die hem uitnodigen naar recordhoogtes stuwt. Ook in de opiniepeilingen doet de schrijver-polemist het steeds beter. Op de verschillende nieuwsredacties weten ze inmiddels – ook al is het nog wachten op de officiële bekendmaking – dat hij kandidaat wil zijn bij de volgende presidentsverkiezingen. De vele boekvoorstellingen die overal in het land plaatsvinden naar aanleiding van zijn nieuw essay La France n’a pas dit son dernier mot gelijken in de nazomer van dat jaar wel verdacht veel op vermomde verkiezingsmeetings. Eind november 2021 steekt Zemmour de Rubicon over en stelt hij zich officieel kandidaat. Tegen Emmanuel Macron, zegt hij, maar misschien nog meer tegen Marine Le Pen.

De regionale verkiezingen van juni 2021 hebben ook grote gevolgen voor Les Républicains. Die zijn verrassend genoeg de grote overwinnaars van deze tussentijdse verkiezingen die een beetje als barometer voor de grote krachtmeting van een jaar later worden beschouwd. Wat niemand voor mogelijk hield, gebeurt onder impuls van voorzitter Christian Jacob: centrumrechts sluit de rangen en organiseert voorverkiezingen om een eenheidskandidaat aan te duiden. Verschillende kopstukken doen mee aan die primaires: gewezen EU-commissaris en brexit-onderhandelaar Michel Barnier; Eric Ciotti, een parlementslid uit Nice met een uitgesproken rechts profiel; Xavier Bertrand, raadsvoorzitter in Les Hauts-de-France; EU-parlementslid en professor anesthesie Philippe Juvin, die mediabekendheid kreeg door zijn forse kritiek op het coronabeleid van de regering; en ten slotte gewezen minister voor het hoger onderwijs Valérie Pécresse. Deze laatste wint uiteindelijk het pleit. En schiet meteen omhoog in de opiniepeilingen.

Na die voorverkiezingen bij Les Républicains zijn er van de ene dag op de andere plots geen politieke zekerheden meer. Het is geen onafwendbaar feit meer dat in april 2022 opnieuw een duel tussen Emmanuel Macron en Marine Le Pen zal plaatsvinden. Op rechts strijden nu drie kandidaten om op 10 april een plaats in de tweede ronde te veroveren. Het verschijnen van Eric Zemmour op de politieke bühne en de verrijzenis van Les Républicains doen het door ervaren politieke strategen uitgetekende scenario uiteenspatten. Plots is alles weer mogelijk. De Franse kiezer lijkt wispelturiger dan ooit.

Dat geldt zeker voor de rechtse Franse kiezer: de kiezer die bang is voor le grand remplacement van de Franse autochtone bevolking door migranten en voor een agressieve politieke islam; de kiezer die wil dat er iets gedaan wordt aan de desindustrialisering van Frankrijk; de kiezer die huivert voor de wokeness die bezit genomen heeft van zoveel Franse media; de katholieke kiezer die het niet zo begrepen heeft op het homohuwelijk en de invloed van de ‘LGTBI-lobby’; de kiezer die een kordate aanpak wil van het islamogauchisme, het bondgenootschap van extreemlinkse intellectuelen en radicale moslims aan de Franse universiteiten; de kiezer die Macron uitspuwt wegens zijn aanpak van de coronacrisis. Reken daarbij ook een deel van de al haast vergeten gilets jaunes, die in 2018 zo luidkeels van zich lieten horen.

Over de verrechtsing die in Frankrijk al een tijdje aan de gang is, de gedeeltelijke verantwoordelijkheid van Emmanuel Macron daarvoor en de plotse opkomst van Eric Zemmour, gaat het essay dat hier voorligt. Wat ook de uitslag wordt, de radicaal-rechtse schrijver en gewezen politiek journalist heeft nu reeds zijn stempel op de komende presidentsverkiezingen gedrukt. Het valt niet uit te sluiten dat zijn nieuwe partij Reconquête de volgende jaren een prominente rol zal spelen in de herverkaveling van het (extreem)rechtse politieke landschap.

Het is moeilijk daarop vooruit te blikken, maar Marine Le Pen doet in 2022 voor de derde keer mee. Als ze geen president wordt, wat waarschijnlijk lijkt, zal ze ook binnen haar eigen partij niet langer de rol van prima donna kunnen spelen. Dan wordt het tijd voor een aflossing van de wacht. Met de grote vraag of Marion Maréchal uit de schaduw van haar tante zal treden en of Reconquête de plaats die het RN vandaag bekleedt, volledig zal innemen.

Tot slot nog een opmerking. Een politiek actualiteitsboek zoals dit kampt met verschillende handicaps. Het verschijnt vóór de presidentsverkiezingen en kan dus geen voorspellingen doen over de uitslag. Events, zoals Churchill placht te zeggen, kunnen elke dag een doorslaggevende invloed op het uiteindelijke resultaat hebben. Wat zijn peilingen waard, vier maanden voor de eerste ronde? Weinig. In januari 1981 had zittend president Valéry Giscard d’Estaing volgens alle enquêtes een grote voorsprong op zijn voornaamste uitdager François Mitterrand. Toch won deze laatste uiteindelijk het pleit. Begin 1995 geloofde haast niemand nog in de kansen van Jacques Chirac. Het leek een uitgemaakte zaak dat eerste minister Edouard Balladur toen de presidentsverkiezingen zou winnen. Diens voorsprong in de peilingen was niet meer in te halen.

Toch draaide het anders uit. In het voordeel van Chirac. Op het moment dat ik mijn manuscript afsluit, midden februari 2022, zijn er nog te veel onbekende factoren die de kaarten kunnen schudden. Om maar één voorbeeld te geven: het is vandaag nog niet helemaal zeker dat Eric Zemmour zijn vijfhonderd handtekeningen haalt om überhaupt mee te kunnen doen. Mocht dat zich voordoen, dan zou de afwezigheid in de Franse presidentsverkiezingen van een kandidaat die in de peilingen tussen dertien en zeventien procent van de stemmen haalt, op een serieus politiek deficit wijzen. Maar hoe dan ook kan niemand eromheen. De verrechtsing van de publieke opinie in Frankrijk is een objectief waarneembaar feit. Alle enquêtes wijzen daarop. Steeds meer Fransen stemmen rechts tot extreemrechts. Het fenomeen Zemmour is daar symptomatisch voor, maar zelfs bij Macron zie je een verschuiving in vergelijking met 2017. Het verhaal van die verrechtsing, het waarom van die evolutie, vormt de kern van dit essay.

HOOFDSTUK 1

DE EED VAN VILLEPINTE

Zondag 5 december 2021. In Parijs heeft Jean-Luc Mélenchon, de radicaal-linkse leider van Les Insoumis, zoals de aanhangers van zijn partij La France insoumise (LFI) genoemd worden, verzamelen geblazen. In de wijk La Défense houdt hij voor 4500 enthousiaste aanwezigen zijn eerste grote campagnemeeting voor de komende presidentsverkiezingen. Mélenchon is samen met Yannick Jadot, de groene voorman van Europe Écologie Les Verts (EELV), en Anne Hidalgo, de socialistische burgemeester van de hoofdstad, een van de drie kandidaten van betekenis in de strijd om het leiderschap van de Franse linkerzijde. Net als vijf jaar eerder trekken de linkse partijen in gespreide slagorde naar de verkiezingen.

Mélenchon is een oudgediende van de trotskistische Organisation communiste internationaliste (OCI) en van de Parti Socialiste (PS). Van 2000 tot 2002 zetelde hij als minister van Beroepsonderwijs in de regering van Lionel Jospin, premier van 1997 tot 2002. De man is een geboren redenaar en een van de meest talentrijke politici van Frankrijk, ook al speelt zijn opvliegend temperament hem regelmatig parten. In 2008 verlaat hij de PS. Na een tijdlang een coalitie te hebben gevormd met de communisten in het Front de gauche, waarvoor hij in 2012 een eerste keer kandidaat was voor het Elysée, richtte hij in 2016 zijn eigen partij La France insoumise op. Een jaar later haalde hij 19,58 procent bij de volgende presidentsverkiezingen.

De ‘vijand van de mensheid’

Jean-Luc Mélenchon, Yannick Jadot en Anne Hidalgo zijn niet de enigen op links die zich geroepen voelen. Ze zijn voorlopig wel de enigen die in de peilingen boven de drempel van vijf procent uitkomen, wat hun volgens de kieswet de garantie biedt op terugbetaling van de – enorm hoge – campagnekosten die inherent zijn aan de ‘moeder van alle verkiezingen’, zoals de strijd om het Elysée heet. Ook de uiterst linkse Nathalie Arthaud van Lutte Ouvrière (LO) en Philippe Poutou van de Nouveau Parti Anticapitaliste (NPA) willen, zoals in 2017, opnieuw meedoen. Ook de PCF schuift met Fabien Roussel in 2022 een eigen kandidaat naar voor. Sinds 2018 is Roussel secretaris-generaal van die partij. De PCF slaagde er sindsdien niet meer in met de eigengereide Mélenchon tot een electoraal akkoord te komen.

Arthaud en Poutou zijn stamboektrotskisten, maar zelfs in trotskistische middens is de eenheid ver zoek. Dat geldt evenzeer voor de groenen, waar Jadot een tijdje concurrentie dreigt te krijgen van oudgediende Antoine Waechter. En zelfs voor de socialisten. Gewezen minister Arnaud Montebourg is weliswaar uit de PS gestapt in 2018, maar wil net als Waechter als onafhankelijke kandidaat zijn kans wagen. Allemaal strijden ze om de gunst van de progressieve kiezers. Zonder enige kans te maken om Frankrijk weer een échte linkse president te geven.

Mélenchon weet als geen ander dat alleen een eenheidskandidaat, waar al de anderen zich achter scharen, de linkerzijde de mogelijkheid biedt om in april 2022 de tweede ronde te halen… en Emmanuel Macron nadien in het stof te doen bijten. Maar het ego van de getalenteerde volkstribuun is groot. Zeer groot. Alleen hij heeft het in zich, denkt hij. De anderen moeten zijn kandidatuur maar steunen, vindt de radicaal-linkse zeventiger die voor de derde keer meedoet aan de presidentsverkiezingen. Derde keer goede keer? Zoals François Mitterrand in 1981? Er is nog iemand die voor de derde keer meedoet en dat hoopt: Marine Le Pen. Maar daar houdt de vergelijking tussen beiden op.

Marine Le Pen, die in 2017 doorstootte naar de tweede ronde en het toen mocht opnemen tegen Emmanuel Macron, was destijds de ‘extreemrechtse vijand’ op wie Jean-Luc Mélenchon vergeefs zijn pijlen richtte. Vandaag doet hij dat niet meer, of toch veel minder. Niet Le Pen heeft op 5 december 2021 in Parijs het privilege om als schietschijf van Mélenchon te dienen. Neen, de ‘vijand van de mensheid’ – l’ennemi du genre humain – die de voorzitter van la France insoumise voor ogen staat en wiens naam hij doet uitjouwen door zijn supporters, heet niet meer Le Pen, maar heeft een naam van buitenlandse en Joodse origine: Zemmour, wat zoveel als olijfboom in het Berbers betekent.

Eric Zemmour, de ‘vijand van de mensheid’ volgens Mélenchon, maar in een vorig leven politiek journalist bij verschillende kranten en weekbladen, bestsellerauteur en televisievedette, heeft op dezelfde dag, op een goede twintig kilometer van La Défense, zijn aanhangers eveneens opgeroepen voor een eerste grote campagnemeeting. Hij doet dat om veiligheidsredenen in de expohallen van Villepinte, in het departement Seine-Saint-Denis. Zijn meeting had normaal plaats moeten vinden in concertzaal Le Zénith, in het Parc de la Villette in de Franse hoofdstad, maar extreemlinkse ‘antifa’s’ hebben aangekondigd dat ze Zemmour desnoods met geweld het zwijgen willen opleggen. Want ‘voor het fascisme mag er geen plaats zijn in Frankrijk.’ Die antifascistische tegenbetogers zijn grotendeels dezelfde als de beruchte ‘black blocs’, die tijdens de manifestaties van de gele hesjes drie jaar eerder een ware stadsguerrilla in de wijk rond de Arc de Triomphe hebben ontketend en toen voor tientallen miljoenen euro’s schade aan culturele monumenten en privé-eigendommen berokkenden.

Le Zénith biedt plaats aan zesduizend deelnemers. De expohallen van Villepinte hebben drie keer zoveel capaciteit als de concertzaal. Ook dat is een reden voor l’ennemi du genre humain om in extremis van zaal te veranderen. Meer dan 12 000 sympathisanten willen erbij zijn wanneer Eric Zemmour, de radicaal-rechtse outsider die sinds enkele weken de krantenkoppen domineert, het startschot voor zijn campagne geeft en zijn nieuwe partij boven de doopvont houdt. ‘Reconquête’ is de naam van die nieuwe partij. Reconquête of herovering. In de context van deze verkiezingen spreekt die naam voor zich. Het zal Eric Zemmour, die van historische verwijzingen houdt, niet ontgaan zijn dat Reconquête aan de Spaanse Reconquista doet denken, de herovering van het Moorse Al Andalus door het christelijke Spanje, die eindigde met de val van Granada in januari 1492.

Een week eerder, op zondag 28 november, heeft Eric Zemmour, geheel in zijn eigen reactionaire stijl, zijn kandidatuur voor de presidentsverkiezingen aangekondigd. Hij deed dat, en dat is nieuw in Frankrijk, door middel van een videoboodschap op de sociale media. Het uitgekozen decor, met een aftandse microfoon en een oude bibliotheekkast, waarvoor een in donker pak gestoken Zemmour een apocalyptisch beeld ophangt van een Frankrijk dat dreigt ten onder te gaan aan massamigratie en islamisering, moet doen denken aan het appel van generaal Charles de Gaulle op 18 juni 1940, aan het begin van de Tweede Wereldoorlog.

Dat appel is voor veel Fransen een absolute historische en politieke referentie. Het onoverwinnelijke Frankrijk dat, om Polen te hulp te schieten, samen met Groot-Brittannië op 3 september 1939 de oorlog verklaarde aan Hitlers Duitsland, is in mei 1940, na een ‘Sitzkrieg’ van negen maanden – de drôle de guerre – in een korte ‘Blitzkrieg’ onder de voet gelopen door de pantsertroepen van generaal Von Manstein. De Führer lijkt dan de oorlog te gaan winnen. Maar vanuit de Engelse hoofdstad roept een volslagen onbekende Franse generaal, Charles De Gaulle, op 18 juni zijn landgenoten op om de strijd tegen de bezetter verder te zetten, desnoods vanuit de overzeese kolonies. Maarschalk Pétain heeft in Frankrijk de wapens neergelegd, maar de opstandige generaal, die intuïtief aanvoelt dat deze oorlog een wereldoorlog gaat worden waar ook de Amerikanen en de Russen in zullen meevechten, wil met de soldaten van la France libre, Franse troepen die niet krijgsgevangen zijn genomen door de Duitsers, koppig verder vechten. Tegen de bezetter.

Charles de Gaulle, president van Frankrijk tussen 1959 en 1969, is een van de grote politieke voorbeelden van Eric Zemmour. De verwijzing naar hem wanneer hij zich kandidaat stelt, is ook niet onschuldig. In 1940 waren Duitsers de bezetter. Tachtig jaar later denkt Zemmour, en velen met hem, dat Frankrijk geconfronteerd wordt met een nieuwe bezetter: de islam en de miljoenen moslimimmigranten die de Franse steden langzaam maar zeker inpalmen. Frankrijk staat voor een beschavingskeuze, zegt Zemmour in zijn videoboodschap: zich verzetten tegen die nieuwe bezetter, of tegen het jaar 2050 het gezicht van een islamitische republiek krijgen, waar de autochtone bevolking nog slechts een minderheid vormt. Die keuze, voor of tegen le grand remplacement, wordt het centrale thema van zijn campagne, niet de koopkracht van de burgers of de gezondheidscrisis, hoe belangrijk die onderwerpen ook mogen zijn.

In het interview dat nieuwslezer Gilles Bouleau op zondag 5 december van hem afneemt tijdens het avondnieuws op de commerciële zender TF1, waar zowat acht miljoen Fransen naar kijken, maakt Eric Zemmour geen al te beste beurt. Hij reageert geprikkeld op de vragen van de journalist, die oude polemieken oprakelt en hem weinig of niet aan de tand voelt over zijn verkiezingsproject. In tegenstelling tot andere kandidaten vóór hem, slaagt Zemmour er niet in het interview naar zijn hand te zetten. Hij begint er voor de eerste keer in twee maanden ook licht op achteruit te gaan in de peilingen. Dat maakt hem zenuwachtig. Wanneer hij de studio’s van TF1 verlaat, scheldt hij Bouleau de huid vol.

De meeting in Villepinte moet Zemmour weer in het zadel helpen. En doet dat ook. De professionele organisatie en de ongeziene opkomst slaan heel wat politieke waarnemers met verstomming. Het is van Nicolas Sarkozy’s succesvolle campagne in 2007 geleden dat ze nog zo’n spektakel hebben meegemaakt. De meeting is een tour de force, geven zowat alle journalisten daags nadien toe. Zemmour toont er dat hij redenaarstalent heeft, een conditio sine qua non om deel te nemen aan een campagne die niet alleen mentaal, maar ook fysiek, het uiterste vergt van alle kandidaten.

Voor een uitzinnige zaal zet de kersverse politicus er zijn belangrijkste eisen uiteen, waarover hij de Fransen zich bij referendum wil laten uitspreken. Vanaf dag één zal nul-immigratie de hoofddoelstelling van zijn beleid vormen en alle illegale en criminele vreemdelingen moeten het land verlaten. Criminele vreemdelingen met een dubbele nationaliteit wil Zemmour het Franse staatsburgerschap ontnemen en de voorwaarden om de Franse nationaliteit te verkrijgen wil hij drastisch verstrengen via een nieuwe naturalisatiewetgeving. Hij noemt die beloftes zijn ‘eed van Villepinte’, een verwijzing naar de Eed op de Kaatsbaan op 20 juni 1789 – le Serment du jeu de Paume – aan het begin van de Franse Revolutie. De afgevaardigden van de derde stand zwoeren toen dat ze niet zouden uiteengaan vooraleer ze het koninkrijk een nieuwe grondwet hadden gegeven. Of het nu in debatten of tijdens een van zijn vele boekvoorstellingen is, Zemmour doorspekt zijn optredens steevast met verwijzingen naar geschiedkundige gebeurtenissen.

Het toeval helpt soms een handje. Zeker voor wie van politieke referenties houdt. Op 5 december 2021 is het exact 45 jaar geleden dat Jacques Chirac in 1976 in Parijs zijn Rassemblement pour la République (RPR) oprichtte, de bonapartistische, rechtse en neogaullistische partij waarmee hij zich destijds emancipeerde van toenmalig president Valéry Giscard d’Estaing. Met het oog op zijn herverkiezing in 1981 richtte deze laatste nadien, in februari 1978, de Union pour la Démocratie Française (UDF) op. Die partij was eigenlijk een kartel van kleinere pro-Europese partijen en stond volledig in dienst van Giscards persoonlijke ambities. Het RPR en de UDF waren de verre voorgangers van Les Républicains zoals we die vandaag kennen. Zoals de UDF dat voor Giscard moest doen, zo moest het RPR van bij zijn oprichting dienen als persoonlijke oorlogsmachine van Jacques Chirac. Eerst om het stadhuis van de hoofdstad en nadien het Elysée te veroveren. De neogaullist Chirac zal tot 1995 moeten wachten alvorens die droom te verwezenlijken. Zemmour wil terug naar de tijd van het oude RPR, zegt hij in zijn toespraak. Hij wil programmatisch terug naar de gaullistische bron. Het historische gaullisme staat voor een sterk centraal gezag met staatsinterventie in voor het land cruciale economische sectoren. Het wil ook dat Frankrijk opnieuw een voorname rol in de wereld speelt.

En er is, zoals we daarnet signaleerden, natuurlijk de figuur van de generaal, op wiens historische erfenis Eric Zemmour zich graag beroept. Hij probeert er Les Républicains mee in verlegenheid te brengen, voor wie de man van la France libre eveneens het grote voorbeeld is als oprichter van de Vijfde Republiek. Charles de Gaulle zei ooit dat hij niet wilde dat zijn dorp Colombey-les-deux-Eglises zou veranderen in Colombey-les-deux-Mosquées. In Villepinte herinnert de nieuwe kandidaat zijn toehoorders tevens maar wat graag aan de woorden van De Gaulle tegen zijn minister van Informatie en vertrouweling Alain Peyrefitte: ‘Het is goed dat er gele, zwarte en bruine Fransen zijn. Dat toont dat Frankrijk openstaat voor alle rassen en een universele roeping heeft. Maar ze moeten wel een minderheid blijven. Anders zou Frankrijk niet meer het land zijn dat we kennen. Want boven alles zijn wij een Europees volk dat tot het blanke ras behoort, met een Grieks-Latijnse cultuur en een christelijke religie. We moeten onszelf niets wijsmaken. Heb je de moslims met hun tulbanden en djellaba’s al eens bekeken? Je ziet toch dat dat geen Fransen zijn.’1

Het toeval helpt soms twee handjes. In hetzelfde Villepinte waar Eric Zemmour zijn nieuwe partij opricht, organiseerden de centrumrechtse oppositiepartijen RPR en UDF in maart 1990 hun zogenaamde ‘Staten-Generaal van de oppositie over immigratie’. De socialist François Mitterrand was op dat moment nog altijd president van Frankrijk. Die Staten-Generaal van de oppositie – ik kom er verder in dit boek nog op terug – publiceerde toen een manifest met verregaande standpunten over immigratie en de islam, die in toon noch inhoud moesten onderdoen voor de voorstellen waarmee Zemmour in 2022 naar de kiezer trekt en die hem het verwijt opleveren nog veel radicaler dan Marine Le Pen uit de hoek te komen: ‘Terwijl ik enkel dezelfde maatregelen wil nemen die het RPR van Jacques Chirac en Alain Juppé toen verdedigde, maar die beiden onmiddellijk verloochenden zodra ze weer aan de macht kwamen. Waren zij in 1990 dan ook racisten?’

Frankrijk komt altijd op de eerste plaats

In Le Zénith besluit Mélenchon die dag zijn toespraak met de woorden: ‘Vive la France, mais surtout: Vive la République.’ Leve Frankrijk, maar vooral: Leve de Republiek! Twintig kilometer verder in Villepinte weerklinken bijna dezelfde woorden uit de mond van Eric Zemmour, op het einde van zijn toespraak. Net iets anders, maar o zo betekenisvol: ‘Vive la République, mais surtout… surtout: Vive la France,’ zo besluit hij. Alsof de ene de andere een spiegel voorhoudt.