wanhoop in de wetstraat

Ivan De Vadder

WANHOOP IN DE WETSTRAAT

De redactie van dit boek werd
afgesloten op 12 juli 2022

© 2022 Ivan De Vadder en Ertsberg

info@ertsberg.be

www.ertsberg.be

@ErtsbergB

www.facebook.com/ertsberg

ErtsbergB

nur 754, 688

isbn 978 94 64369 59 5

isbn (e-boek) 978 94 64369 72 4

Omslag: Mario Debaene

Opmaak: www.intertext.be

Auteursfoto: Fotografie An Clapdorp

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder de uitdrukkelijke voorafgaande en schriftelijke toestemming van de uitgever, behalve in geval van wettelijke uitzondering.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced, stored or made public by any means whatsoever, whether electronic or mechanical, without prior permission in writing from the publisher.

‘A politician’s main function is to disappoint.’

julian barnes

in Elizabeth Finch

Voor Katrien, mijn rots in de branding

Inleiding

Het jaar van het onbehagen

Het jaar 2021 is het jaar van het onbehagen geworden.

De bestorming van Capitol Hill, de wijk waar de parlementen van de Verenigde Staten gehuisvest zijn, heeft het jaar van het onbehagen in januari al ingeluid. Door een nauwelijks verholen oproep om de zetel van de democratie te bestormen, slaagt de uittredende president Donald Trump er bijna in om die democratie ook werkelijk neer te halen. Met die gewelddadige uitbarsting van het onbehagen start het jaar in de VS.

Maar ook in eigen land zijn er in 2021 opmerkelijke protestbewegingen. De verschillende versies van La Boum verzamelen in het Brusselse Ter Kamerenbos jongeren die hevig protesteren tegen wat zij aanvoelen als inperkingen van hun vrijheid door het coronabeleid. De voortvluchtige korporaal Jürgen Conings steelt verschillende wapens uit een militaire kazerne, en begeeft zich naar het huis van viroloog Marc Van Ranst, die symbool staat voor de strenge aanpak van het coronavirus; verschillende politici krijgen op datzelfde moment ook bescherming van agenten van de Staatsveiligheid, die tot in het huis van de politici kamperen om ze te beschermen tegen mogelijke aanslagen. De voortvluchtige militair met extreemrechtse sympathieën krijgt bovendien massale steun op de sociale media: velen zien in hem een kordate verzetsheld. Nadat het lichaam van de militair is gevonden – hij is door zelfdoding om het leven gekomen – doen allerlei complottheorieën de ronde. Op het einde van het jaar verzamelen op verschillende momenten betogers in Brussel, officieel om te protesteren tegen het CST, het Covid Safe Ticket, dat opnieuw gezien wordt als een bedreiging voor de individuele vrijheid. Enkele dagen later neemt (vooral het Franstalige) zorgpersoneel de fakkel over: het protesteert tegen de verplichte vaccinatie van het zorgpersoneel.

Uiteindelijk loopt het jaar 2021 over in het volgende jaar: in de Canadese hoofdstad Ottawa blokkeert een ‘konvooi van de vrijheid’ met tientallen vrachtwagens dagenlang het stadscentrum, en enkele dagen lang wordt zelfs een brug tussen Canada en de Verenigde Staten afgesloten door betogers die protesteren tegen de coronamaatregelen die de Canadese truckers verplichten zich te laten vaccineren. Eventjes lijkt het erop dat dit protest zich ook in Europa kan ontwikkelen, maar het Europese ‘konvooi van de vrijheid’ dat de straten van Brussel had moeten blokkeren loopt met een sisser af.

Dat betekent niet dat de nieuwe regeringen in België (oktober 2020) en Nederland (december 2021) zich niet pijnlijk bewust zijn van dat ongenoegen. In het regeerakkoord van Alexander De Croo, de Belgische eerste minister, staat dan ook duidelijk dat ‘het vertrouwen in politiek als positieve kracht versterken door van democratische vernieuwing een prioriteit te maken’ een opdracht is. En sinds het toeslagenschandaal is ‘een nieuwe bestuurscultuur’ uitgegroeid tot een buzzwoord in de Nederlandse politiek. Het nieuwe regeerakkoord van Mark Rutte (Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst) noemt het ‘herstel van vertrouwen’ de belangrijkste ambitie. ‘Wij willen het vertrouwen tussen burgers en overheid herstellen’. Het zijn erg typische zinnetjes in zo’n regeerakkoord, waarbij de uitvoering van de belofte ontelbare keren moeilijker is dan het formuleren van het voornemen. De dag voor de eedaflegging van zijn regering belooft Alexander De Croo dat zijn regering ‘het beginpunt zou worden om op een andere manier aan politiek te doen.’ En hij citeert de Amerikaanse basketlegende Michael Jordan. Die zei dat ‘talent wedstrijden doet winnen, maar dat je, om kampioen te worden, een ploeg nodig hebt die samenwerkt.’ ‘Samenwerken, dat is wat we in ons land nodig hebben. Samenwerken is wat deze ploeg nodig heeft.’ Het is een fantastisch voornemen, dat door de aard van de oefening (een coalitie van veel politieke partijen die ideologisch ver uit elkaar staan) oneindig veel moeilijker is vol te houden.

Het coronavirus is de contrastvloeistof geweest die het ongenoegen en het onbehagen heeft blootgelegd. In ons land staat de complexiteit van de structuren vaak een efficiënt bestuur in de weg, het feit dat de Vlaamse regering anders is samengesteld dan de federale opent de deur voor politieke spelletjes bij gezamenlijk te nemen beslissingen, het streven naar een compromis tussen twee extreme posities binnen het Overlegcomité is een methode die een virus koud laat, maar die wel op het einde van 2021 leidt tot een ware politieke chaos, op het moment dat de Raad van State een van de politieke ‘compromissen,’ de sluiting van de cultuursector, terugschroeft. De coronacrisis legt ook genadeloos bloot hoe sommige politici hun ‘voorbeeldfunctie’ invullen: zo laat de burgemeester van Sint-Truiden, Veerle Heeren (cd&v) zichzelf en enkele vrienden en familieleden vervroegd vaccineren, nog voor de algemene bevolking aan de beurt is. Wanneer de zaak uitkomt, verdedigt ze haar beslissing en weigert ze een stap opzij te zetten. Onder druk van de oppositie laat ze zich tijdelijk vervangen. Uiteindelijk wordt ze, op basis van een hoorzitting, het tuchtverslag van de gouverneur en de verklaringen van Heeren zelf, als burgemeester zes maanden geschorst. Dat is een zware sanctie voor een ‘grove nalatigheid,’ zegt Vlaams minister van Binnenlands Bestuur Bart Somers (Open Vld).

De coronacrisis heeft de beruchte ‘kloof met de burger’ wel tot nieuwe diepten gebracht.

Het laatste Overlegcomité van december 2021 sluit de cultuursector, uit schrik voor de opkomende omikronvariant, maar laat de horeca ongemoeid, net als de kerstmarkten. Viroloog Marc Van Ranst vat het samen in de boutade: ‘De glühwein heeft het gehaald van de cultuur.’ Viroloog en vicerector van de ULB Marius Gilbert gaat nog een stuk verder: ‘De vertrouwensbreuk is compleet. En ze komt op een moment waarop we dit vertrouwen juist nodig hebben omdat omikron voor de deur staat,’ zegt hij geëmotioneerd tijdens een radio-interview. Uiteindelijk kan Gilbert zijn tranen niet meer bedwingen. ‘Ik ben ontroerd omdat ik denk dat mensen het niet beseffen. Ik denk niet dat ze beseffen welke politieke koehandel er op het Overlegcomité plaatsvindt.’ Hij voorspelt dat in de toekomt de mensen van de cultuursector, zij aan zij met extreemrechts én het Franstalige zorgpersoneel, zullen betogen, allemaal boos om de manier waarop de coronacrisis wordt aangepakt. Het leidt tot een ongezien protest in de cultuursector, met een betoging op de Brusselse Kunstberg, waaraan zelfs parlementsleden van de meerderheid deelnemen, ontevreden over de beslissing van de regeringen in het Overlegcomité. De liberale burgemeester van Gent, Mathias De Clercq, reageert op Twitter en zegt dat hij als burgemeester niet de gewoonte heeft om maatregelen in het kader van de coronacrisis in vraag te stellen, maar dat hij dit niet uitgelegd krijgt. En de staatssecretaris voor Asiel en Migratie, Sammy Mahdi (cd&v), maakt zich zorgen, ‘op dagen als deze toch nog meer over de politiek en de democratie. Dit is niet goed. Dit is frustrerend.’

Enkele dagen later duikt voor het eerst de term ‘burgerlijke ongehoorzaamheid’ op. De kranten De Standaard en Le Soir zetten hem op de voorpagina. De Luikse bioscoop Les Grignoux kondigt aan open te blijven, ondanks de opgelegde sluiting. ‘Wij blijven open. Laat de politie maar komen,’ zegt Laurence Hottart van Les Grignoux. Zij baat op drie locaties in Luik acht bioscoopzalen uit. ‘Wij zullen zondag heropenen en als de politie ons komt sluiten, openen we de dag erop opnieuw. En de boetes zullen we betalen.’ Ook de bioscopen Palace, Galeries, Kinograph en Vendôme in Brussel blijven open. ‘We zijn het vertrouwen in de politiek kwijt,’ zegt Eric Franssen van Palace. En de politiek legt zich schoorvoetend neer bij het culturele protest. De agenten van de politiezone Brussel Hoofdstad-Elsene zullen geen systematische controle uitvoeren op de bioscopen die beslist hebben om wel open te blijven. Ook de burgemeesters van Elsene en Ukkel, Christos Doulkeridis (Ecolo) en Boris Dilliès (MR), zeggen dat ze geen politiewagens zullen sturen naar cultuur- of bioscoopzalen die openblijven. ‘Het Overlegcomité maakte een symbolische vergissing. Daar ga ik geen vergissing aan toevoegen,’ zegt Doulkeridis (Ecolo) aan RTL. ‘Ik ga de politie niet naar dit soort plaatsen sturen om ze te controleren.’ Wat dan weer MR-voorzitter Georges-Louis Bouchez op de heupen werkt: ‘De aanpak van burgerlijke ongehoorzaamheid die niet alleen door politici maar ook gerechtelijke instanties wordt aangemoedigd, is destructief voor de geloofwaardigheid van de rechtsstaat en van onze instellingen. Waarom moeten bepaalde sluitingen worden nageleefd en andere niet?’ Ook hij neemt de term ‘burgerlijke ongehoorzaamheid’ in de mond: ‘Het probleem is de burgerlijke ongehoorzaamheid als ze in de hand wordt gewerkt door politici die regels kunnen aanpassen of gerechtelijke instanties die ze moeten doen naleven. Ik heb genoeg van de hypocrisie.’ Een grondwetspecialist van de Luikse universiteit waarschuwt voor het gedogen van de burgerlijke ongehoorzaamheid door politie en justitie: ‘Wanneer we toestaan dat een bestaande maatregel niet wordt gehandhaafd, dan maken we de rechtsstaat fragiel.’

Uiteindelijk wordt de sluiting van de cultuursector – een van de beslissingen van het Overlegcomité – geschorst door de Raad van State. De federale regering moet terugkomen op haar beslissing, en gaat met de billen bloot. Bovendien vertikken de twee regeringsleiders, premier De Croo en minister-president Jambon – die nota bene de Vlaamse minister van Cultuur is –, het om uitleg te komen geven bij het hele gebeuren. De stuurloosheid verhoogt het gevoel van een politieke kakofonie.

Het jaar 2021 is dus het jaar van het onbehagen geworden. En eigenlijk duikt dat gevoel in zowat alle westerse landen op. Over de hele wereld heeft de pandemie ertoe geleid dat regeringen de burgerlijke vrijheden opschorten en dat mensen in hun vrijheid worden beperkt. Grenzen worden gesloten, internationale reizen zijn verboden, er komen geregeld beperkingen op binnenlandse reizen en zelfs op het gebruik van het openbaar vervoer. Onze bewegingsvrijheid wordt weggenomen. Overheden roepen noodbevoegdheden in of leggen de noodtoestand op. Er is geen of nauwelijks parlementair toezicht. Er wordt een verplichte sociale afstand ingevoerd, wat leidt tot het woord ‘anderhalvemetersamenleving’, lockdowns en avondklokken worden ingevoerd. Het dragen van mondkapjes wordt verplicht, ook in de buitenlucht. Scholen en theaters zijn gesloten. Verkiezingen worden uitgesteld. Openbare protestmanifestaties zijn een tijdlang verboden, om gezondheidsredenen. Afwijkende stemmen zijn niet welkom, en de vrijheid van meningsuiting is beknot. De volle kracht van de wet wordt gebruikt om diegenen die ‘ongehoorzaam’ zijn te straffen, zelfs al gaat het om enkele tieners die gewoon samenkomen.

Deze lijst klinkt misschien dystopisch, maar dit was de ervaring van heel wat mensen in 2021.

De gapende kloof

De motivatiebarometer van psycholoog Maarten Van Steenkiste en zijn collega’s van de UGent komt begin december 2021 tot de conclusie dat 73 procent van de gevaccineerden aangeeft weinig of geen vertrouwen te hebben in de deskundigheid van de overheid, terwijl 72 procent zegt enigszins of sterk te twijfelen aan de goede bedoelingen van de politiek. Bij de niet-gevaccineerden zit dat wantrouwen trouwens al op 96 procent. De grote meerderheid van de ongevaccineerde personen heeft het vertrouwen in de corona-aanpak verloren, omdat de vaccins en maatregelen minder veilig zijn dan voorgesteld. 70 procent van hen vindt ook dat het virus vrij spel moet krijgen om immuniteit op te bouwen. Een grote meerderheid van de ongevaccineerden vindt bovendien dat de capaciteit op intensieve zorg moet opgetrokken worden en dat er meer zorgpersoneel moet worden aangeworven.

De pandemie zorgt in zowat alle Europese landen voor een tweedeling in de samenleving. In Italië gelooft 6 procent van de Italianen – dat zou overeenkomen met meer dan drie miljoen mensen – dat Covid-19 niet bestaat, zegt de denktank CENSIS in december 2021 in zijn 55ste jaarverslag; 11 procent noemt het vaccin ertegen nutteloos, 31,4 procent denkt dat het een experimenteel geneesmiddel is waarmee mensen worden ingeënt omdat er nu eenmaal proefkonijnen nodig zijn; voor 12,7 procent doet de wetenschap überhaupt meer kwaad dan goed. ‘Het irrationele heeft het sociale weefsel geïnfiltreerd,’ concludeert het rapport met als titel De Irrationele Samenleving, ‘en heeft een plek veroverd in het publieke debat’. Volgens datzelfde rapport denkt 20 procent van de Italianen dat 5G een instrument is om de geest van mensen te controleren. Voor 6 procent van de Italianen is de aarde plat. 10 procent gelooft niet dat er ooit mensen op de maan geland zijn. 40 procent denkt dat er een ‘omvolking’ gaande is, waarbij mondiale elites migranten binnenloodsen om nationale identiteiten en culturen in Europa te doen verwateren. Volgens het onderzoeksinstituut vindt er ‘een geleidelijke uitholling plaats van het rationele discours in de samenleving en van de instrumenten waarmee we voortgang en welzijn hebben opgebouwd – geneeskunde, farmaceutica en technologische innovatie.’

Tegenover die irrationele en emotionele houding kunnen politici, media en experts alleen een rationeel antwoord plaatsen. Het is een dovemansgesprek.

Die tweedeling wordt ook zichtbaar in ons land tijdens een onverwacht grote betoging – officieel tegen het gebruik van de coronapas, de befaamde CST – in Brussel, op 22 november 2021. De Antwerpse politicoloog Stefaan Walgrave neemt al jaren manifestaties onder de loep. Hij noemt deze betoging de uitbarsting van een amalgaam van boosheid die bijna een jaar onder een stolp zat. Een bont allegaartje zijn de actievoerders in elk geval: van antivaxers tot gevaccineerden die de coronapas dictatoriaal noemen, extreemrechtse en extreemlinkse keetschoppers, vreedzame ouders die zich zorgen maken over hun kinderen, voetbalhooligans, complotdenkers, ongevaccineerde verpleegkundigen die vrezen voor hun job, leraars en natuurgenezers. De instellingen die het het meest moeten ontgelden zijn de beleidsmakers, de experten en de klassieke media. ‘Het was een mars tegen de elite, tegen het systeem,’ zegt Walgrave. ‘Antivaxers hebben het gevoel dat ze in de media voor dommeriken en gekken worden versleten. Daarnaast speelt ongetwijfeld ook de teleurstelling over de vaccins een grote rol. Het rijk der vrijheid was beloofd, maar het komt er maar niet. Wat mij het meest verbaasde, was het aantal betogers: 35.000 op een regenachtige zondag is veel.’ Tegelijk blijkt uit onderzoek dat er grote steun is voor het vaccinatiebeleid en zelfs voor een nieuwe lockdown, zegt Walgrave. ‘De politiek hoeft hier dus niet per se iets mee te doen. Maar ze moet wel beseffen dat er een onderstroom is van mensen die met een groot ongenoegen zitten.’

Ook het OCAD, het orgaan dat in ons land de dreigingsanalyse maakt, waarschuwt voor dat ongenoegen. De weerstand tegen de coronamaatregelen in ons land is tijdens de crisis sterk toegenomen en leidt op die manier tot meer polarisering, extremisme en bedreigingen. Een eventuele verplichte vaccinatie zou – net als de coronapas in het verleden – de protesten nog meer kunnen aanwakkeren. In een rapport verwijst het OCAD naar verschillende betogingen en acties die zijn georganiseerd. Maar de betoging van eind november, toen naar schatting 35.000 mensen op straat kwamen in Brussel, was volgens het OCAD wel ‘opvallend’. ‘Organisaties van diverse signatuur bundelden voor het eerst samen de krachten in hun kritiek op het coronabeleid.’ Het OCAD heeft het over ‘de tegenbeweging’, een verzamelnaam voor alle organisaties die betrokken zijn bij de protesten. ‘Zij slaagt erin om een steeds prominentere plaats af te dwingen binnen de openbare ruimte,’ zo klinkt het.

Volgens het OCAD zijn de organisaties niet onder één noemer te vatten. Ze vallen hoe dan ook niet ‘onder de klassieke ideologische stromingen die vanuit een veiligheidsperspectief – extremisme en terrorisme – worden opgevolgd,’ zo staat er. ‘Het merendeel is zelfs specifiek opgericht na het begin van de Covid-19-crisis.’ Zo nemen aan de betoging van eind november in Brussel officieel meer dan veertien organisaties deel, onder de noemer ‘Samen voor Vrijheid’. Geen van hen kan volgens het OCAD als ‘extremistisch’ worden bestempeld, ‘noch qua doelstellingen, noch qua methodieken’. ‘Enkele bevinden zich wel in een grijze zone.’ Maar daarnaast komen er op de betoging ook rechts-extremistische groeperingen en extreemlinkse organisaties langs. Verschillende groeperingen hebben volgens het OCAD hun leden gemobiliseerd en dragen op die manier bij ‘tot het succes van de protestmars’. Het is op zijn minst plausibel te stellen dat extremistische actoren, van welke zijde dan ook, getracht hebben deze betoging te kanaliseren en te gebruiken.

Het internet en sociale media zorgen er volgens het OCAD dan weer voor dat mensen in een ‘ideologische bubbel’ komen, waarin ze enkel nog informatie krijgen die hun wereldvisie bevestigt en versterkt. Dat het door de politiek beloofde ‘Rijk van de Vrijheid’ er uiteindelijk niet kwam, speelt volgens het OCAD een grote rol in de toenemende onvrede. ‘Het draagvlak om de maatregelen te volgen is onder meer hierdoor bij een groeiend deel van de bevolking deels of geheel verdwenen,’ zo staat te lezen in het rapport. Het protest leidt volgens het OCAD tot ‘steeds scherpere oproepen,’ zoals ‘revolutie’ en ‘tribunalen’. ‘De huidige politiek krijgt, net als de betrokken wetenschappers en de reguliere media, de rekening gepresenteerd.’ Zij worden volgens het OCAD op regelmatige basis bedreigd, voornamelijk op online fora. Daarnaast is er ook een stroom aan haatdragende berichten ten opzichte van de politici en wetenschappers. ‘Dat alles draagt bij tot een opgehitst en gepolariseerd klimaat,’ zo staat er nog te lezen. ‘Haatspraak ten aanzien van beleidsmakers, media en virologen lijkt zo steeds meer maatschappelijk aanvaard te worden.’

In Frankrijk heeft die houding nogal wat steun gevonden bij de bevolking. Uit een peiling die gepubliceerd wordt op 8 december 2021 op de site van France Bleu en waarbij 10.320 Fransen werden ondervraagd, blijkt dat 45 procent onder hen begrip heeft voor het uitschelden van volksvertegenwoordigers. Eén derde onder hen ziet geen graten in het bekladden van een partijhoofdkwartier. 28 procent van hen heeft begrip voor het feit dat verkozen politici bedreigd worden, en een kwart onder hen (26 procent) heeft geen probleem met fysieke agressie tegenover politici.

In Nederland wordt die fysieke bedreiging ook werkelijkheid. Bij het huis van de linksliberale D66-leider Sigrid Kaag – die later minister van Financiën zal worden – wordt na een dreigende situatie een man aangehouden die, met een grote fakkel in zijn hand, bij haar had aangebeld. De man wordt gearresteerd nadat de politie hem heeft herkend op de beelden van een livestream. Hij zou een bekende complotdenker zijn en zond zijn actie live uit op socialemediakanalen. Een bondgenoot zorgde voor de rechtstreekse beelden. Uiteindelijk krijgt de man zes maanden celstraf. Tijdens de zitting van de rechtbank in Den Haag laat hij weten dat hij geen spijt heeft van zijn actie.

Dit voorval doet denken aan de periode met de voortvluchtige Belgische militair Jürgen Conings. Tijdens het onderzoek naar de voortvluchtige man komen verschillende namen naar boven van personen die een doelwit zouden kunnen zijn. In zijn afscheidsbrieven had Conings het onder meer over virologen en politici. Omdat de veiligheidsdiensten niets aan het toeval willen overlaten, krijgen in totaal een tiental personen extra bewaking. Wie de personen waren die extra politiebescherming kregen, is niet tot in detail bekendgemaakt. Al schreven de media over bescherming voor minister van Defensie Ludivine Dedonder (PS), en communiceerde viroloog Marc Van Ranst zelf dat hij in een safehouse zat. Van Ranst is zeer snel na de verdwijning van Conings in veiligheid gebracht, nadat uit onderzoek was gebleken dat Conings op de avond van zijn verdwijning enkele uren had rondgehangen in de buurt van Van Ransts woning in Willebroek. Uiteindelijk wordt het lichaam van de voortvluchtige militair gevonden, niet ver van zijn huis. Uit alle gegevens blijkt dat hij zelfmoord heeft gepleegd.

Meteen na de bekendmaking van de dood van Jürgen Conings duiken op sociale media de eerste complottheorieën op, soms ook via de ‘normale’ socialemediakanalen. ‘De bedoeling is uiteraard om mensen via een betrouwbare bron leugens op de mouw te spelden,’ zegt VRT-journalist en expert desinformatie Tim Verheyden. ‘Ook al komt er uit dezelfde hoek vaak kritiek op de klassieke media, de makers weten dat ze hun valse claim in dit geval kracht kunnen bijzetten door een nepnieuwsartikel te verspreiden. Dat is ook het doel: dit valse bericht massaal laten circuleren op sociale media en via WhatsApp.’ De gemanipuleerde berichten voeden bij sommige mensen mee het idee dat Conings het ‘slachtoffer’ is geworden van de Belgische overheid. Dat gevoel leeft al sinds eind mei bij sympathisanten van Conings. Toen was al in verschillende kranten te lezen dat er een license to kill zou zijn uitgevaardigd tegenover Conings. Dat zou betekenen dat, wanneer het tot een confrontatie zou komen, militairen en politiemensen de opdracht hebben om Conings neer te schieten. Niet dat er iets van klopt, maar diezelfde soort complottheorieën voeden het wantrouwen tegen de overheid, tegen de door de overheid aanbevolen vaccins, of tegen het door de overheid verplichte CST, het Covid Safe Ticket. Het is dan ook niet te verwonderen dat het wantrouwen tegenover de deskundigheid van de politici om de pandemie aan te pakken bij de niet-vaccineerden in december 2021 op 96 procent staat.

Vrijheid

Verschillende politieke filosofen en historici – Tinneke Beeckman, Alicia Gescinska, Patrick Loobuyck, en Annelien De Dijn, om er maar enkele te noemen – zien het protest vooral als het resultaat van een opvatting over het begrip ‘vrijheid’ binnen onze democratieën. In een goed functionerende democratie, zo schrijft Tinneke Beeckman, besturen de burgers zichzelf. ‘Ze kunnen samen beslissen hoe de samenleving moet evolueren. Ze verenigen zich in politieke partijen, nemen deel aan verkiezingen, discussiëren met elkaar en wegen beleidsopties af. Meerderheden beslissen, maar houden rekening met minderheden. Partijen met uiteenlopende strekkingen verdedigen hun visie op de relatie tussen het individu en de collectiviteit. Ze verschillen in hun visies op vrijheid.’ Dat proces verloopt relatief goed tot, in onze westerse landen, het economisch model van het neoliberalisme dominant wordt. In die ideologie wordt het begrip ‘vrijheid’ vooral negatief ingevuld. Vrijheid betekent vooral: doen en laten wat je wil, zonder door anderen te worden gehinderd in dat handelen. Dat geldt voor burgers, maar zeker ook voor ondernemingen. ‘Kapitaalkrachtige bedrijven beschouwen nationale wetten en regels als hindernissen. Ze proberen de politieke invloed van natiestaten te ontwijken, vaak met succes. Dat verandert het politieke spel. Burgers zijn individuen geworden, die rechten opeisen en hun belangen nastreven. De negatieve vrijheid geldt ook voor hen: als individu heb je rechten, en niemand heeft de legitimiteit om die te beperken. Dat beïnvloedt de opdracht van de overheid: politici bemiddelen tussen de uiteenlopende rechten en belangen van kiezers. Politieke partijen reageren daar, naargelang hun ideologische opstelling, heel verschillend op. Zo leggen linkse partijen de nadruk op individuele rechten. Ze steunen instellingen die zwakkeren helpen om die rechten te laten gelden. Denk aan het Instituut voor de Gelijkheid van Mannen en Vrouwen of Unia. Rechtse partijen ijveren voor de belangen van vrije ondernemers. Ze beloven regelgevingen en belastingen zoveel mogelijk te beteugelen’.

In die context duikt in maart 2020 een dodelijk virus op. De overheid legt draconische maatregelen op, met het oog op de bescherming van de gezondheid, vooral van de zwakkeren in de samenleving. Dat heet in de politieke filosofie het schadebeginsel: de overheid mag onze vrijheid alleen beperken als we van die vrijheid gebruik zouden willen maken om anderen te schaden. In zijn boek Met elkaar – voor elkaar geeft Patrick Loobuyck het voorbeeld van de kippen en de vossen. ‘Wie kippen en vossen in het bos vrijlaat, zal vroeg of laat alleen met vossen eindigen. Om de vrijheid van de kippen te garanderen, mag de boer de vrijheid van de vossen beperken. Zo mag mijn vrijheid ook door jouw vrijheid ingeperkt worden en omgekeerd. Ik ben vrij om met mijn vuist te zwaaien tot aan het puntje van jouw neus, geen millimeter verder. Verkeersregels zijn er niet om ons te pesten, maar om ons zoveel mogelijk vrijheid te geven om ons veilig te verplaatsen.’ De meeste burgers aanvaarden dat principe, evenals de draconische maatregelen van de overheid, zelfs wanneer die niet altijd proportioneel lijken. Maar een deel van de bevolking wil er niet op ingaan en ervaart de aanpak als een onrechtmatige inperking van de (negatieve) vrijheid, zegt Beeckman. ‘De overheid dicteert daarbij de persoonlijke beweegruimte: hoe je kerst mag vieren, of je op restaurant mag, waar je moet werken… Dat leidt tot frustratie. Want de individualistische logica bepaalt dat je je leven mag inrichten zoals je wenst.’ Maar ook de politici dragen een grote verantwoordelijkheid. ‘Ze nemen besluiten door belangen tussen groepen af te wegen, wat de bevolking als een koehandel ervaart. Ze aanvaarden aarzelend parlementaire inspraak en nemen moeilijk afstand van beslissingen die hun nut niet bewijzen.’

* * *

Sinds 1991, het jaar waarin in Vlaanderen ‘de kloof met de burger’ wordt blootgelegd en benoemd, is er eigenlijk nauwelijks een verschil ontstaan in de metingen van die kloof. Er zijn wel schommelingen in de cijfers, maar je kan niet zeggen dat er een duidelijke trend is die aanwijst dat een bepaalde maatregel zou kunnen leiden naar een groter vertrouwen of een grotere tevredenheid. Sinds 1991 leeft de politieke wereld met dat besef van de kloof, en wordt het ‘dichten van de kloof’ ook te pas en te onpas gebruikt als argument om maatregelen in te voeren. Tegelijk duikt de vraag op hoe de politici die kloof nog kunnen dichten. In het verleden zijn de pogingen alvast weinig succesvol geweest. Dat heeft misschien te maken met een verkeerde veronderstelling: dat een emotioneel gevoel als ‘onbehagen’ te bestrijden valt met rationele maatregelen. In The Political Brain onderzoekt Drew Westen de motivaties van kiezers om bij verkiezingen een keuze te maken. Western komt tot de conclusie dat ‘het politieke brein een emotioneel brein is. Het is geen nuchtere rekenmachine die objectief op zoek is naar de juiste feiten, cijfers en beleid om een redelijke beslissing te nemen.’ Hij doet zijn onderzoek in het kader van het verschil in aanpak tussen de Democraten en Republikeinen. ‘De paradox van de Amerikaanse politiek is dat, als het gaat om het winnen van harten en geesten, de partij die zichzelf beschouwt als degene die met het hart spreekt (voor de middenklasse, de armen en de rechtenlozen) uitsluitend de geest blijft aanspreken.’ Westen schreef zijn boek in het begin van de 21ste eeuw, maar met de verkiezingen van 2016, tussen Donald Trump en Hillary Clinton, hebben zijn woorden een grote voorspellende waarde. Wanneer Hillary Clinton die groep mensen wegzet als ‘deplorables (‘onfatsoenlijken’)’, slaagt Trump erin net hen aan te spreken, en hen gedeeltelijk ook naar de stembus te lokken.

Het betekent dat wie de kloof tussen burger en politiek wil dichten met rationele voorstellen weinig succes zal kennen. Dat wil niet zeggen dat die rationele voorstellen – zoals het onmogelijk maken van het kiezersbedrog waarbij politici op drie lijsten tegelijk kandidaat kunnen zijn bij verkiezingen om uiteindelijk een keuze te maken voor één van de drie mandaten en zich voor de andere twee te laten vervangen door een opvolger – niet noodzakelijk zijn. Ze zijn alleen ruim onvoldoende om op zichzelf de kloof tussen de burger en politiek te dichten. Daarvoor zijn ook ‘emotionele’ maatregelen nodig. Of, om Westen te parafraseren: kiezers stemmen op de kandidaat die de juiste gevoelens oproept, niet op de kandidaat met de beste argumenten. Het betekent ook dat een hele lange traditie van hervormingsvoorstellen tussen 1991 en 2022, hoewel noodzakelijk, niet voldoende is om de kloof met de burger te dichten. Toch worden alle hervormingsvoorstellen telkens onder die noemer gebracht, en hun invoering wordt ook telkens met die argumentatie goedgekeurd.

Nog opvallender is dat de meeste van die voorstellen teruggaan op een aantal ideeën die gelanceerd worden in de jaren nadat de beruchte kloof is blootgelegd. In ons land gebeurde dat voor het eerst in 1991, na de zogenaamde Zwarte Zondag, de dag van de verkiezingen in november van dat jaar waarin de partij Vlaams Blok voor het eerst doorbrak in heel Vlaanderen. In die periode verschijnen ook de Burgermanifesten van Guy Verhofstadt, de liberale oppositieleider. Heel wat ideeën uit de hervormingstrommel duiken in die periode voor het eerst op, al zal het voor sommige onder hen decennia duren voor ze worden uitgevoerd. En zelfs dan zullen ze er nooit écht in slagen de kloof met de burger te dichten. Tot grote wanhoop van de politici.

hoofdstuk 1

Het onbehagen meten

Het is een anekdote van een voormalige honkbalspeler uit de Verenigde Staten, Mike Stenhouse, die na zijn actieve spelerscarrière de CEO is geworden van een economische denktank, het Rhode Island Center for Freedom and Prosperity. Hij vertelt hoe in het voorjaar van 2022 een subcommissie van acht spelers van de Major League Baseball Players Association de bevoegdheid krijgt om, in naam van alle spelers, met de clubeigenaars te onderhandelen over een nieuwe collectieve arbeidsovereenkomst. De acht mogen de rest van de spelers ‘vertegenwoordigen’. Maar volgens Stenhouse laten die acht zich helemaal leiden door een aantal persoonlijke voordelen, en raken ze daardoor verblind voor de wensen van de rest van de spelers. De acht verwerpen unaniem een akkoord met de clubeigenaars; maar ze worden op hun beurt teruggefloten bij een stemming onder alle 1.200 honkbalspelers, waarbij 26 ploegen voor het akkoord stemmen en nauwelijks vier tegen. Stenhouse wijst op de gevaren van een vertegenwoordiging, en hoe de afstand tussen de vertegenwoordiger en wie hij of zij moet vertegenwoordigen onmetelijk groot kan worden. Groot genoeg om te leiden tot een vertrouwensbreuk. En wie zo’n breuk veroorzaakt, om gelijk welke reden, bedreigt de samenwerking tussen alle niveaus, zegt de voormalige honkbalspeler.

Het kan gelden als een parabel voor de valkuilen van de politieke vertegenwoordigers.

In de politiek is de ‘representatieve democratie’ een van de sleutelbegrippen geworden van het democratische stelsel, naast de rechtsstaat. Wanneer verschillende westerse democratieën in de achttiende eeuw het principe van de ‘vertegenwoordiging’ invoeren, zetten ze een beslissende stap. Deze stap is niet het gevolg van één revolutie, een eer die wel eens aan de Franse Revolutie wordt toegekend, maar eerder het resultaat van een lang proces, met vallen en opstaan. Zo duikt een embryonale versie van dat moderne concept van vertegenwoordiging al op in een pamflet in de Lage Landen: ‘Discours verclaerende wat forme ende maniere van reghieringhe hat die Nederlanden voor die alderbeste ende zekerste tot desen tyd aenstellen mochten.’ Het is geschreven in 1581, tijdens de opstand van een aantal vermogende burgers in steden als Brugge en Amsterdam tegen de Spaanse vorst Filips II. De auteur is anoniem gebleven. Deze burgers spreken voor het eerst over het houden van periodieke verkiezingen, en ze gebruiken het woord ‘democratie’ om dat proces aan te duiden. Ook dat is eigenlijk een primeur, want tot dan heeft de term ‘democratie’ vooral een negatieve bijklank: het volk, dat een stem zou krijgen, wordt in de eerste plaats bekeken als een gevaarlijk en ongewassen zootje ongeregeld dat alleen maar chaos kon uitlokken.

Het idee dat in het pamflet wordt uitgewerkt, is dat burgers belastingen betalen op voorwaarde dat die belastingbetalers zouden erkend worden als burgers. Dat vertrouwen vereist dat de regering kan bewijzen dat ze het geld van haar burgers waard is. Het principe van ‘no taxation without representation’, geen belastingen zonder vertegenwoordiging, dat ook de Amerikaanse onafhankelijkheidsstrijd zou beheersen, duikt hier al op. Financieel vertrouwen betekent dus politiek vertrouwen. Vertrouwen wordt het ragfijne laagje tussen de regering en haar burgers. Dat vertrouwen moet geregeld hernieuwd worden, en dat kan alleen wanneer – zo gaat de redenering – de onderdanen hun ogen en oren openhouden en op een gezonde manier mogen twijfelen over wat zo’n regering zegt en doet. Dat vertrouwen vereist dus openheid en fatsoen. Maar meteen is er ook de onderliggende gedachte dat de vertegenwoordiging in de gaten moet worden gehouden. Een dosis gezond wantrouwen hoort bij de representatieve democratie.

Zo ontstaat ook het idee dat de vertegenwoordigers van het volk op hun beurt rekenschap moeten afleggen bij hen die het vertrouwen geven. Letterlijk spreekt het pamflet over een ‘regieringhe der besten Edel-lieden ende der verstandichsten Borgheren’, er is ‘gheen bequamcr noch bestendigier forme van regieringhe in desen letsten boosen tyden can gedacht noeh aenghestelt werden’. Voor het eerst is er sprake van een volksvertegenwoordiging – weliswaar uitsluitend bestaande uit edellieden en de verstandigste burgers – die op geregelde tijdstippen verantwoording aflegt tegenover de bevolking die ze vertegenwoordigt. Het wantrouwen wordt omgezet in ‘geregeld rekenschap afleggen’, of ‘accountability’, een belangrijk begrip in de hedendaagse politiek.

Het pamflet uit 1581 toont aan dat de ‘representatieve democratie’ niet het gevolg is van een breuk of een revolutie, maar eerder van een evolutie of continuïteit. In The Life and Death of Democracy trekt John Keane een rechtstreekse lijn tussen de parlementen die al in de middeleeuwen in heel wat Europese landen zijn opgericht als ‘vertegenwoordigende vergaderingen’. In dertiende eeuw ziet hij die instellingen opduiken in Spanje, van León tot Castilië en Aragon, tot in Catalonië, Valencia en Navarra, maar ook in Portugal en Sicilië, Engeland, Ierland, en in de staten van Brandenburg en Oostenrijk. In de twee volgende eeuwen duiken parlementen op in de meeste Duitse vorstendommen, in Schotland, Denemarken, Zweden, Frankrijk, de Lage Landen, Polen en Hongarije. Al die parlementen blijven op een of andere manier functioneren tot in de zeventiende of achttiende eeuw. Wim Blockmans komt in zijn boek Medezeggenschap tot dezelfde conclusie over de politieke participatie in Europa, al was het maar omdat de huidige woorden die in al die landen gebruikt worden om zo’n representatieve vergadering te benoemen een lange voorgeschiedenis hebben. Zo worden de leden van de drie traditionele standen in vergaderingen ‘bijeengeroepen’, ’gedaagd’ of ‘gedagvaard’ voor een plechtige ‘Cortes’, ‘Hoftag’, ‘Reichstag’ of ‘Landtag’. Een tweede benaming verwijst naar de activiteit van het spreken, het overleggen: ‘parlement’, ‘parliament’, ‘parlamento’. De derde groep benamingen gaat uit van de samenstelling van de vergadering per stand zoals die in het Ancien Régime werden onderscheiden: de standen of ‘Staten’, ‘Stände’, ‘États’, ‘Estates’.

De eerste keer dat de term ‘representatieve democratie’ ook letterlijk in teksten opduikt, volgens Keane, is bij de Franse edelman Marquis d’Argenson, minister van Buitenlandse Zaken onder Loderwijk XV. In 1765 beschrijft D’Argenson in een traktaat hoe ‘valse democratie snel vervalt in anarchie. Het bestuur door de massa, als het volk in opstand komt, schaamteloos de wet en de rede minachtend.’ In de ‘ware democratie’ daarentegen, zegt D’Argenson, ‘treedt men op door afgevaardigden, die gemachtigd zijn door een verkiezing; de publieke macht bestaat uit de opdracht van hen die door het volk verkozen zijn, en de autoriteit die dergelijke ambtsbekleders hebben.’ Het is duidelijk dat ‘het volk’ nog altijd een pejoratieve bijklank heeft, zelfs in combinatie met het begrip ‘democratie.’ Het is een synoniem van ‘massa’, van een ‘volk’ dat geregeld in opstand komt, omdat het honger heeft, of omdat het zich misbruikt voelt. Dat ‘volk’ kan niet in staat zijn ‘ware’ democratie te doorgronden. Door vertegenwoordigers te gebruiken vermijdt men dat verwerpelijke ‘bestuur door de massa’.

Een systeem met vertegenwoordigers biedt ook en vooral een oplossing voor een praktisch probleem dat verbonden is met het ontstaan van de natiestaten. In een uitgestrekt land als de Verenigde Staten is het gewoon onmogelijk om alle burgers permanent te betrekken bij het bestuur van het land. Door vertegenwoordigers aan te duiden, wordt het mogelijk om een democratie in te voeren in landen of staten die de schaal van een stadsstaat overtreffen, zoals in de Verenigde Staten; of later in zowat alle Europese landen. James Wilson, een Schot die mee de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring ondertekent, komt daarom tot de conclusie dat de Amerikaanse Grondwet op dat moment haar tijd vooruit is. Een van zijn argumenten daarvoor is net dat de Amerikanen hun vertegenwoordigers kunnen kiezen. ‘Vertegenwoordiging is noodzakelijk geworden omdat het voor het volk onmogelijk is om collectief op te treden’, zegt Wilson. Door vertegenwoordigers op geregelde tijdstippen te verkiezen wordt ook de ‘macht’ gedelegeerd. De Amerikaanse filosoof Thomas Paine, die een belangrijke rol speelt tijdens de Amerikaanse Revolutie, roemt de representatieve democratie omwille van die machtsverhinderende eigenschap. ‘Het representatief systeem is fataal voor ambitie’, zegt Paine. Het representatieve systeem heeft volgens hem als ultiem doel machtsmisbruik uit te sluiten. Geregeld nieuwe leiders kiezen zou daarvoor een waarborg moeten vormen. De tijdelijk verkozen leiders vervangen de niet-verkozen koningen en despoten. Het contrast is groot, en wordt daarom op het einde van de achttiende eeuw als positief ervaren.

Wie overtuigd is van de ‘representatieve democratie’, ziet in die beginjaren geen probleem met een kloof met de burger. Integendeel, het proces vertrekt van een bewust in stand gehouden kloof met de gewone man. Zo is de discussie over wie mag deelnemen aan het politieke proces een constante in alle toenmalige discussies over democratie. De Fransman Alexis de Tocqueville, die in 1831 naar de Verenigde Staten reist en in 1840 het reisverslag ‘Over de democratie in Amerika’ publiceert, schrijft wat velen voor hem al dachten: de deelname aan het politieke systeem moet worden beperkt uit vrees dat demagogen er steeds weer in zullen slagen het volk te misleiden. ‘Ik ben ervan overtuigd dat een grote meerderheid van de mensen oprecht begaan is met het wel en wee van het land. Meer zelfs: ik meen dat het onder het volk minder vaak voorkomt dat deze zorg gepaard gaat met enig eigenbelang, zoals dat bij de hogere klassen wel het geval is. Wat het volk echter mist, is het vermogen om in te schatten met welke middelen en op welke manier doelstellingen kunnen worden verwezenlijkt. Als men nog maar bedenkt welke inspanningen men zich moet getroosten om het karakter van één mens te doorgronden, dan begrijpt men dat het volk, dat in eerste instantie in zijn levensonderhoud moet voorzien, nooit over de tijd en de energie zal beschikken om zich diepgaand aan een dergelijke studie te wijden. Vandaar dat demagogen er steeds weer in slagen het volk te misleiden.’

Schrijvers, filosofen en politici zullen blijven twijfelen aan de kunde van de individuele burger, laat staan de kunde van het volk als verzameling individuen, om een zinvolle bijdrage te leveren aan een politieke discussie. Zo schrijft de Ierse auteur George Bernard Shaw: ‘De meerderheid heeft nooit gelijk. Nooit, zeg ik je! Het is een van die maatschappelijke leugens waar je als vrije en intelligente man wel tegen moet rebelleren. Wie zijn de mensen die de grootste groep van de bevolking vormen: de intelligenten of de dommen? Ik denk dat we het erover eens zijn dat het de dommen zijn, ongeacht waar op de wereld, het zijn de dommen die de overweldigende meerderheid vormen.’

Ook de auteurs van de Amerikaanse Grondwet zijn niet echt overtuigd van de juiste capaciteiten van ‘het volk’. De term ‘democratie’ wordt op dat moment nog geregeld gebruikt als een synoniem voor ‘bestuur door onwetenden’, in tegenstelling tot ‘de republiek’, die bestuurd wordt door ‘mannen met kennis van zaken die de passie uit de politiek houden’. Op het einde van de achttiende eeuw wordt beslist om de Amerikaanse president niet rechtstreeks te verkiezen, maar via kiesmannen. Terecht, zegt George Mason, want het volk ‘zal nooit voldoende op de hoogte zijn van de karakters, omdat het altijd blootgesteld zal zijn aan misleiding.’ James Madison zegt letterlijk dat ‘het volk’ een neurotische persoonlijkheid heeft die zichzelf niet kent. ‘Als de meningen van het volk onze gids zouden zijn, dan zou het erg moeilijk worden om te weten welke koers we zouden moeten varen.’

Met de uitbreiding van het electoraat in alle democratieën (eerst het algemeen stemrecht voor mannen, vervolgens voor vrouwen; in ons land ook voor de inwoners van de Europese Unie bij lokale verkiezingen, en ook het migrantenstemrecht) wordt de groep van kiezers sterk uitgebreid. De kloof met de ‘burger’ in de betekenis van alle kiezers, is dan ook een veel moderner begrip, dat pas opduikt aan het einde van de twintigste eeuw. Wanneer de National Election Study in 1958 begint met het onderzoek naar het vertrouwen in de overheid, vertrouwt ongeveer driekwart (!) van de Amerikanen er nog op dat de federale overheid bijna altijd of meestal het juiste zou doen.

Het is president Jimmy Carter die in een toespraak in juli 1979 waarschuwt voor het afnemende publieke vertrouwen in de politiek als ‘a fundamental threat to American democracy’, een ‘fundamentele bedreiging voor de Amerikaanse democratie’. Het begin van de Amerikaanse vertrouwenscrisis wordt gelegd bij de politieke schandalen in de jaren 60 en 70 van de vorige eeuw. De oorlog in Vietnam, de stedelijke onrust en vooral het Watergateschandaal hebben het aanzien van de politiek, de politieke leiders en de overheid geen goed gedaan. Het zijn de voorbeelden die Carter expliciet in zijn speech aanhaalt: ‘We waren er zeker van dat onze natie steunde op verkiezingen en niet op kogels, tot we de moorden meemaakten op John Kennedy, Robert Kennedy en Martin Luther King. We leerden dat onze legers onoverwinnelijk waren en onze doelstellingen altijd rechtvaardig, tot we de pijn van Vietnam te verduren kregen. We respecteerden onze presidenten als mensen van eer tot we de schok van Watergate te verwerken kregen.’ Carter heeft het voor het eerst over dat intussen berucht geworden begrip van een ‘kloof’ die er zou bestaan tussen de burger en de politicus. ‘De kloof tussen onze burgers en onze overheid is nog nooit zo groot geweest. De mensen zijn op zoek naar eerlijke antwoorden, geen gemakkelijke antwoorden. Ze willen duidelijk leiderschap. Ze willen geen valse eisen, geen ontwijkende antwoorden of politici die doen alsof er niets aan de hand is.’ Het is een opmerkelijke toespraak omdat Carter – al in 1979 – waarschuwt voor het heilloze pad van een verkeerd begrepen concept van vrijheid. Op dit keerpunt in de geschiedenis zijn er twee mogelijke wegen, zegt Carter. Een daarvan is een pad dat leidt tot een versplinterde samenleving. ‘Op die weg ligt een verkeerd concept van “vrijheid”, namelijk het recht om voor onszelf een voordeel boven anderen te verkrijgen. Dat pad leidt tot een voortdurend conflict tussen bekrompen belangen, dat zal eindigen in chaos en immobiliteit. Dat leidt ons zeker naar een mislukking.’

Het vertrouwen in de overheid begint dus, volgens de National Election Study, af te brokkelen in de jaren zestig, tijdens de escalatie van de oorlog in Vietnam, en de daling zet zich voort in de jaren zeventig met het Watergate-schandaal en de verslechterende economische conjunctuur. Het vertrouwen in de overheid herstelt zich in het midden van de jaren 80, om vervolgens weer terug te vallen in het midden van de jaren 90. Wanneer de economie aan de vooravond van het nieuwe millennium groeit, groeit ook het vertrouwen in de overheid weer. Het vertrouwen van het publiek bereikt kort na de terroristische aanslagen van 9/11 een hoogtepunt in drie decennia onderzoek, maar neemt daarna snel af. Sinds 2007 is het aandeel dat zegt dat de overheid altijd of meestal te vertrouwen valt, niet hoger dan 30 procent. Momenteel zegt 36 procent van de Democraten en Democratisch georiënteerde onafhankelijken dat ze de regering kunnen vertrouwen, vergeleken met 9 procent van de Republikeinen. Tijdens de ambtstermijn van president Trump meldden meer Republikeinen dan Democraten dat ze vertrouwen hadden in de regering. Sinds de verkiezingen die president Biden aan de macht brachten, is die verhouding omgedraaid. Sinds de jaren 70 is het vertrouwen in de regering altijd groter geweest onder leden van de partij die het Witte Huis controleert dan onder de oppositiepartij.

Het onbehagen meten

Ook in ons land zijn er in de loop van de jaren al heel veel verschillende indicatoren gebruikt om de ‘kloof met de burger’ aan te duiden. Het gaat om de (on)tevredenheid met de werking van de democratie in het land, over een batterij inhoudelijke stellingen over de beoordeling van de politici, en over het vertrouwen in de instellingen. Het zijn indicatoren die geregeld worden gemeten en de ‘kloof tussen de politiek en de burger’ in beeld moeten brengen. Maar de belangrijkste graadmeter, en wellicht de meest betrouwbare, blijven in de eerste plaats de verkiezingen. Het fenomeen dat in Europa het probleem van de lage tevredenheid – en dus de mate van vertrouwen – aanduidt, is de evolutie waarbij de kiezers weggaan van de traditionele partijen en meer en meer hun heil zoeken bij partijen die zich aan de uiteinden van het politieke spectrum bevinden.

Bij de eerste Vlaamse verkiezingen, in 1995, halen de drie traditionele partijen nog meer dan twee derde van de Vlaamse stemmen (66,41 procent); bij de volgende, in 1999, daalt het aantal al onder de 60 procent (59,1 procent). Vooral de cd&v is verantwoordelijk voor het dalend aantal kiezers, haar neergang is dan ook spectaculair. Maar de andere traditionele politieke partijen zullen, ondanks sporadische overwinningen zoals in 1999 voor de VLD en in 2003 voor de sp.a, er nooit in slagen om de rol van de CVP als ‘volkspartij’ over te nemen en het totale aantal kiezers dat kiest voor de klassieke ideologieën weer te doen stijgen. Bij de Vlaamse verkiezingen van 1999 halen de drie traditionele partijen (christendemocraten, socialisten en liberalen) samen nog 59 procent. Twintig jaar later, in 2019, zijn ze nog goed voor nauwelijks 38,5 procent van de kiezers. Voor een stuk heeft dat natuurlijk te maken met het feit dat op het einde van de vorige eeuw twee nieuwe partijen opduiken in het Vlaamse politieke landschap: Agalev, later Groen, en Vlaams Blok, later Vlaams Belang, die kiezers beginnen af te snoepen van de klassieke partijen. Vooral omdat die nieuwe partijen ook andere thema’s aanboren, omdat ze zich plaatsen op een nieuwe ‘breuklijn’.

Bij de Vlaamse verkiezingen van 1999 halen de drie traditionele partijen dus nog 59 procent van alle Vlaamse stemmen, en bij de volgende verkiezingen (2003, 2004 en 2007) slagen ze erin dat resultaat enigszins geflatteerd op te krikken door wat intussen de ‘politieke doping van de kartels’ is genoemd: door zich te binden aan kleinere partijen, die door de invoering van de kiesdrempel in die periode plotseling in hun bestaan bedreigd worden.

De eerste partij die zich bekeert tot een kartel zijn de socialisten, die in 2002 een van de erfgenamen van de versplinterde Volksunie ‘inlijven’. Spirit (acroniem voor Sociaal, Progressief, Internationaal, Regionalistisch, Integraal-democratisch, Toekomstgericht) is de vleugel van de ter ziele gegane Volksunie onder leiding van Bert Anciaux. Onderweg naar de sp.a verliest het partijtje wel Margriet Hermans, Annemie Van de Casteele, Patrik Vankrunkelsven en Vincent Van Quickenborne aan de VLD. Ook Sven Gatz stapt – na de vorming van het kartel met de sp.a – over naar de liberale partij. Bij Spirit blijven politici als Els Van Weert, Geert Lambert en Nelly Maes actief.

Dat kartel sp.a/Spirit boekt in 2003 onder leiding van Steve Stevaert – bij de socialisten de bezieler van de kartelvorming met Spirit – het grootste naoorlogse succes voor de Vlaamse socialisten, met een score van bijna 25 procent. De kartelpartner Spirit wordt achtereenvolgens geleid door Annemie Van de Casteele en Els Van Weert. Onder leiding van de volgende voorzitter, Bettina Geysen, vervelt de lilliputterpartij tot VlaamsProgressieven (Vl.Pro). Het eigengereide optreden van Anciaux (dat ook bij sommige socialisten niet altijd in goede aarde valt), blijft zorgen voor ergernis. De andere leden van de partij willen, ondanks de kleine aanhang, proberen op eigen benen te staan, en uiteindelijk stapt Bert Anciaux over naar de sp.a, waardoor het kartel verdwijnt. Onder de naam SLP (Sociaal-Liberale Partij) gaat deze erfgenaam van de Volksunie zijn einde tegemoet, om uiteindelijk in Groen op te gaan.

Ook de christendemocraten van de CVP (Christelijke Volkspartij) bekeren zich tot de kartelformule. Een eerste poging om de partij nieuw leven in te blazen – de CVP laten vervellen tot de cd&v (Christendemocratisch en Vlaams) – zorgt niet voor het gewenste succes. Een voorzitterswissel brengt, na Stefaan De Clerck, de stoutmoedige Yves Leterme aan het hoofd van de partij. Hij probeert het ‘schisma in de Vlaamse beweging’ – waardoor de Vlaams-nationalisten en de christendemocraten zich in de loop van de geschiedenis van elkaar hebben afgewend – te dichten, en bij een tweede poging, op Valentijnsdag 2004, lukt het hem ook. Yves Leterme en de voorzitter van de kleine partij N-VA, Geert Bourgeois, houden op hun beurt een kartel boven de doopvont. Ook de N-VA is een erfgenaam van de versplinterde Volksunie; het is de grootste van de drie groepen die na de versplintering ontstaan zijn. Bij het referendum onder de leden van de Volksunie over de erfenis van de partij, is de groep rond Geert Bourgeois net niet groot genoeg om de naam ‘Volksunie’ te erven. Bourgeois, geruggensteund door mensen als Ben Weyts, Bart De Wever en Eric Defoort, kiest voor de nieuwe partij de naam Nieuw-Vlaamse Alliantie (N-VA), om in 2003 zelfstandig naar de gunst van de kiezer te dingen. Maar de nieuw geïnstalleerde kiesdrempel verhindert de partij door te breken; alleen Geert Bourgeois is verkozen. In die omstandigheden komt het aanbod van Yves Leterme om een kartel te vormen met de cd&v erg verleidelijk over.

Ook dit kartel zorgt voor verkiezingsoverwinningen: in 2004 wordt het kartel cd&v/N-VA de grootste partij bij de Vlaamse verkiezingen, en wordt Yves Leterme vervolgens minister-president van de Vlaamse regering. In 2007 dingt het kartel onder leiding van Leterme naar het ambt van eerste minister. Zijn persoonlijke overwinning van 2007 – bij de verkiezingen voor de Senaat, met een kieskring over heel Vlaanderen – staat geboekstaafd als die van de ‘800.000 stemmen’.

De Vlaamse liberalen zijn de laatsten die zich op het kartelpad wagen. De piepkleine beweging van ondernemer en pleitbezorger voor een basisinkomen Roland Duchâtelet, Vivant, wordt ingelijfd, en de partij gaat verder onder de naam VLD/Vivant. De liberale kartelvorming is de enige die geen verkiezingsoverwinningen opleverde. Mét of zonder kartelpartner blijven de liberalen in de loop der verkiezingsjaren achteruitgaan.

Het kartel N-VA/cd&v wordt in oktober 2008 ontbonden, en het kartel sp.a/Spirit houdt op met bestaan op het moment dat Bert Anciaux zich aansluit bij de sp.a. Spirit probeert op eigen benen te staan, maar gaat een roemloos einde tegemoet onder de naam SLP (Sociaal-Liberale Partij), met als boegbeeld Geert Lambert. De N-VA, daarentegen, heeft zich als een koekoeksjong onder de koepel van het kartel kunnen voorbereiden op haar toekomst. Beide partijen, N-VA en SLP, nemen deel aan de Vlaamse verkiezingen van 2009. Voor de SLP betekent dit het einde, voor de N-VA worden het de verkiezingen van de doorbraak. Maar in elk geval zijn de dopingjaren achter de rug: in 2009 bereiken de drie traditionele partijen nog 53 procent van de Vlaamse kiezers, in 2010 46,5 procent, in 2014 48,5 procent en in 2019 nog 38,5 procent.

De karteljaren 2004-2007 hebben, achteraf bekeken, gedurende enkele jaren een dalende trendlijn kunnen doorbreken. In die jaren slaagden de drie traditionele partijen er opnieuw in twee derde van de Vlamingen aan zich te binden, met in 2004 65.5 procent, en in 2007 64.7 procent. In 2009 zijn de dopingjaren voorbij: de drie traditionele partijen bereiken dat jaar nog 53 procent van de Vlaamse kiezers, in 2010 46,5 procent, in 2014 48,5 procent en in 2019 nog 38,5 procent. 2009 is ook het jaar van de doorbraak van de N-VA, die zich einde 2008 losmaakt van de cd&v. Het is de start van een evolutie die de N-VA naar de dominante positie in het Vlaamse partijlandschap zal brengen.

De verkiezingsuitslagen in Vlaanderen geven een evolutie aan die in zowat alle Europese landen plaatsvindt: het traditionele centrum wordt leeggezogen, en de kiezer legt zijn boontjes meer en meer te week op de meer extreme partijen. De N-VA kent daarin een wat merkwaardige positie: zeker in haar beginjaren kun je haar als een protestpartij beschouwen, maar gaandeweg evolueert ze – door haar dominantie – naar een beleidspartij. Door die evolutie noemen meer en meer waarnemers haar tegenwoordig in één adem met de klassieke partijen die traditioneel het land bestuurden.

De verkiezingen bieden nog een ander simpel instrument om de tevredenheid en de betrokkenheid van de burger te meten: de opkomst. In de meeste Europese democratieën, zonder opkomstplicht, schommelt het aandeel niet-stemmers tussen de 15 procent (Denemarken, Zweden en IJsland) tot 35 procent (Verenigd Koninkrijk en Ierland). Met uitzondering van de Scandinavische landen (Finland, Zweden en IJsland) en Duitsland, stijgt het absenteïsme. Deze stijging varieert van 1 procent (in Denemarken) tot 5 procent (in Frankrijk en Oostenrijk). Ook in ons land, ondanks de opkomstplicht, is er een groter wordende groep van mensen die weigeren deel te nemen aan de verkiezingen. Ze stemmen blanco of ongeldig, of ze komen gewoonweg niet opdagen. Uit een recente studie van de VUB en ULB blijkt dat bij de jongste stembusgang van 2019 niet minder dan 1,3 miljoen stemgerechtigde landgenoten geen of een ongeldige stem hebben uitgebracht. Dat is 17 procent van de bevolking die gevraagd wordt om te stemmen. Mochten de leden van die groep de handen in elkaar slaan en een partij vormen, dan zou die groep groter zijn dan gelijk welke politieke partij in ons land. 11,6 procent van de kiezers die niet zijn komen opdagen, dat betekent, ondanks mobilisatiecampagnes, meer dan 900.000 kiezers. Daarnaast hebben meer dan 430.000 kiezers een blanco of ongeldige stem uitgebracht.

1,3 miljoen, dat is dus, ondanks de opkomstplicht, een grote groep Belgen die zich onttrekken aan de democratie. Het is wel niet de eerste keer dat dit in zo’n groten getale gebeurt. Bij de verkiezingen van 1974 heeft 16,8 procent van de stemgerechtigde Belgen geen stem of een ongeldige stem uitgebracht. Maar drie jaar later, bij de verkiezingen van 1977, daalt dat percentage naar 11,8 procent. Tot aan de verkiezingen van 1991 blijft het absenteïsme ‘relatief’ laag, maar in 1995 stijgt het opnieuw naar 15,7 procent, om uiteindelijk door te groeien naar de voorlopige piek van 17 procent in 2019.

Die groei heeft vooral te maken met een gestage stijging van het aandeel thuisblijvers. Sinds 1977 is het absenteïsme gestaag toegenomen, van 5 procent dat jaar tot meer dan 10 procent in 2019. De laatste drie verkiezingen kenden de hoogste percentages niet-stemmers: 10,8 procent in 2010, 10,6 procent in 2014 en 11,6 procent in 2019. Als we het aandeel van de niet-stemmers in de drie gewesten met elkaar vergelijken, blijkt dat in het noorden van het land net iets lager te liggen. Bij de verkiezingen voor de Kamer van Volksvertegenwoordigers van 2019 heeft 10,3 procent van de kiezers niet gestemd in de Vlaamse kieskringen, 12,6 procent in de Waalse kieskringen en 13,6 procent in de kieskring Brussel-Hoofdstad. Blijkbaar is er nog een belangrijk verschil te ontwaren tussen het noorden en het zuiden van het land: in Wallonië nemen kiezers die zeer ontevreden zijn over de politiek in de eerste plaats hun toevlucht tot niet stemmen en ongeldig stemmen. In Vlaanderen is dat de tweede keuze, na het stemmen op partijen die het huidige politieke systeem afwijzen (Vlaams Belang, maar ook N-VA).

Opvallend is dat het absenteïsme bij de verkiezingen van 1974 dus bijna even groot was als in 2019 (respectievelijk 16,8 procent en 17,0 procent). Dat heeft voor een stuk ook te maken met een hoog aantal blanco- en ongeldige stemmen in de jaren 70 van de vorige eeuw, 7,3 procent in 1971, 7,2 procent in 1974, 6.8 procent in 1977 en 8,0 procent in 1978 – het hoogste percentage ooit. Het absenteïsme zelf piekt in 1974, maar wordt daarna minder groot; de combinatie van de twee factoren maakt van 1974 een bijna even alarmistisch jaar als 2019. 1974 is het jaar van de val van de regering onder leiding van de Waalse socialist Edmond Leburton door een aantal schandalen, na nauwelijks één jaar besturen. Vooral de Ibramco-affaire en het RTT-schandaal werden de regering noodlottig.

Los van de verkiezingen, levert onderzoek via peilingen of sociologisch onderzoek de meeste indicaties over ‘de kloof tussen de politiek en de burger’. De EU heeft al heel lang een Eurobarometer, die specifiek peilt naar dergelijke gegevens. In Vlaanderen is er het VRIND-onderzoek, dat gelijkaardige statistische gegevens, maar dan specifiek over Vlaanderen, wil verzamelen. Maar ook andere organisaties, zoals de OESO, doen geregeld onderzoek naar de tevredenheid of het vertrouwen van de burger.