Woord vooraf

Veel literatuur over de stille maatschap is er niet. En een naslagwerk al helemaal niet. Wellicht omdat de vennootschap niet zichtbaar is. De stille maatschap is een occulte vennootschapsvorm. Als er dan toch een zintuigelijke beschrijving aan moet worden gegeven, dan had de “onzichtbare vennootschap” beter geweest. Occult en dus niet waar te nemen. Maar dat betekent evenwel niet dat de stille maatschap niet aanwezig is in het dagelijkse leven. In financiële structuren en in beleggingsstructuren. De stille maatschap biedt zelfs het grondvest voor het vaccin tegen het coronavirus. Erg letterlijk dan. De aanbouw van de Pfizer-site in Puurs was gestructureerd op, of beter had de juridische onderbouw van een stille maatschap.

Met niet zo gek veel zin voor overdrijving en in ieder geval met een duidelijk parallellisme, kan de stille maatschap vergeleken worden met een zwart gat. Zoals stille maatschappen, bestaan zwarte gaten. Zeker wel. Niet rechtstreeks waarneembaar, maar toch duidelijk hun omgeving beïnvloedend. De wetenschap kan slechts een fractie beschrijven van wat zich precies afspeelt in zo’n vergane ster. De stille maatschap vertoont onmiskenbare gelijkenissen. Voor buitenstaanders is zij niet rechtstreeks waarneembaar, maar ze kan wel worden verondersteld afgaande op de fenomenen die zich aan de rand van haar aantrekkingskracht of invloedssfeer voordoen.

Een stille maatschap handelt bij monde van haar werkend vennoot. Die zwijgt het bestaan van de stille vennoot en zelfs de stille maatschap dood. Naar buiten toe treedt de werkend vennoot op in eigen naam. Dit soort optreden staat de andere maten toe om een deel van hun vermogen af te zonderen in een structuur die hen enerzijds een beperkte aansprakelijkheid en anderzijds volle discretie oplevert. In de praktijk stelt men de bestaansreden van dergelijke vennootschapsvormen wel eens in vraag. Wellicht uit angst voor het onbekende. Een stille maatschap wordt ad hoc opgebouwd. De wettelijke houvast is uiterst beperkt. De dwingende spelregels zo mogelijk nog beperkter. En tezelfdertijd laat de stille maatschap zich niet in een keurslijf dwingen. Dit maakt de vennootschap aantrekkelijk voor geavanceerde vermogensplanning, complexe commerciële samenwerkingsvormen en – last but not least – ook fiscale spitstechnologie.

In de fiscaliteit is de stille maatschap een transparant vehikel. De maten zijn rechtstreeks belastbaar op de gerealiseerde winsten. De maatschap, in dit geval de stille maatschap, zelf betaalt geen belasting. Het wetboek inkomstenbelastingen besteedt welgeteld één artikel aan de maatschap. Dat moet dan overigens nog eens mutadis mutandis op de stille maatschap worden toegepast. De parallel met het eerdergenoemde “zwarte gat” kan ook hier doorgetrokken worden. De aantrekkingskracht is van dien aard dat materie hervormd en vervormd wordt. In de stille maatschap vinden vermogensverschuivingen plaats. Goederen worden ingebracht en komen in onverdeeldheid. Vermogen wordt er opgebouwd en ondergaat het lot van de zaakvervanging. De gegenereerde winsten worden toebedeeld aan deelnemers die voor de buitenwereld ogenschijnlijk niet betrokken zijn. Anders dan de buitenstaanders, ziet de fiscus wel de contractuele realiteit. De fiscus ziet en taxeert de transacties tussen de maten. Deze transacties worden afzonderlijk getoetst aan de fiscale regels. Bijzondere leerstukken als de regeling rond abnormale of goedgunstige voordelen mogen daarbij niet uit de weg worden gegaan.

En omdat we het niet kunnen laten, een laatste vergelijking met de zwarte gaten. Zwarte gaten zijn uiteraard niet door de mens gecreëerd. Zij komen voor in de natuur. Aan ons om ze te ontwaren en herkennen. Zo, ook met de stille maatschap. Die wordt immers niet noodzakelijk bewust door menselijke tussenkomst gecreëerd. Ook zij kunnen worden herkend in “de natuur”, in deze te begrijpen als “het rechtsverkeer”. Een samenwerkingsverband waarbij de constitutieve voorwaarden van de stille maatschap zijn vervuld, zal automatisch ook kwalificeren als stille maatschap.

Hoe complex de realiteit zich ook moge voordoen, het is steeds een samengaan en samenstelling van op zichzelf staande relatief eenvoudige basisprincipes. Maar afgaande op de realiteit, ziet menig één door het bos de bomen niet meer. Het is de absolute verdienste van Pieter Willems om de complexe realiteit van de stille maatschap te beschrijven vanuit de symbiose van haar basisbeginselen. Verhelderend in alle eenvoud. Maar precies de uitdrukking van de eenvoud is lang niet iedereen gegeven. Integendeel. Pieter toont in dit werk aan dat het hem wel gegeven is. Zijn buitengewoon verhelderend werk is een les in nederigheid voor iedere fiscalist. Fiscaliteit blijkt immers een secundaire wetenschap. Een correcte toepassing van de fiscaliteit is niet mogelijk zonder een volledig begrip van het vennootschapsrecht en nog meer van de burgerrechtelijke principes die ten grondslag liggen van een rechtsfiguur als de stille maatschap.

Het werk van Pieter Willems dient dan ook met tromgeroffel te worden aangekondigd. Bij lezing ervan weet ik dat het ook met gejuich op alle banken zal worden onthaald. Pieter bewijst dat een getalenteerd fiscalist in de eerste plaats een briljant civilist is. Hem kennende zal hij dat in alle bescheidenheid naast zich neer leggen. Dat siert hem. Maar gelukkig is er ook de praktijk. Die praktijk zal wel varen bij dit boek.

Antwerpen, 4 september 2021

Jan Tuerlinckx

Inhoud

Woord vooraf

Inleiding

Hoofdstuk 1. De spelregels in de stille maatschap

A. Met verschillende vennoten in hetzelfde schuitje: de genese van de stille maatschap

B. De stille maatschap in het WVV

i. De maatschap: het alfa en omega van de personenvennootschappen

ii. De terminologische omwenteling bij de stille maatschap

iii. De relevante bepalingen uit het WVV in verband met de (stille) maatschap

C. De vergelijking met aanverwante rechtsvormen uit het verbintenissen- en vennootschapsrecht

i. De middellijke vertegenwoordiging

ii. De croupierovereenkomst

iii. Tussenconclusie: vergelijking middellijke vertegenwoordiging en croupier

D. Externe verhoudingen bij de stille maatschap: de top van de ijsberg

i. De onbeperkte aansprakelijkheid van de werkend vennoot

ii. Wat bij pluraliteit van werkende vennoten: de vennootschap in de vennootschap?

iii. Het naar buiten treden van de stille maat: wat zijn de sancties wanneer de maskers afvallen?

E. Het occulte onder druk

i. De stille maatschap als onderneming: inschrijving in de KBO

ii. Het voeren van een boekhouding, het opstellen van een jaarrekening en de publicatie

iii. Vermogenstransparantie in het kader van het UBO-register

Hoofdstuk 2. Vermogensafscheiding zonder publiciteit: storm in een glas water?

A. Het wettelijk erkende maatschapsvermogen in het WVV: consolidatie van wat gangbaar was in de rechtsleer

B. Het zakenrechtelijk statuut van inbrengen en vermogenswinsten in de stille maatschap

i. Een overdracht in volle eigendom aan de werkend vennoot: achterhaald standpunt

ii. Een inbreng in onverdeeldheid: het quod plerumque fit onder het WVV

iii. Een inbreng in genot: a touch of trust

iv. De vermogensaangroei in de stille maatschap: rechtstreekse zakelijke toerekening

C. Is het vermogen van de stille maatschap wel zo afgescheiden als de wettekst doet uitschijnen? Over de ontbrekende categorie van de vennootschapsschuldeisers

D. De 6 basistypes van de stille maatschap

Hoofdstuk 3. De fiscaalrechtelijke behandeling en valkuilen bij de stille maatschap

A. De impact van de stille maatschap op de inkomstenbelastingen

i. De winsten gerealiseerd in de stille maatschap

ii. De winstverdelingsregels van toepassing in de stille maatschap

B. De inbreng in eigendom van vermogensbestanddelen in een stille maatschap is principieel belastbaar in de personenbelasting of vennootschapsbelasting

C. De vrijstelling op basis van het normaal beheer van het privévermogen

i. Normaal beheer is een feitelijk en abstract begrip

ii. De hoven van beroep hebben relatief liberale standpunten omtrent het normaal beheer van het privévermogen

iii. Criteria aangereikt door de fiscale administratie

iv. Het abnormaal beheer moet worden aangetoond door de fiscale administratie

D. De impact van een inbreng van aandelen in een stille maatschap op het regime van de verlaagde roerende voorheffing VVPRbis

E. De stille maatschap voor de BTW

Hoofdstuk 4. Het opduiken van de stille maatschap in de natuur en de remedies voor benadeelde schuldeisers

A. De stille maatschap kan uit een feitelijke situatie worden afgeleid

B. Wat zijn de risico’s bij het opduiken van een stille maatschap en welke middelen hebben gedupeerde schuldeisers?

i. De actio pauliana: over bedrog

ii. De vertrouwensleer, simulatie en veinzing: over beschaamd vertrouwen

iii. De zijdelingse vordering: over bedrieglijk stilzitten

Besluit

Bibliografie

Inleiding

1. De stille maatschap is een discrete en nuttige vermogensstructuur die in de praktijk onterecht vaak over het hoofd gezien wordt. Zij boogt op enkele eeuwenoude en oerdegelijke concepten van vennootschapsrecht. Het Wetboek van vennootschappen en verenigingen (‘WVV’)1 heeft hieraan verder gestalte gegeven, onder meer door de vermogensafscheiding in de (stille) maatschap expliciet te aanvaarden. Het vermogen van de maatschap, hoewel zij geen rechtspersoonlijkheid heeft, is toch afgeschermd voor de persoonlijke schuldeisers van de vennoten en komt in onverdeeldheid aan die laatsten toe.

Deze wetswijziging is gestoeld op een decennialange consensus in de rechtsleer. De goederen die behoren tot de onverdeeldheid van de maatschap, kunnen niet eerder worden verdeeld onder de vennoten, en dus ook niet eerder worden uitgewonnen door persoonlijke schuldeisers van de vennoten, dan de interne afspraken in de maatschapsovereenkomst toelaten. Dit in combinatie met de beperkte aansprakelijkheid van de stille vennoten, hetgeen een kenmerk is dat normalerwijze enkel toekomt aan vennootschappen met rechtspersoonlijkheid, maakt van de stille maatschap een gegeerde structuur om aan vermogensschikking te doen. De terreinen waarop de stille maatschap kan worden ingezet zijn legio. Zij kan dienst doen als veilige haven voor het onderbrengen van een familiaal vermogen, maar evengoed als vehikel om een vastgoedproject of beleggingsfonds in te structureren.

2. De stille maatschap heeft haar naam uiteraard niet gestolen. Zij opereert in het onbekende door middel van een onbeperkt aansprakelijke werkend vennoot. Naar derden toe zal deze zijn hoedanigheid niet vermelden, hij handelt in eigen naam. De stille maatschap blijft op de achtergrond. Hierin schuilt uiteraard ook een risico voor contractspartners die niet op de hoogte zijn van de achterliggende stille maatschap. Worden de schuldeisers te goeder trouw van de werkend vennoot dan niet onevenredig benadeeld door een niet-openbare vermogensafscheiding?

Het belang van deze vraag wordt op scherp gesteld door een andere eigenschap van de (stille) maatschap: het vermogen om “plotsklaps” op te duiken. De maatschap is immers een vormvrije overeenkomst. Zij behoeft geen geschrift en kan worden afgeleid uit een feitelijke situatie. Dit verlaagt de drempel enorm. Een schuldenaar zou een stille maatschap tevoorschijn kunnen “toveren” om aan de uitwinning door zijn schuldeisers te ontsnappen. Voor dergelijke vormen van misbruik biedt ons recht gelukkig verschillende middelen die kunnen aangewend worden om het oneigenlijk gebruik van een maatschap te bestrijden.

3. Het eerste hoofdstuk bespreekt op bondige wijze de ontstaansgeschiedenis van de stille maatschap in het WVV en vergelijkt deze vennootschapsvorm met aanverwante figuren als de naamlening en de croupierverhouding. Hiermee wordt meteen een eerste fundamentele vraag blootgelegd: brengt de stille maatschap slechts een financiële afrekening met zich mee, waarbij de stille vennoten een vorderingsrecht hebben op de werkend vennoot voor wat betreft hun aandeel in de winst, of heeft de stille maatschap ook op zakenrechtelijk vlak gevolgen? Door de jaren heen is de doctrine sterk geëvolueerd richting de tweede stelling.

Daarnaast worden ook de bepalingen uit het WVV die van toepassing zijn op de stille maatschap tegen het licht gehouden. Het valt op dat er enerzijds een modernisering heeft plaatsgevonden in het taalgebruik van de wetgever en daarnaast een consolidatie van wat in de rechtsleer en rechtspraak reeds de meerderheidsopvatting was.

4. Vervolgens zal er in het tweede hoofdstuk besproken worden wat nu precies moet worden verstaan onder de vermogensafscheiding die het WVV erkent. Gaat het hier om het toekennen van een vermogen aan een rechtsobject, namelijk een overeenkomst, of is het niet meer dan een wettelijke copy-paste van de gangbare theorie over de onverdeeldheid uit de rechtsleer?

In de stille maatschap is er, meer dan in de openbare maatschap, discussie geweest over het eigendomsstatuut van de inbrengen. Drie mogelijkheden zijn hier voorhanden: een inbreng door overdracht aan de werkend vennoot, een inbreng in onverdeeldheid tussen alle vennoten en een inbreng van een genotsrecht. Aan de hand van deze verschillende inbrengen, is het mogelijk om verschillende types van de stille maatschap te onderscheiden. Iedere inbreng zal een andere uitwinningsmogelijkheid voor de schuldeisers betekenen. Het is immers volstrekt zinloos om voor de stille maatschap in het algemeen de uitwinningsproblemen voor de schuldeisers te bespreken, zonder het onderscheid te maken tussen deze verschillende vormen van inbreng.

Waar langs de ene kant voor de ingebrachte goederen het van belang is te weten aan welk inbrengregime zij werden onderworpen, is het voor de vermogenswinsten van belang op welke wijze de werkend vennoot is opgetreden. Heeft hij het bestaan van de stille maatschap vermeld aan de contracterende derde? Werd de stille maatschap ingeschreven in de KBO? Op basis van deze parameters onderscheiden we 6 types van stille maatschap.

5. In het derde hoofdstuk volgt een analyse van de stille maatschap op fiscaal vlak. Hoewel als algemeen principe geldt dat de stille maatschap een transparante structuur (“doorkijkstructuur”) is voor de inkomstenbelastingen, zal deze toch een belangrijke impact hebben op de fiscaliteit. Het valt ook op hoe bepaalde vennootschapsrechtelijke vrijheden worden beteugeld door de fiscale realiteit. Op gebied van vennootschapsrecht is er slechts één bekende grens voor de winstuitkeringsregels: het leeuwenbeding. Wanneer er fiscaal gekeken wordt naar die uitkeringen, blijkt dat de vrijheid toch niet zo ongebreideld is. Onder meer hoe een inbreng in de stille maatschap zal kwalificeren voor de inkomstenbelastingen van de inbrengende vennoot wordt aangeraakt.

6. Afsluiten doen we in het vierde hoofdstuk met een belangrijke vraag naar bescherming van schuldeisers. Deze polyvalente, haast niet te identificeren vennootschapsvorm levert verscheidene voordelen op voor haar oprichters. Maar hoe worden onwetende schuldeisers beschermd tegen de oprichting van een stille maatschap? De onderzochte middelen zijn de pauliaanse vordering, de vertrouwensleer en de zijdelingse vordering.

Hoofdstuk I

De spelregels in de stille maatschap

A. Met verschillende vennoten in hetzelfde schuitje: de genese van de stille maatschap

7. De stille maatschap, zoals ze vandaag in het WVV ingeschreven is, herbergt op ongecompliceerde wijze een basisconcept van het vennootschapsrecht. Zij brengt een vermogende partij samen met een ondernemende partij. De vermogende partij investeert een bepaalde kapitaalwaarde in de stille maatschap en de ondernemende partij laat dit vermogen renderen door zijn arbeid of beheer.

De idee achter een stille maatschap wijkt daarmee nauwelijks af van het originele vennootschapsconcept dat waarschijnlijk is ontstaan in de scheepvaardij. Welgestelde kooplieden vertrouwden hun koopwaren toe aan een kapitein die deze via overzeese routes naar nieuwe afzetmarkten bracht. De kapitein was verantwoordelijk voor de onderneming en kon aansprakelijk gesteld worden door derden. De aansprakelijkheid van de achterliggende investeerders beperkte zich tot de waarde van de vracht die zij aan de kapitein hadden toevertrouwd. Het adagium wilde dat zij “aan de zee niet meer konden verliezen dan dat zij haar hadden toevertrouwd.” Onder de middeleeuwse voorlopers van de stille maatschap vinden we onder meer de Italiaanse “commenda” en de Nederlandse “factorijvennootschap”.2

8. Ondanks haar lange bestaan zit er nog geen roest op dat eeuwenoud vennootschapsconcept. Het is haar hoog gehalte aan contractuele vrijheid en volkomen gebrek aan formalisme, die maken dat de stille maatschap in de 21e eeuw geen anachronisme is, maar een nuttig instrument voor vermogensstructurering. De stille maatschap kan met recht de titel van ‘kampioen der discretie’ dragen.

Als personenvennootschap zonder rechtspersoonlijkheid heeft zij op dat vlak al automatisch een streepje voor op de vennootschappen met rechtspersoonlijkheid. Het bestaan van de vennootschap onder firma (VOF), commanditaire vennootschap (CommV), besloten vennootschap (BV), coöperatieve vennootschap (CV) en naamloze vennootschap (NV) is alom bekend door publicatie in de Bijlagen bij het Belgisch Staatsblad. Dat is de prijs die moet worden betaald voor het bekomen van de rechtspersoonlijkheid. Voor de BV, CV en NV gaat men zelfs nog een stap verder en is ook de informatie omtrent haar vermogen geen geheim. Via de neerleggingsverplichting van jaarrekening en jaarverslag ligt deze informatie te grabbel voor eenieder die wil. Bij grote ondernemingen worden deze publiek bekende data zelfs nog aangevuld met het controleverslag van de commissaris.

Ter aanvulling wordt ook vastgesteld dat we in België een zeer transparant en open systeem van publicatie kennen dat vrij toegankelijk is voor iedere burger. De jaarrekeningen van vennootschappen zijn kosteloos consulteerbaar op de website van de Nationale Bank en alle publicaties met betrekking tot benoemingen van bestuurders, statutenwijzigingen, herstructureringen, zetelverplaatsingen, enz. kunnen worden geraadpleegd op de website van het Belgisch Staatsblad. In andere landen gelden vaak regels rond het aanvragen van dergelijke informatie of is er een kostprijs aan verbonden.

9. Binnen de categorie van de personenvennootschappen onderscheidt de stille maatschap zich verder door haar bijzondere vorm van vertegenwoordiging. In principe dient de zaakvoerder in een gewone maatschap aan te geven dat hij optreedt in hoedanigheid van vertegenwoordiger van alle vennoten. Hierdoor zijn minstens de contracterende derden op de hoogte van het bestaan van de vennootschap. De bekendmaking van de hoedanigheid van vertegenwoordiger is een vorm van publicatie naar betrokken derden toe.

Bij een stille maatschap daarentegen, is van deze hoedanigheidsvereiste geen sprake. Daardoor kan zij in het occulte manoeuvreren en zelfs onzichtbaar blijven voor contracterende derden. Voor die derden is slechts de werkend vennoot zichtbaar. Die treedt op in eigen naam en in principe zonder het bestaan van de stille maatschap bekend te maken.

10. In een meer recent Belgisch verleden stamt de stille maatschap gedeeltelijk af van de stille handelsvennootschap. Hoewel het woord “afstammen” hier veeleer in doctrinaire of jurisprudentiële termen moet worden verstaan. De maatschap kon immers ook vóór de invoering van het WVV “stil” zijn. In die zin is de stille maatschap geen nieuw ingevoerde vennootschapsvorm. Men kan bij deze analyse evenwel niet de afschaffing van de stille handelsvennootschap negeren. Minstens de toepasselijke doctrine en rechtspraak omtrent de stille (handels)vennootschap leven verder onder de vorm van de stille maatschap.

De stille handelsvennootschap, zoals haar naam reeds doet vermoeden, was oorspronkelijk schatplichtig aan de Napoleontische Code de Commerce en later het Wetboek van Koophandel. Daar bewees zij haar diensten door te contrasteren met de vennootschap onder firma. De VOF had en heeft als wezenskenmerk dat de vennoten onder een gemeenschappelijke firmanaam naar de buitenwereld toe optreden. De stille handelsvennootschap daarentegen bestond naar de buitenwereld in principe niet, derden zagen enkel de werkend vennoot. De stille vennoten bleven onbekend aan derden en konden bijgevolg ook niet aangesproken worden.

Fig. 1. Illustratie landschap personenvennootschappen onder Wetboek van vennootschappen tot 30 april 2019

11. Voor wie het nut wil begrijpen van het naast elkaar bestaan van de stille handelsvennootschap en de stille maatschap in de periode van het Wetboek van vennootschappen, volstaat dit niet. Immers, vanuit een hedendaags perspectief zouden de stille maatschap en de stille handelsvennootschap twee volledig overlappende rechtsvormen zijn. Het ontbrekende puzzelstukje om deze parallel te begrijpen, is het gesloten systeem van handelsvennootschappen dat vóór 1995 ons vennootschapsrecht beheerste.3 Volgens dit dwingende systeem kon een vennootschap slechts een handelsactiviteit nastreven wanneer zij was opgericht onder een van de wettelijk bepaalde vormen van handelsvennootschappen. De maatschap die oorspronkelijk in het Burgerlijk Wetboek terug te vinden was, kon uitsluitend een burgerlijk doel nastreven. De stille handelsvennootschap was dan weer de enige wettelijk bepaalde vennootschapsvorm die simultaan een handelsdoel en een occult bestaan kon nastreven.

Een stille handelsvennootschap die zich niet aan de regels hield (bv. wanneer een stille vennoot zich voordeed als werkend vennoot) werd geherkwalificeerd naar een VOF.4 Dat had als ongewenst neveneffect dat de vennootschap onregelmatig was opgericht, daar de VOF een vennootschap met rechtspersoonlijkheid is, wat een neerlegging van de oprichtingsakte bij de griffie van de bevoegde rechtbank van koophandel vereist. De stille handelsvennootschap die werd geherkwalificeerd naar een VOF was bijgevolg onregelmatig opgericht, waardoor zij onder meer de bekwaamheid ontbeerde om in rechte op te treden.

12. Het is pas bij de inwerkingtreding van de Wet van 13 april 19955 dat het Belgisch recht afscheid nam van het gesloten systeem van handelsvennootschappen. Iedere vennootschapsvorm kon vanaf dan een handelsactiviteit of een burgerlijke activiteit tot maatschappelijk doel hebben en bijgevolg aan het handelsrecht of burgerlijk recht onderworpen zijn. Voortaan zouden er geen restricties meer staan op de aard van het maatschappelijk doel dat een vennootschap zich eigen kon maken. De wetgever kroonde de maatschap voor beide categorieën van vennootschappen tot “vennootschap van gemeen recht”.

Enerzijds had dit tot gevolg dat de regels van de maatschap toepassing vonden op iedere situatie die geherkwalificeerd werd in een vennootschapscontract. Tot op heden is dat nog steeds het geval. Voor de stille handelsvennootschap waarvan een stille vennoot op de voorgrond was getreden, betekende dit anderzijds dat zij onder de regels van de maatschap ressorteerde. In dergelijke situaties werd de stille handelsvennootschap niet langer beschouwd als een onregelmatig opgerichte VOF, maar als een commerciële maatschap.

De introductie van de commerciële maatschap zette het bestaan van de stille handelsvennootschap echter op de helling. De noodzakelijke tweedeling tussen de twee occulte vennootschapsvormen, namelijk de stille handelsvennootschap voor vennootschappen met een handelsdoel en de stille maatschap voor vennootschappen met een burgerlijk doel, viel weg. De maatschap kon eveneens een handelsdoel nastreven en de stille handelsvennootschap een burgerlijk doel (over dat laatste bestond toch nog betwisting). Het was duidelijk dat een van beide vormen gedoemd was te verdwijnen. De rechtsleer twijfelde dan ook openlijk aan het nut om de stille handelsvennootschap als afzonderlijke rechtsvorm te behouden.6

13. Wonderwel overleefde de stille handelsvennootschap de coördinatie-oefening van het Wetboek van vennootschappen bij de eeuwwisseling en bestond ze meer dan twee decennia naast de commerciële maatschap. In 2018 kreeg ze zelfs nog een facelift en werd de stille handelsvennootschap in het kader van de hervorming van het ondernemingsrecht7 omgedoopt in “stille vennootschap”. Het was weliswaar een louter terminologische wijziging. In het licht van de eeuwigheid blijkt het niet meer dan een voetnoot. Want nauwelijks één jaar later pikt de wetgever de boodschap van de rechtsleer van 20 jaar eerder opnieuw op en schaft hij de stille vennootschap als afzonderlijke rechtsvorm af.

In het WVV zal men de benaming “stille vennootschap” niet langer terugvinden als afzonderlijke rechtsvorm, maar haar gedachtegoed leeft verder onder de vorm van de stille maatschap.

B. De stille maatschap in het WVV

i. De maatschap: het alfa en omega van de personenvennootschappen

14. Bij het opstellen van de wetteksten van het WVV stond de algemene vereenvoudiging van het vennootschapslandschap voorop. Het Wetboek van vennootschappen had een monsterlijke verzameling aan vennootschapsvormen geschapen die moeilijk werkbaar en weinig overzichtelijk oogde. De wetgever keert met het WVV terug naar vier basisvormen van vennootschappen: de maatschap, de besloten vennootschap, de coöperatieve vennootschap en de naamloze vennootschap.

In de categorie van vennootschappen zonder en met onvolkomen rechtspersoonlijkheid heeft deze oefening geleid tot een verdere opwaardering van de maatschap. Waar zij in 1995 door de wetgever werd gekroond tot “vennootschap van gemeen recht”, wordt zij in 2019 zelfs verheven tot het alfa en omega van de personenvennootschappen. Zo koos de wetgever ervoor om eerst de tijdelijke en stille vennootschap af te schaffen, om hen vervolgens als een modaliteit van de maatschap terug tot leven te wekken. Een maatschap kan in haar statuten aangeven dat zij slechts voor bepaalde duur wordt opgericht, zodat zij een tijdelijk karakter heeft. Dit is de vervanger van de tijdelijke vennootschap. De maten kunnen ook kiezen voor een stil karakter door te bepalen dat een werkend vennoot optreedt in eigen naam en de stille vennoten zich beperken tot hun deelneming. Hetgeen dan weer de gedachte van de stille maatschap incorporeert.

15. Op dezelfde wijze, maar zonder de formele afschaffing, werden ook de VOF en de CommV bij de maatschap ondergebracht. De tijdelijke vennootschap, stille vennootschap, vennootschap onder firma en commanditaire vennootschap bestaan dus verder als gemoduleerde maatschap. Daaruit volgt ook dat een maatschap voor het eerst rechtspersoonlijkheid kan genieten, namelijk wanneer een maatschap wordt opgericht in de vorm van een VOF of CommV. Onder het Wetboek van vennootschappen maakte het nog deel uit van de definitie van de maatschap dat zij geen rechtspersoonlijkheid had.8

In de praktijk blijven de VOF en CommV minstens als benaming nog wel ingeburgerd. Het zijn vooral praktische overwegingen – de bepalingen van de maatschap zijn van toepassing op de VOF en CommV – die de wetgever tot deze indeling heeft bewogen. Die laatste vennootschapsvorm is overigens het grotere broertje van de stille maatschap. In een commanditaire vennootschap zijn er eveneens werkende vennoten met hoofdelijke aansprakelijkheid en stille vennoten met beperkte aansprakelijkheid. Er zijn echter twee verschilpunten die van belang zijn: de commanditaire vennootschap heeft rechtspersoonlijkheid waardoor zij ook een minimale zichtbaarheid kent in het rechtsverkeer en de werkende vennoten treden niet op in eigen naam, maar in naam van de vennootschap.

Fig. 2. Illustratie maatschap en haar verschijningvormen onder het WVV vanaf 1 mei 2019

ii. De terminologische omwenteling bij de stille maatschap

16. In de voorbereidende werken bij het WVV staat de wetgever nog eenmaal stil bij de rol van de stille handelsvennootschap. Dit enkel om vast te stellen dat deze sinds 1995 was uitgespeeld,9 toen het mogelijk werd om in algemene zin een vennootschapsovereenkomst te sluiten met een commercieel doel. De stille handelsvennootschap was niet meer dan een verborgen maatschap voor rekening waarvan een lasthebber optrad in eigen naam. De regels van de maatschap zijn van toepassing op de interne werking tussen de vennoten en de regels van de middellijke vertegenwoordiging of naamlening op de externe werking naar derden toe. Het mechanisme achter de middellijke vertegenwoordiging komt later nog uitgebreid aan bod.

17. Ook terminologisch is het interessant om stil te staan bij de evolutie van de stille handelsvennootschap naar de stille maatschap. Het Wetboek van vennootschappen omschreef de stille handelsvennootschap als:

“een vennootschap zonder rechtspersoonlijkheid waarbij één of meer personen een belang nemen in de verrichtingen van één of meer anderen die in eigen naam optreden.”10

Door de woordkeuze “een belang in de verrichtingen van één of meer anderen” beklemtoont de wetgever dat het zwaartepunt bij de werkende vennoten ligt. De verrichtingen worden niet enkel aangegaan door de werkende vennoten in eigen naam, maar worden ook aan hen toegerekend. Het zijn de stille vennoten die een louter belang nemen in die verrichtingen. De wettekst verduidelijkt niet wat de aard is van dit belang. Hebben de stille vennoten een zakelijk recht op de goederen die in het kader van de stille handelsvennootschap zijn verworven of slechts een vorderingsrecht op de werkend vennoot ten aanzien van het gedeelte van de winst dat hen volgens de interne overeenkomst toekomt? De oude wettekst pleit eerder in het voordeel van de tweede piste, waarbij er een verbintenisrechtelijke vordering tot stand komt ten aanzien van de werkend vennoot.

Uit de wettekst van het Wetboek van vennootschappen blijkt dat in de stille maatschap de werkend vennoot optreedt in eigen naam. Daarmee is de stille handelsvennootschap een vreemde eend in de bijt. Het vennootschapsrecht steunt immers grotendeels op de regels rond de lastgeving en het openlijk optreden in hoedanigheid van vertegenwoordiger. In de gewone maatschap is het vereist dat de zaakvoerder zijn hoedanigheid mededeelt aan derden, opdat een bepaalde handeling kan worden toegerekend aan de maatschap. Laat hij na dit te doen, dan komt er hoogstens een overeenkomst met zichzelf tot stand. Ook de vennootschappen met rechtspersoonlijkheid steunen op de georganiseerde vertegenwoordiging door een lasthebber die optreedt in naam en voor rekening van de vennootschap: de bestuurder. De onmiddellijke vertegenwoordiging (optreden in naam en voor rekening van) is daarmee de hoeksteen voor het optreden namens vennootschappen.

Het ontbreken van de onmiddellijke vertegenwoordiging hangt nauw samen met het verborgen karakter van de stille maatschap. Het verschaft haar de mogelijkheid om in het occulte te opereren. Een werkend vennoot treedt op in eigen naam en de stille vennoten hebben de mogelijkheid om op de achtergrond te blijven en te genieten van de beperkte aansprakelijkheid. Die beperkte aansprakelijkheid is vrij uitzonderlijk in een vennootschapsvorm die geen georganiseerde publiciteit kent. Ze wordt mogelijk gemaakt door het feit dat de werkend vennoot optreedt in eigen naam en bij derden niet het vertrouwen wordt gewekt dat het vermogen van de stille vennoten tot hun onderpand behoort. De stille vennoten kunnen niet tot meer worden gehouden dan hetgeen zij in de vennootschap hebben ingebracht. Deze laatste regel kon worden teruggevonden in het Wetboek van vennootschappen onder de volgende bewoordingen:

“Derden hebben geen rechtstreekse vordering tegen de vennoten van een stille handelsvennootschap, die zich tot een loutere deelneming hebben beperkt.”11

Het woord “deelneming” is een knipoog naar de klassieke benaming van de stille handelsvennootschap, namelijk de “vereniging bij wijze van deelneming”. In deze oude terminologie leest men heel duidelijk het wezenskenmerk van deze vennootschapsvorm. Het optreden van de stille vennoot beperkt zich tot de interne handelingen inzake de deelneming.

18. Het WVV heeft deze terminologie niet overgenomen. Vermits de stille maatschap een gemoduleerde maatschap betreft, vertrekt haar definitie ook vanuit de basisdefinitie van de maatschap.

Deze basisdefinitie bestaat uit de volgende vier wezenskenmerken:

(i) een overeenkomst waarbij twee of meer personen;

(ii) bepaalde goederen of rechten in gemeenschap brengen;

(iii) met de bedoeling rechtstreekse of onrechtstreekse vermogenswinsten te genereren;

(iv) en deze winsten onder elkaar te verdelen.12

In de eerste plaats geldt er voor alle vennootschappen die als modaliteit van de maatschap bestaan (stille of tijdelijke maatschap, VOF en CommV) het (i) meerhoofdigheidsprincipe. De maatschap is nog steeds een overeenkomst en dus een meerzijdige rechtshandeling tussen twee of meer partijen. Een maatschap die zou worden opgericht door één vennoot is nietig, net zoals de maatschap van rechtswege wordt ontbonden wanneer nog slechts één vennoot overblijft.

Vervolgens (ii) brengen de vennoten een goed of recht in gemeenschap. In een maatschap gaat men nogal flexibel om met de vraag welke vermogensbestanddelen kunnen worden ingebracht. De klassieke inbrengen zijn: geld, roerende voorwerpen, onroerende goederen, vermogensrechten of aandelen. Maar ook meer exotische inbrengen zoals een inbreng van arbeid of van het genot van een bepaalde zaak, behoren tot de mogelijkheden.

Uiteraard wordt deze inbreng gedaan (iii) met het oog op het voeren van een maatschappelijke activiteit. Het is de intentie van de vennoten om de inbreng te laten renderen, zij krijgt een bepaalde bestemming. Deze bestemming (“voorwerp” genaamd in het WVV) zal ook de beschikkingsbevoegdheid over de goederen van de vennootschap bepalen. In de eerste plaats is dit belangrijk voor de interne aansprakelijkheid van de werkende vennoten of zaakvoerders van de maatschap. Indien zij het vermogen van de maatschap aanwenden op een wijze die in strijd is met haar bestemming, riskeren zij intern te worden aangesproken door de vennoten wegens de miskenning van het contractuele voorwerp van de maatschap.

Daarnaast heeft de bestemming ook een belangrijke externe werking naar derden toe, die vanuit een bepaald oogpunt als pervers zou kunnen worden beschouwd. De concrete bestemming die aan de goederen gegeven is in de vorm van het maatschappelijk voorwerp, zorgt ervoor dat deze goederen buiten het bereik blijven van de persoonlijke schuldeisers van de maten. Aangezien de maten de bestemming van de goederen moeten respecteren, geldt hetzelfde voor hun schuldeisers. Deze regel zorgt ervoor dat goederen die worden ingebracht in een maatschap moeilijk tot zelfs onmogelijk kunnen worden uitgewonnen door persoonlijke schuldeisers van de maten. Hiermee heeft de wetgever voornamelijk de bescherming van de continuïteit van het maatschapsvermogen beoogd. Wanneer iedere vennoot, laat staan iedere schuldeiser van iedere vennoot, zou kunnen beschikken over de goederen van de maatschap is het voortbestaan van de onderneming gevoerd door de maatschap steeds precair. Dat schrikt grote investeringen van kapitaal of arbeid af. De keerzijde van de medaille is dat de onbereikbaarheid van het maatschapsvermogen ook ontvankelijk is voor misbruik. Een schuldenaar zou zijn vermogen kunnen inbrengen in een maatschap met als enige reden te ontsnappen aan zijn schuldeisers.

Tot slot is het uiteindelijke doel van iedere vennootschap om (iv) de winst die werd gemaakt ten gevolge van de vennootschapsactiviteit te verdelen onder de vennoten. Deze verdeling verloopt volgens de verdeelsleutel die werd afgesproken tussen de vennoten in de vennootschapsovereenkomst. Klassiek wordt de winst verdeeld pro rata het aandeel in de maatschap, doch dit is geen onbuigzaam principe. De contractuele vrijheid in de maatschap op dit punt wordt op vennootschapsrechtelijk gebied slechts begrensd door het leeuwenbeding: een vennoot uitsluiten van iedere winstdeelneming is niet mogelijk.

Voor de stille maatschap uit het WVV heeft de wetgever de volgende toevoeging gedaan, die men als een vijfde basisvoorwaarde kan beschouwen:

“De maatschap is “stil” wanneer overeengekomen wordt dat zij bestuurd wordt door een of meer zaakvoerders, al dan niet vennoten, die handelen in eigen naam.”

19. Het is duidelijk dat er tussen deze definities enkele terminologische verschillen zijn. In de eerste plaats is het opmerkelijk dat onder het Wetboek van vennootschappen de handelingen nog volledig werden toegeschreven aan de optredende personen. Het zijn de stille vennoten die een belang nemen in de handelingen van de werkende vennoten, maar uit deze woordkeuze blijkt een zekere logica waarbij het zwaartepunt duidelijk aan de kant van de werkende vennoten ligt. Deze letterlijke wettekst doet uitschijnen dat de handelingen zakenrechtelijk volledig toegerekend kunnen worden aan de werkende vennoten en dat de stille vennoten een louter financieel belang hebben.

Het zwaartepunt keert onder het WVV om. De wetgeving vertrekt vanuit de idee dat de vennootschap, hoewel zonder rechtspersoonlijkheid, een eigen vermogen heeft dat beheerd wordt door een werkend vennoot die handelt in eigen naam. Daarmee komt de nadruk meer te liggen op het vennootschapspatrimonium. De verrichtingen worden hier niet langer toegedicht als toebehorende aan de werkend vennoot, er wordt enkel verwezen naar hun optreden in eigen naam. Dit als noodzakelijke vertegenwoordigingsvorm om het occult karakter van de vennootschap te bewaren. De vennootschap beschikt daarmee wel over een eigen vermogen dat zakenrechtelijk in onverdeeldheid is tussen de vennoten.

De terminologische verschillen doen reeds vermoeden dat het onderscheid tussen de verbintenisrechtelijke en zakenrechtelijke gevolgen van het optreden door de werkend vennoot van belang zal zijn. Evenals het interne en het externe optreden.

iii. De relevante bepalingen uit het WVV in verband met de (stille) maatschap

20. De bepalingen rond de maatschap hebben in het WVV een stevige opknapbeurt gekregen. Het Wetboek van vennootschappen had op dit punt dan ook een aanzienlijke achterstand opgelopen door de oude artikelen uit het Burgerlijk Wetboek zonder aanpassing over te nemen. Het WVV brengt naast de modernisering van het taalgebruik ook op bepaalde vlakken een inhoudelijke update.

De bepalingen van de maatschap zijn terug te vinden in “Boek 4. De maatschap, de vennootschap onder firma en de commanditaire vennootschap”. Anders dan onder het Wetboek van vennootschappen is er naast het eerste boek, geen gemeenschappelijk deel meer dat van toepassing is op de maatschap. Boek 2 van het WVV is uitsluitend van toepassing op vennootschappen met rechtspersoonlijkheid.

1. Definitie van de maatschap en basisvoorwaarden

TITEL 1. Inleidende bepalingen.

Art. 4:1. De maatschap is een overeenkomst waarbij twee of meer personen zich verbinden om hun inbrengen in gemeenschap te brengen, met het oogmerk aan haar vennoten een rechtstreeks of onrechtstreeks vermogensvoordeel uit te keren of te bezorgen. Zij wordt in het gemeenschappelijk belang van de partijen aangegaan.

De maatschap is "stil" wanneer overeengekomen wordt dat zij bestuurd wordt door een of meer zaakvoerders, al dan niet vennoten, die handelen in eigen naam.

Tenzij anders overeengekomen, wordt zij aangegaan met inachtneming van de persoon van de vennoten.