Contents

Inleiding

De grondstroom opzoeken

Hoofdstuk 1

Het populisme en de autoritaire verleiding

Hoofdstuk 2

De rechts-conservatieve onderstroom in Vlaanderen

Hoofdstuk 3

Naar een alternatief maatschappelijk model?

Zou het beter kunnen worden na corona?

Afkortingen

Bibliografie

Noten

Inleiding

De grondstroom opzoeken

Een spook waart door Europa. Dit keer is het niet het spook van het communisme, zoals in de tijd van Marx’ en Engels’ Communistisch Manifest, maar eerder van een vernieuwde versie van het Nieuwe Orde-denken. Men noemt het nu meestal ‘populisme’ omdat een stem van uiterst rechtse kiezers nog altijd wordt weggezet als een proteststem. Alsof uiterst rechtse kiezers niet evenzeer voor een programma zouden kiezen als zij die het bij de traditionele partijen houden of aan de andere kant van het politieke spectrum zitten. Alsof het radicale etnocentrisme van blank en christelijk Europa tegen gekleurd, islam en omvolking geen duidelijk programma is.

Wat opvalt is dat elke uiterst rechtse partij in Europa vandaag erg inzet op de ideeënstrijd, op framing, op de manier om problemen te benoemen. En dat ze door de jaren heen de traditionele partijen, vooral die zonder eigen analyse en programma, hun perspectief hebben opgedrongen. Ze ontwikkelen wel degelijk een wereldbeeld en een maatschappijvisie. Zo steunt Vox in Spanje de Partido Popular in haar concreet beleid, maar zet zelf in op het hertalen van de politieke keuzes. Zo heeft de kleindochter van Jean-Marie Le Pen (°1928), Marion Maréchal (°1989), zich teruggetrokken uit de partij geleid door haar tante Marine, om zich in te zetten voor een bredere strijd om het culturele leiderschap, via onder andere een rechtse universiteit in politieke wetenschappen en nu aan de zijde van Reconquête. Zo draait het debat in Frankrijk rond een radicaal-rechtse polemist als Eric Zemmour (°1958), die vooral inzet op hoe de problemen te duiden en poogt de kloof tussen extreemrechts en burgerlijk rechts te dichten. Zo zetten leiders als Viktor Orban (°1963) of Jaroslaw Kaczynski (°1949) zwaar in op de controle van de media en herstellen ze het repertorium van het geloof en het patriarchaat. Zo ontwikkelen Matteo Salvini (°1973) of Geert Wilders (°1963) hun antimigratiepolitiek via een nieuwe invulling van het nationalisme, of poogt Thierry Baudet (°1983) de analyses van de universiteiten te betwisten. Zo ontstaat er vandaag een eigenaardige ‘potion magique’ waarin uiterst rechts, fake news, complot, antivax en antiwetenschap samen worden gebrouwen. Kortom, er worden veel middelen en energie ingezet voor een strijd om de publieke opinie. En die manier van kijken moet daarvoor ook eerst de media, de pers en de journalisten besmetten. Dat is wat we de normalisering van uiterst rechts noemen. Het aanvaarden van dergelijke discriminatie als een legitiem standpunt in het maatschappelijk debat. En op dat vlak is de cursor stelselmatig naar rechts opgeschoven. Clubs en verenigingen die enkele jaren geleden nog zorgden voor het ontslag van een minister, zitten vandaag dicht bij de
minister-president zelf.

Om verkiezingen te winnen moet men eerst de strijd om de geesten winnen, moet men een ‘culturele hegemonie’ weten te vestigen. Die is ook nodig om de samenleving op een nieuwe leest te schoeien. Zo wil ook de huidige Vlaamse regering haar meerderheid inzetten voor een radicaliseren van het identiteitsvertoog, onder meer via een officiële canon en een verscherpte controle op het cultuur- en mediabeleid. Er komen opnieuw geschiedenislessen op de openbare omroep om het (geconstrueerde) verhaal van het (eeuwenoude) volk te vertellen. Tom Waes (°1968) zal het ons in een virtuele (en fake) ruimte aanschouwelijk maken. Er wordt gewerkt aan een museum. Een commissie moet een ‘canon’, een officiële geschiedenis, samenstellen.

Opvallend daarbij is het element ‘strijd’. We komen uit een lange periode gedomineerd door de TINA-stelling (There Is No Alternative), het postmoderne ‘einde van de grote verhalen’, het ‘einde van de geschiedenis’ zelfs, de irrelevantie van de links-rechtstegenstelling, de post-politiek, enzovoort. Het ideologische debat werd afgevoerd onder de koepel van een neoliberale consensus. Het meningsverschil werd opgesloten in een technische of wetenschappelijke onderzoeksvraag, of beperkt tot de te nemen maatregel. De algemene richting van de maatschappelijke ontwikkeling behoeft geen discussie meer. Democratie dient om consensus te zoeken, om altijd win-winoplossingen te bedenken, om dé wetenschap en dé technologie te dienen. En dat altijd binnen eenzelfde visie op het samenleven. Wereldwijd was de liberale politieke filosofie, de vrijemarkteconomie en een parlementair regime het enige model dat universeel moest worden toegepast. De rest was geopolitiek. Dat had natuurlijk alles te maken met de desastreuze balans van het ‘reëel bestaande socialisme’ zoals Rudolf Bahro (1935-1997)1 het Oost-Europese experiment benoemde en ook met de diepe crisis van de sociaaldemocratische positie tegenover de neoliberale globalisering. Het werden vier decennia van neoliberaal eenheidsdenken.

Keerpunt

Na veertig jaar lijkt die periode van neoliberale consensus afgesloten en is het debat opnieuw geopend. Zeker nadat de covidpandemie de limieten van een neoliberale wereldmarkt heeft laten zien en de rol van de overheid opnieuw heeft onderstreept. Opvallend daarbij is dat het initiatief ligt bij rechtse denkers en stromingen. Zij domineren de agenda. Zij willen de crisis van de mondialisering, de sociale en identitaire gebreken van het liberalisme aangrijpen om de maatschappelijke orde een ruk naar rechts te geven. De aanzet komt van uiterst rechts, waarop zowel conservatief rechts als liberaal rechts reageren. Ze zetten de strijd opnieuw in. Strijd in de sociale krachtsverhoudingen, in de verdeling van de macht. Strijd, ook, om de geesten, om de verbeelding, om de framing. Het feit dat Bart De Wever (°1970) het aura van een uitzonderlijk politicus krijgt, is omdat hij zijn praktijk steevast kadert in een analyse, omdat hij vertrekt vanuit een ideologie, een referentiekader, omdat hij zijn partij positioneert in een speelveld, zodoende ook de andere partijen en ideeën in zijn frame plaatst. Hij vertelt zijn verhaal tegenover de andere. Hij schrijft een ‘theoretisch’ boek2 waarin hij zijn opvatting over nationale identiteit niet alleen uiteenzet maar ook afzet tegenover andere posities. Kortom, hij doet opnieuw ‘aan politiek’. Hij pleit voor een alternatief. Hij wil, naast macht en beleid, ook structurele verandering. Hij wil een nieuwe hegemonie om ook een nieuw regime te kunnen instellen. Het ophefmakende boek van Mark Elchardus (°1946) heet: Reset.3 Ook hij wil het politieke speelveld herschikken en een andere structuur geven.

De Wever positioneert zich in een veld. Aan de ene kant is er de sterke aanwezigheid van een extreemrechtse pool. Die wil hij aan boord houden door zich expliciet te verzetten tegen het cordon sanitaire en door ze bij elke bespreking te betrekken. Maar hij wil wel dat de navelstrengen met de collaboratie, met de ideeën van de Nieuwe Orde, met sectair en exclusief etnisch nationalisme worden doorgeknipt. Dat is nodig om ook aan de andere kant te verbreden. Hij wil dat zijn partij de plaats inneemt van de in elkaar zakkende christendemocratie als ankerpunt van het politieke speelveld in Vlaanderen. De referentie naar het christendom wil hij vervangen door die naar de natie, maar dan zonder het middenveld van de christelijke zuil mee te nemen. Vandaar kritische standpunten over ziekenzorg of onderwijs, en radicale oppositie tegen de arbeidersvleugel. Hij wil ook de liberale vermarkting voortzetten, maar ontdaan van een ideologie van individuele vrijheid of libertaire praktijken. Vandaar zijn campagne tegen woke en al te uitgesproken identiteiten. Daarbij is ook de sociale vleugel van het liberalisme de tegenstrever. De herschikking gaat niet zonder slag of stoot, maar de kern van het nieuwe narratief is duidelijk: een conservatief liberalisme. En dat wordt ook met zoveel woorden gezegd. Het debat voor de Franse presidentsverkiezingen laat die polarisering duidelijk zien in de keuze tussen het presidentieel liberalisme van Macron (°1977) en de identitair nationalistische rechterzijde van Pécresse (°1967) tot Zemmour (°1958) en Le Pen (°1968).

Waar is die andere stem?

Het is opvallend dat in dat debat de linkerzijde nauwelijks zichtbaar is. De sociaaldemocratie is in heel Europa (met de merkwaardige uitzondering van Wallonië) in een wisselende diepe crisis. Op het eerste gezicht heeft dat te maken met de sociaalliberale Derde Weg die de sociaaldemocratie bewandelde vanaf de jaren negentig, waarmee ze de band met de georganiseerde arbeidersbeweging losmaakte en afstand nam van de ideologie van sociale strijd als klassenstrijd. De sociaal-
democratie heeft twee structurele veranderingen gemist. De crisis van de overlegeconomie drong de sociaaldemocratische partijen in een defensieve positie zonder enig alternatief. En de mondialisering heeft hen geen nieuw internationalisme bijgebracht. De sociaaldemocratie keerde zich naar een pure bestuurscultuur, een hang naar voortdurende regeringsdeelname, en naar het beheer van de economische en sociale crisis. De sociaaldemocratie ging de sociaaleconomische tegenstellingen uit de weg. Het was onduidelijk op welk antagonisme het sociaaldemocratische project nog steunde. En van zodra haar rol als sociaal verzoener uitgespeeld was door de afstand tot de vakbeweging, richtte de ondernemerswereld zich op rechtse coalities waar mogelijk.

De nieuwe sociale bewegingen die sinds de jaren zestig zijn opgekomen, hebben nieuwe thema’s op de agenda gezet, maar die zijn politiek vertolkt door nieuwe partijen: hier de groene partijen, elders in Europa ook nieuw-linkse bewegingen, zoals Syriza, Podemos of Les Insoumis. Ethische thema’s werden deel van de liberale vernieuwing. Die kwam aan bod tijdens de paarse coalities. De ecologische crisis en vooral de klimaat-
opwarming werden thema’s van groene partijen. Veel strijd-
thema’s kregen geen adequate partijpolitieke verlenging en bleven aldus sociale bewegingen. En het geheel ging ten onder in een algehele depolitisering, de kloof tussen burger en politiek, de crisis van de representatie, onduidelijkheid over de inzet van verkiezingen, achterkamerbeleid, technocratie en particratie. Beleid werd beperkt tot maatregelen en sectoren. Voor elk wat wils. Een algemeen maatschappelijke oriëntatie verdween in de mist.

Staatshervorming als ideologisch debat

Dat is het kader van historische discontinuïteit waarin de rechterzijde haar kans grijpt om een nieuw politiek verhaal te schrijven en van daaruit het sociale in een nieuwe vorm te gieten. In België verloopt dat debat via de voortdurende hervorming van de staat en het verschuiven van bevoegdheden naar andere niveaus, die ook telkens andere sociale verhoudingen vastleggen. Achter de institutionele discussies gaan politieke en beleidsopties schuil, die men naargelang de bevoegdheidsverdeling makkelijker of moeilijker kan realiseren. Om patstellingen te doorbreken en de (communautaire) tegenstellingen zinvol te maken, is een nieuw verhaal nodig van hoe het rechtse Vlaanderen en het linkse Wallonië het samenleven verschillend vormgeven. De politieke voorkeur wordt daarbij als het ware aan de genetische eigenschappen van een volk toegeschreven. Er wordt een politiek vertoog opgebouwd dat de veelheid aan tegenstellingen en opties in een eenvoudige boodschap vat, die moet aanslaan bij de opinie en in het stemlokaal. Dat verhaal moet ‘hegemonisch’ worden: richting-, en leidinggevend, een oriëntatie voor diverse instellingen en sociale velden. Dat veronderstelt een strijd om die hegemonie, een clash tussen verschillende modellen, waarden en perspectieven. Een ware maatschappelijke inzet voor het politieke debat. Een herpolitisering dus. Het centrum is leeg. Rechts staat in positie. Links staat niet alleen in gespreide slagorde, maar soms ook tegen elkaar opgesteld. Links mist een toekomstvisie.
Concentreert zich op deelproblemen, focust op bepaalde sectoriële belangen, zonder aan te geven hoe de ongewilde effecten elders aan te pakken. Versnipperde projecten dragen niet bij aan de geloofwaardigheid. Veel werk aan de winkel dus.

Jarenlang hebben kerk en religie het wereldbeeld bepaald. Toen kwam de Verlichting, die de zaken via de menselijke rede inzichtelijk maakte. Nog later kwam, via het positivistisch modernisme, het geloof in wetenschap en techniek, in waarneming en feiten. Elke fase in de ontwikkeling van de mensheid gaat gepaard met een dominante manier van kijken, die door een meerderheid aanvaard wordt als ‘normaal’ en ‘natuurlijk’. Het gaat hem er dus om een bepaalde manier van kijken als het ‘gezond verstand’ voor te stellen, zoals zowel Jean-Marie Dedecker (°1952) als filosoof Patrick Loobuyck (°1974) dat graag doen, elk voor hun eigen aan elkaar tegengestelde analyses en ideeën. Het gezond verstand!

In de strijd om de hegemonie krijgen intellectuelen en opiniemakers een bijzondere rol. Vandaag voert rechts die strijd aan. Het construeert daarvoor een verhaal dat het laat voorkomen dat vandaag de dominante ideeën de ideeën van mei ’68 zijn. Men stelt het voor alsof universiteiten, media, scholen, gerechtshoven… kortom, alle maatschappelijke socialisatie-instellingen bevolkt zijn met linkse intellectuelen. Volgens de rechtse ideologen van Vlaams Belang en N-VA zijn net die linkse intellectuelen de dragers van de nefaste ideologie van mei ’68, die nu zelfs aan de basis ligt van vele vormen van ‘woke’ radicalisering.

Nieuwe tijden

De tijden zijn veranderd. Het wereldsysteem is veranderd. De arbeidersbeweging heeft het onderspit gedolven. De tijdsgeest wordt gedomineerd door liberaal individualisme, niche-
consumptie en allesoverheersende vermarkting. Voor velen is de bladzijde omgedraaid, is met het failliet van het stalinisme, het communisme begraven, en is met het failliet van de Derde Weg het socialisme verlaten. Intussen zijn ongelijkheid en uitsluiting toegenomen, is de ecologische crisis catastrofaal, zijn alle vormen van emancipatie afgeblokt en is de autoritaire verleiding alom aanwezig. Terwijl de grenzen en de scheuren van het systeem overal zichtbaar worden, gaat het mondiale kapitaal verder met haar destructieve economie.

De structuur van het samenleven ontdoen van de toxische basisingrediënten blijft dé uitdaging. Maar de vraag naar het hoe en het waarheen is in mist gehuld. Dat gebrek aan transparantie en mobiliserende perspectieven is het grote probleem. Voor wie echt verandering wil, lijkt er vandaag vooral een aanbod van rechts te komen. In Vlaanderen, maar ook in Frankrijk en andere Europese landen, tonen peilingen de verlokkingen van uiterst rechts voor een deel van de jeugd. De nieuwe generaties lijken afgesneden van het verleden, de organisatorische continuïteit is zoek en historische referenties zijn schaars. Die frustrerende vaststelling is de aanleiding voor dit boek. Waarom stevenen rechts en radicaal-rechts af op hegemonie en waarom is er weinig of geen weerwerk van links?

Daarvoor is allereerst een inzicht nodig in de lange vormgeving van het samenleven in onze streken. Het eerste hoofdstuk gaat in op de verschillende veranderingen die in de laatste vijftig jaar plaatsvonden en hoe ze de ervaring van vele jongeren en activisten vandaag vormgeven. Het tweede hoofdstuk poogt te verklaren waarom en hoe op lange termijn een rechtse hegemonie voortdurend dominant is gebleven in Vlaanderen. Dat leidt tot de vraag hoe een nieuw alternatief project moet ingaan tegen de meest diepgewortelde ‘common sense’ die vandaag door nieuwrechts tot politiek wordt verheven. In een derde hoofdstuk waag ik me al aan enkele conclusies. Wat kunnen we leren en meenemen uit weldra meer dan twee eeuwen landelijke politiek? En wat levert ons dat op, in een beoordeling van de heersende politieke situatie? Het zullen maar enkele stellingen zijn. En die pas ik dan toe in een naschrift over de ‘postcoronarelance’. Hoe kan de aanslepende pandemie aanleiding zijn tot een hernieuwd maatschappelijk debat?

Ik hoop met dit boek los te komen uit het soms bedroevende politieke debat in Vlaanderen, gesteund op enkele opinies en quotes, via Twitter en praatprogramma’s, terwijl intussen universiteiten en sociale organisaties zich toespitsen op maat-
regelen, patenten, technologieën en praktijken. De academische politicologie en sociologie zijn verworden tot bestuurskunde, management en onderzoeksmethodologie. Universiteiten zijn niet langer de vrijplaatsen voor kritisch maatschappelijk inzicht, maar ontwikkelings- en legitimatiemachines voor beleid en technologie. Dat alles maakt deel uit van de depolitisering die nu de democratie bedreigt en de belangrijkste voedingsbodem is voor extreemrechts populisme. De weg naar hegemonie van dat extreemrechts populisme helpen blokkeren is de ultieme drijfveer van dit werk. Dat is de inzet van de aanstormende verkiezingen. Moge het tenminste dat bewustzijn opleveren, en zo mogelijk ook een vernieuwde aandacht voor een verbrede linkerzijde.

Hoofdstuk 1

Het populisme en de autoritaire verleiding

In 1992 had het Vlaams Blok een grote campagne klaar met de slogan: ‘Wij zeggen wat U denkt’. Het motto stond tegen een achtergrond met een grote anonieme mensenmassa. De stem van een veronderstelde ‘zwijgende meerderheid’. De bedoeling was het straatbeeld ermee te domineren via twintigvierkantemeterborden en raamaffiches. Toen de plannen uitlekten, kwam er heftige reactie in de pers en de campagne werd snel ingetrokken, niet het minst omdat Charta 914 op elke Blok-
affiche reageerde met de sticker: ‘Ik zeg zelf wel wat ik denk.’ Enerzijds een spreken in naam van een stemloos volk. Anderzijds een oproep om de stem te verheffen in een vernieuwd politiek debat. De strijd tegen populisme was ingezet.5

Sindsdien is ‘populisme’ een scheldwoord. Zoals de term ‘globalisering’ is het een containerbegrip geworden, dat naargelang de context een andere inhoud dekt. En dus is het van belang het begrip goed te omschrijven.

Directe lijn naar het 3volk

Populisme is een opvatting over politiek bedrijven. Het legitimeert de macht als een rechtstreekse uitdrukking van de wil van het volk. Populistische machthebbers doen hun beslissingen en voorstellen in naam van een achterban, die wordt voorgesteld als de gehele bevolking. Populisme is een manier van vertegenwoordigen, van uitdrukken ook. Het ‘vertegenwoordigen’ wordt getoetst aan peilingen, straatinterviews, cafédiscussies, aan een ‘publieke opinie’ of wat ‘opiniemakers’ daarvan maken en niet in het minst het aanvoelen of de flair van de vertegenwoordigers zelf. Die toetsing maakt dus een ‘beeld’ van het volk. Het is in zekere zin een mythisch beeld, dat onmiddellijk, op evidente wijze, zonder verdere discussie, het algemeen belang in zich draagt. En dat beeld wordt gemaakt in een samenspel van abstracties: peilingen en interpretatie van experts, marketingtechnieken, plannen van spin doctors en massamedia en de usual suspects van de nieuwsduiding. Ten slotte wordt dat alles geprojecteerd op één persoon, de incarnatie van het volk, de leider. Het populisme vervangt de representatieve democratie door een plaatsvervangende democratie. Wij zeggen wel wat jullie denken. De macht spreekt niet ‘in naam van’ maar ‘in de plaats van’ het volk. Hierbij dreigt de tweede essentiële pijler van de democratie teniet te gaan. Democratie is immers niet alleen de macht aan de meerderheid van ‘het volk’, het is ook een proces van besluitvorming via tegenspraak en
maatschappelijke discussie. Het ‘georganiseerde meningsverschil’, weet u wel. Dat gaat ervan uit dat ‘het volk’ net niet met één stem spreekt. Consensusdemocratie of tegengestelde hegemonieprojecten?

Populisme steunt – gemeend of gespeeld – op de gedachte dat het mogelijk is om op evidente wijze de mening van het volk weer te geven. Het drukt zich uit in een bijzondere stijl, in een vorm van rechtstreekse band tussen politici, politieke partijen en instellingen en hun basis, hun electoraat en het brede publiek. Het is een vorm van communicatie die weinig bemiddelend en sterk eenzijdig is. Dat wil ook zeggen dat er weinig tussenpersonen aan te pas hoeven te komen, en dat er weinig tegenspraak is. Het is bij uitstek een stijl van
massacommunicatie. Liefst vanuit één centrum, vanuit de leider, de voorzitter. In die zin is het populisme zowel een uiting van machtsstreven en controlezucht, als een symptoom van de crisis van de representatieve democratie. Populisten hebben het gelijk aan hun kant en zijn zeer moeilijk in staat tot compromis of frontvorming. Populisme is een vorm waarin een kleine groep zich hult in democratische gewaden, zonder te voldoen aan de noodzakelijke voorwaarden van het georganiseerde debat in de civiele maatschappij. Populisme ontwijkt de democratie.

Zolang alleen uiterst rechts zich van het populisme als stijl bediende, werd het herkend als een bedreiging voor de democratie, zoals mocht blijken uit de afwijzing van de Vlaams Blok-demagogie. Maar vandaag dreigt populisme veralgemeend en zelfs hegemoniaal te worden. Niet alleen linkse partijen en bewegingen worden populistisch. Eerste ministers en partijen spreken uit één mond, partijleiders zijn enige woordvoerders, meningsverschil wordt al snel bestempeld als amateurisme, enzovoort. Gestroomlijnde communicatie krijgt de voorkeur boven vrije meningsuiting. Het gevolg is een soort bonapartistisch6 leiderschap, dat er niet voor terugdeinst wetten en regels aan te passen aan de noden van de machtsuitoefening. De maatregelen die noodzakelijk waren om de covidpandemie in te dijken hebben er geen goed aan gedaan. Wanneer die populistische stijl algemeen aanvaard wordt, moeten we inderdaad spreken van een dreiging van ‘Sterke Staat’ en van een nederlaag van de democratie en van de democratische vrijheden.

Ik zal in dit hoofdstuk proberen de maatschappelijke context waarin die ontwikkelingen zich voordoen te duiden, toegespitst op de Belgische en de Vlaamse politiek. Ik poog die context structureel te duiden, en de anekdotische politique politicienne te mijden. Die vervangt analyse door een beschrijving van het poppenspel zonder een verklaring te leveren. We denken namelijk dat het algemene kader voortkomt uit de neoliberale globalisering, een politiek fenomeen dat de gehele Europese politiek heeft bepaald. Het zijn dus niet de specifieke eigenschappen van onze samenleving of van deze of gene politicus of mediafiguur, die in de eerste plaats van belang zijn. Dat zijn maar verschijningsvormen van meer algemene en diepgaande maatschappelijke veranderingen, die we ook zien in andere landen in Europa en in de wereld. We zullen het dus hebben over de ontwikkelingen in Vlaanderen en België vanuit hun meest algemene kenmerken, als een voorbeeld van een meer algemene tendens, ook in andere landen in Europa terug te vinden.

Een maatschappelijke vernieuwbouw

Vijf grondstromen bepalen de politieke context waarin het nieuwe populisme is gegroeid.

(1) Het wil maar niet goed gaan met de economie. De periode van vertraagde groei, afgewisseld met stagnatie, duurt nu al bijna veertig jaar. In de context van de mondialisering en van de steeds toenemende concurrentie kan de reëel bestaande economie steeds minder instaan voor het in stand houden van een inclusieve samenleving met hoge levenstandaard en uitgebreide sociale voorzieningen. Economische groei en rentabiliteit leveren niet langer automatisch tewerkstelling en sociale vooruitgang op. Integendeel, om de rentabiliteit van de economie in stand te houden moeten er steeds nieuwe sociale kostenverlagingen worden gerealiseerd. De economie ligt aan een baxter. Ze heeft behoefte aan sociale uitsluiting. Volledige tewerkstelling is niet langer een oogmerk. Daarom is de voortdurende preek over het verhogen van de tewerkstellingsgraad maar een zeer partiële doelstelling. Het is tegen de stroom oproeien in een samenleving die steeds meer inzet op automatisering, informatisering, artificiële intelligentie en andere nieuwe technologieën om arbeid uit te sparen en te vervangen. De mismatch tussen de vraag op de (geschoolde) arbeidsmarkt en de vraag van de (veelal ongeschoolde) werklozen is groot. De economie in private handen en gericht op de markt drijft op productiviteit, winstvoet en accumulatie, en niet op tewerkstelling. In die omstandigheden is werkloosheid een
structureel gegeven en zullen er steeds meer mensen buiten de actieve bevolking vallen. De heersende economische dynamiek heeft niet de gehele bevolking nodig. De economie is niet inclusief. Daarover bestaan ontieglijk veel studies.

(2) De samenleving is geseculariseerd, ontzuild en gedepolitiseerd. Dat wil in de eerste plaats zeggen dat de mensen niet langer hun leven doorbrengen in instellingen en verenigingen die bijeengehouden en gedreven worden door eenzelfde wereldbeeld. De civiele maatschappij, zeg maar het verenigingsleven en het lidmaatschap, is niet langer opgedeeld naar levensbeschouwing. Ze is dus niet langer een vanzelfsprekend doorgeefluik naar de politiek. De band tussen de sociale organisaties – niet het minst de vakbewegingen – en de politieke partijen is veel losser geworden. Vele partijen gaan er prat op los te staan van het middenveld. Sommige maken er zelfs een project van om het middenveld terug te dringen naar de semiprivate sfeer, om ‘het primaat van de politiek’ te verdedigen, om alleen een electorale band met ‘het volk’ te erkennen. De politieke partijen rekruteren hun personeel ook veel minder uit het middenveld, maar eerder uit kabinetten, administraties en studiediensten. Dat betekent ook dat politieke partijen zich minder met maatschappelijke oriëntaties en wereldbeelden bezighouden. Ze zijn steeds exclusiever gericht op het beheer van de staat en het staatsapparaat. Programma’s bestaan uit ‘maatregelen’, uit beheer en beleid, niet langer uit maatschappelijke visies en doelstellingen. Geen enkele partij, een zeldzame uitzondering niet te na gesproken, is vandaag nog ‘ingeplant’ als voorheen. Dat ziet men ook aan de partijcongressen die steeds meer door het politiek personeel zelf gedomineerd worden. Politiek en maatschappelijk project worden aldus uit het dagelijks leven gebannen.

(3) De uitvoerende macht is dominant tegenover de wetgevende en de rechterlijke machten. Er is een nogal drastische machtsverschuiving opgetreden van de organen van meningsvorming en debat naar de bestuursorganen. Het parlement is een
aanhangsel van de regering geworden. En de discipline wordt er via de particratie in gehouden. Voorheen werd er gevochten tegen volmachten of speciale machten, nu lijkt het normaal dat de regering de agenda en het wetgevende werk bepaalt. Deze absolute dominantie van de uitvoerende machten in de staat en in de partijen maakt van het beheer van het politieke apparaat de enige doelstelling. Verkozenen en politieke fracties worden instrumenten van ministers en beleid, hoogstens lobby’s voor bepaalde belangen, uiterst zelden vertegenwoordigers van wat er leeft in de sociale bewegingen en in de samenleving, laat staan voorlopers inzake transities. De kwaliteit van het beleid wordt vooral bepaald door niet verkozen, niet transparante en niet gecontroleerde kabinetten, medewerkers en experten enerzijds, en administraties anderzijds. De ‘overheid’ herleiden tot verkozen politici, die zich regelmatig aan verkiezingen moeten onderwerpen, is een zwaar understatement. De staat bestaat uit een zeer uitgebreid apparaat, met administraties, wetten en decreten, directies en diensten. Die worden zelden onderworpen aan verkiezingen of maatschappelijk debat. Voorheen was deelname aan de regering in de partijen nog onderworpen aan telkens weer een tactische discussie, die afgewogen werd tegen de andere activiteiten in de civiele maatschappij. Nu is deelname aan de regering vanzelfsprekend zodra de kans zich voordoet. Blijkbaar is de enige doelstelling van een politieke partij nog deelnemen aan de uitvoerende macht. De verenging van de politiek tot de instellingen en vooral tot de uitvoerende functies wordt in zekere zin gelegitimeerd door een
verenging van de politieke wetenschap. Ook daar is de focus vooral gericht op de institutionele werking van de politieke markt.

(4) De gehele samenleving is gedompeld in een consumptiecultuur. De economie steunt op een warenproductie en op verkoopbare producten. Van belang is te begrijpen dat het daarbij niet in de eerste plaats gaat om behoeften en behoeftebevrediging, maar om verkoopbaarheid, om solvabele vraag. Dat wil zeggen dat ook de culturele productie en zelfs basisvoorzieningen als zorg en onderwijs op zoek moeten naar hun markt, naar hun koopkrachtige vraag. Ook daar zijn rentabiliteit en businessplannen de regel, zeker in het raam van een jarenlang bezuinigingsbeleid. Eigenheid, profiel en stijl worden nu vooral gemaakt via expressieve consumptiepatronen – wij consumeren om iets te willen zeggen – en het productiesysteem speelt daar via een gestylede nichemarketing op in. Bij uitbreiding worden alle menselijke verhoudingen, liefde en zorg incluis, ruilverhoudingen in een markt. Dat heet ‘commodificatie’, vermarkting: de omvorming van cultuur tot ruilwaar. Elke menselijke activiteit wordt nu gedacht in een bedrijfs- of supermarktmodel. De onderneming wordt de dominante metafoor voor de samenleving. Via de herpositionering van de mensen als consument en via hun consumptiepatroon verdwijnen de productievoorwaarden uit het zicht en worden alle rentabiliteitscondities gelegitimeerd. Die verschuiving van het belang van de producent naar het perspectief van de consument heeft vele solidariteitsmechanismen op de helling gezet.

(5) De massamedia, vooral de televisie en de sociale media, zijn de belangrijkste sociale scene geworden. Ze zijn een belangrijke reproductie-instelling, zij bepalen het culturele beeld van de samenleving, zij laten zien – en vooral ook niet zien – wat er gebeurt, zij bepalen de publieke agenda, zij leveren de versimpelde versie van de samenleving. Zij zijn daarenboven zelf ingebed in de consumptiecultuur: niet alleen de commerciële zenders maar ook de openbare zenders zijn onderworpen aan concurrentie, kijkcijfers en convenanten. De missie wordt dus totaal gekaderd in wat economisch haalbaar is, en dat in een krimpscenario. Zo worden de media zelf protagonisten van de vermarkting. Massamedia op zoek naar kijk- en luistercijfers omwille van de reclametarieven en sociale media, vrij toegankelijk voor elke mening en vooral voor elke Instagram- of TikTok-move. De belangrijkste reclametool voor jongeren zijn nu de ‘influencers’. Die algehele bevrijding van gatekeepers, van mensen en instellingen die instaan voor kwaliteitscontrole en discussie, heeft ook geleid tot een verkleutering van de dominante maatschappelijke cultuurfenomenen. Alles kan en mag nu, als er maar een publiek voor is, als het maar verkoopt.

Landen in een andere wereld

De structuur van het samenleven is in die enkele decennia tijd grondig veranderd. Het is die structurele ombouw van de politieke samenleving, van de polis, die de samenlevingsopbouw en de politieke activiteit ondergeschikt maakt aan de dynamiek en de logica, de wetten en de regels van andere maatschappelijke sectoren, die op hun beurt eerder private dan collectieve doelen dienen. De aanslepende economische groeicrisis, het uiteengroeien van politieke partijen en middenveld, het monopolie van de uitvoerende macht, de vermarkting en de mediatisering ondersteunen de groeiende kloof tussen burger, samenleving en politiek. Maar meteen geldt ook het omgekeerde, tussen politiek en burger. De politiek laat zich steeds meer sturen door expertise en marketing, en de burger wordt gedwongen zich steeds meer als klant van de overheid te gedragen. En klanten reageren met klachten, niet met productieve voorstellen. Niet de democratische besluitvorming, maar de geldstromen in de markt bepalen de vorm van de samenleving. Dat is de essentie van de deregulering, liberalisering en privatisering, het credo van de neoliberale omwenteling. De politici hebben het steeds moeilijker om hun legitimiteit te vestigen. Die legitimiteit ligt immers niet langer in de adequate ‘vertegenwoordiging’ die het mogelijk maakt dat het parlement een beeld geeft van de natie, en de daar gevoerde debatten leiden tot een besluitvorming die beantwoordt aan een draagvlak. Zo luidt de theorie toch?

De vraag is of die theorie zelf nog houdbaar is. Om te functioneren vereist de representatieve democratie dat de verhouding tussen vertegenwoordiger en kiezer duurzaam is (tenminste tot de volgende verkiezingen) en samenhangend (zodat de vertegenwoordiger de kiezer vanuit een ideologie, een plan van aanpak, kan vertegenwoordigen in elk concreet dossier). Dat is het eenvoudigst wanneer de partijen ook belangenbehartigers zijn van vaste sociale groepen met een eigen zelfbeeld. Die samenleving bestaat niet meer en is dus ook niet meer op die wijze te representeren. De politiek ‘vertegenwoordigt’ de samenleving niet echt en heeft dus behoefte aan nieuwe verbanden, gaande van geregelde opiniepeilingen tot participatieve processen.

Vandaag ligt de legitimiteit alleen bij het feit verkozen te zijn om macht uit te oefenen. Door de partijen geselecteerde politici – zoals gezegd, meestal uit het staatsapparaat of de kabinetten en steeds vaker uit het eigen gezin – worden via marketing in de verkiezingsmarkt aan de kiezer gebracht. Mediatieke verkoopbaarheid is het eerste criterium voor een politicus. Toen hij nog journalist was, gaf Siegfried Bracke (°1953) de media de opdracht politici aan een ‘stresstest’ te onderwerpen.7 In een debat (Nachtwacht, mei 2003) antwoordde Siegfried Bracke, toen de vernieuwer van de politieke journalistiek, op mijn kritiek dat het inderdaad de opdracht was van de media om de ‘stressbestendigheid’ van politici te testen. Politieke journalisten worden headhunters. Op die manier geven de massamedia en hun vorm van populisme – de gemiddelde kijker als veertienjarige, de zestiensecondeninterviews – schaamteloos hun criteria door aan het politieke personeel. Het format wordt doorgedrukt met uitzendingen als Bracke en Crabbé, waarin jonge kandidaten als Freya Van den Bossche (°1975) worden uitgetest. De ‘teletubbies’ – het leidende socialistische kwartet in de vroege jaren 2000:
Patrick Janssens (°1956), Steve Stevaert (1954-2015), Frank Vandenbroucke (°1955) en Johan Vande Lanotte (°1955) – en de ‘politieke babes’ worden via de media gepromoot. Stevaert wordt een spilfiguur in het infotainment. Conner Rousseau (°1992) poogt op precies dezelfde wijze de sociaaldemocratie nieuw leven in te blazen. En de doorbraak van Bart De Wever verliep ook via een deelname aan De Slimste Mens. Later had de N-VA-voorzitter recht op een aantal afleveringen van een reality programma om ‘de mens achter de politicus’ te tonen.

Volgens Siegfried Bracke, en met hem vele mediamensen, moet de politiek (en ook de media) zich aanpassen aan de consumptiecultuur. Politici testen op hun verkoopbaarheid. Stemmentrekkers blijven bovenaan, maar plaatsvervangers worden in een snel tempo opgebruikt. Dat betekent ook dat vele politici na het opnemen van hun mandaat hun ‘vertegenwoordiging’ moeten zoeken, zelf het beeld ophangen van een ‘volkse vertegenwoordiger’ om zich te identificeren met een ‘volk’. Dat gebrek aan overeenstemming is duidelijk zichtbaar wanneer politici zich ook afficheren als expliciet verbonden met een of andere grote sociale beweging. Politiek wordt een spel van percepties, dat wordt beheerst door een nogal gesloten systeem waarin het nieuwe politiek-mediatiek-commercieel complex domineert. Kranten en media hebben hun ‘edito-
rialisten’, ‘analisten’, ‘senior writers’ en ‘ankers’, gatekeepers die de bandbreedte van het debat afbakenen. Daarbinnen wordt de ‘pensée unique’ telkens weer gerecycleerd. Niet het minst omdat enkele mediaconcerns en grote spelers de media domineren. Er lijkt nu een consensus in de politieke wereld dat de huidige instellingen en werking een eerder afstotend effect hebben op de mensen. Niemand lijkt nog de huidige functio-
nering te verdedigen. De sanitaire crisis heeft die toestand alleen maar uitgediept.

Deugdelijk bestuur vereist een herdenken van instellingen en procedures. De democratie moet opnieuw uitgevonden worden. Sommigen zoeken het in een herdefiniëren van het volk en de versterking van de uitvoerende macht. Zij komen op voor vastliggende waarden en tradities waaraan men zich simpelweg te houden heeft. Anderen willen de democratie uitbreiden naar meer participatie en coproductie, naar het aanvullen van de representatieve democratie door meer rechtstreekse of deliberatieve democratie. Het voortzetten van de bestaande liberale orde of het herinvoeren van meer dirigistisch protectionisme of het herschikken van de machtsverhoudingen...
Ziedaar al, in het licht van het voorgaande, mooie antagonismen.

Een lang verhaal

De ommekeer wordt ingezet rond het midden van de jaren zeventig van de vorige eeuw. De ‘golden sixties’ lopen op hun eind, het project van ‘les trente glorieuses’8 sputtert. Dat is het begin van de ombouw tot de huidige ‘nieuwe wereld-
orde’ waarin politiek verwordt tot populisme omdat de
democratie wordt afgebouwd. Jihad versus McWorld, noemde Benjamin Barber (1939-2017) het.9 Twee fundamentalismen staan tegenover elkaar: religieus of cultureel essentialisme tegenover de universele marktregels. Aan de ene kant diegenen die het samenleven willen afleiden van onaantastbare wezenlijke kenmerken. Aan de andere kant zij die het samenleven herleiden tot contracten en afspraken tussen volkomen zelfstandige monaden. In die tegenstelling is de democratie de klos, want geen van beide – de markt noch de sekte – is scheutig op inmenging. Enig historisch perspectief is nodig om het huidige politieke landschap te begrijpen, zeker nu het verwerpen van historisch en structureel inzicht een van de kenmerken van het heersende klimaat is.