ACHILLE

© 2022 Ertsberg en Luckas Vander Taelen

info@ertsberg.be

www.ertsberg.be

@ErtsbergB

www.facebook.com/ertsberg

ErtsbergB

NUR 689, 688

ISBN 978 94 64369 60 1

ISBN (e-boek) 978 94 64369 73 1

Omslag: Loudmouth

Zetwerk: www.intertext.be

Auteursfoto: Fotografie An Clapdorp

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder de uitdrukkelijke voorafgaande en schriftelijke toestemming van de uitgever, behalve in geval van wettelijke uitzondering.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced, stored or made public by any means whatsoever, whether electronic or mechanical, without prior permission in writing from the publisher.

De uitgever heeft getracht de auteursrechten van alle opgenomen illustraties te achterhalen. Eventuele rechthebbenden wordt verzocht contact op te nemen met de uitgeverij.

Opa schrijft over zijn opa!

voor mijn kleinkinderen, Mahdi, Eglantine en Ludovic

Woord vooraf

‘Ik ben van heel de nacht geen mens geweest, ik kan u dit niet beschrijven, onmogelijk.’ Woorden uit 1915 van een jonge man die net een andere jonge man een afschuwelijke dood zag sterven. Woorden van Achille Gheys (1893-1972), oorlogsvrijwilliger in het IJzerleger, in één van de vele brieven die hij tijdens de Eerste Wereldoorlog aan zijn broer Hector in Engeland schreef.

Achille Gheys was de grootvader van Luckas Vander Taelen, schrijver van dit boek. Dit boek vertrekt van het rijke legaat van Achille Gheys’ oorlogsbrieven – uitgebreid aangehaald – om de geschiedenis te schetsen van een jonge man uit de Aalsterse middenstand. Een scholier nog, die ondanks zijn jonge leeftijd vrijwillig naar het leger trok, zijn inmiddels wegens zware ziekte uit de dienst ontslagen broer Hector achterna. Vanuit het trainingskamp in Frankrijk keek hij uit naar de frontdienst: ‘Ik mag u stoutweg zeggen dat we voor onze gevallen broeders niet zullen ten onder doen’. Aan de IJzer stond hij doodsangsten uit: ‘Verleden week was ’t verschrikkelijk, ja verschrikkelijk!!!’ Hij bleef geloven in het nut van zijn taak, het tegenhouden van een leger met grootse veroveringsambities, al was het dan bij een onooglijk riviertje, ja juist omdát het zo’n onooglijk riviertje was: ‘Op deze oever [van de Ieperlee] zitten de Belgen, op de andere oever de ‘männer für Paris’!’… Het maakte ook uit dat de buitenwereld de Belgen prees: ‘De Engelsen krijgen tranen in hun ogen als ze het hebben over ons vaderland, Poor Little Belgium gelijk als ze hier overal zeggen.’ In mei 1916 werd hij gedecoreerd voor een daad die hem bijna het leven kostte: het naar de hulppost brengen van een zwaargewonde medesoldaat onder hevige bombardementen, hetgeen, zoals de decorerende legeroverheid stelde, van grote moed getuigde. Dat volgehouden geloof in de zin van zijn inzet werd bewaarheid bij de bevrijding. Achille beschreef zijn terugkeer in Aalst: ‘Ik werd in de stad gebracht door een grote menigte, meisjes en jongens, geheel de Kattestraat, al zingend en in triomf gedragen van aan het Belfort tot aan ons huis. Moet ik u de vreugde beschrijven?’

Meteen gedemobiliseerd werd hij niet; gekazerneerd in Mechelen knoopte Achille Gheys weer contacten aan met de in Engeland ontmoete Joséphine Buelens (1894-1983), met wie hij in 1920 trouwen zou. Ze werd mettertijd bobonne – Luckas’ grootmoeder. (Achille was, zoals het hoort, pépé.) Zonder de oorlog hadden hun paden elkaar nooit gekruist. De oorlog, met andere woorden, schiep de keten van generaties waaruit Luckas is voortgekomen: ‘Zonder oorlog, exit ik dus.’

In het Frans heet zoiets filiation, een meerduidige term die zowel ‘afstamming’ als ‘aaneenschakeling van gebeurtenissen’ betekent, en goed past bij dit boek. Want dit boek trekt een herkomst, en een keten van gebeurtenissen, terug tot aan de Groote Oorlog. De ontmoeting tussen Achille en Joséphine, die om het met een ouderwets woord te zeggen een geslacht voortbracht. Of, om een tweede voorbeeld te noemen, hun vlucht, in 1940, uit Aalst – een vlucht ingegeven door de vrees dat de stad in ’40 nog méér wreedheden meemaken zou dan in ’14. (Quod non, maar dat konden ze niet weten. Hun vlucht kende een tragische afloop: hun oudste dochter Jeanne, die aan astma leed, werd onderweg zieker, en stierf bij terugkomst naar Aalst, twintig jaar oud.) Kortom, dit boek brengt subtiel de naschokken van ’14-’18 in één familie in kaart. Net zoals de kleine, indringende familiegeschiedenis Quelle histoire: un récit de filiation (1914-2014), door de Franse Eerste-Wereldoorloghistoricus Stéphane Audoin-Rouzeau. Deze historicus schetst daarin het verhaal van zijn grootvader Robert, tijdens de oorlog zwaar getraumatiseerd: net als Achille werd hij bij een bombardement bijkans levend begraven. Het kwam nooit meer goed met Robert: zijn eerste vrouw vertrok, hij mislukte in alles – ‘het falen van Robert’ placht zijn vader misprijzend te zeggen. Robert verloor het hoederecht over zijn zoon Philippe. Op een dag nam hij de jongen mee op uitstap, wat niet mocht; de politie ging er achteraan; wenend, met de kleine aan de hand, bracht hij hem terug. Philippe’s hele bestaan werd één afwijzing van zijn vader: hij werd soixante-huitard, vatte in juni 1968 het plan op om systematisch oorlogsmonumenten te bekladden, mocht zich graag als revolutionair zien, hing rond in surrealistische kring, en toen die wereld verdween, dronk hij zich dood. Zijn zoon Stéphane werd dan weer historicus van ’14-’18 en knoopte zo aan bij het leven van zijn grootvader, wat tegelijk een radicale afwijzing van zijn vader inhield – ‘ik heb hem op mijn beurt alleen maar de rug toegekeerd,’ schrijft Audoin-Rouzeau; ‘tussen elke generatie heerste een afgrondelijk onbegrip.’1

Nee, dàn Achille, die het geluk had om iets te kunnen opbouwen; een familie, een bedrijf. Een vriendenkring; een verenigingsleven van oudstrijders. (Hij werd beheerder van de Nationale Vuurkruisersbond, afdeling Aalst. Een foto op de onvolprezen beeldbank van madeinaalst.be toont hem, verouderd en vermoeid doch zichtbaar trots, bij een optocht door het bevrijde Aalst, op 7 september 1944.)2 Maar ook voor Achille was het overleven van ’14-‘18 een beproeving op zich. Die levenslange nachtmerries. De melancholie. ‘Misschien,’ bedenkt Vander Taelen, ‘had hij zelfs een heroïsche dood in het vuur van de strijd verkozen, liever dan het langzame uitdoven dat hem te wachten stond’… En voor Joséphine bracht de wending die de oorlog aan haar leven had gegeven, bepaald niet louter geluk. Veel keus had ze niet: in 1920 was ze al vijfentwintig, bijna een oude vrijster in die dagen. Dus schikte ze zich, al had ze zich haar leven misschien iets anders voorgesteld: ze was gelukkig in Engeland, waar ze in een ziekenhuis werkte en opbloeien kon. Het leven als huisvrouw was het hare niet. ‘Bobonne werd een voorbeeldige echtgenote, die echter niet van levenslust overliep.’ Maar men schikte zich, in die tijd. Men zweeg. Eén keer slechts, drie jaar voor haar dood, verbrak ze die stilte, tegenover haar kleinzoon:

‘Geheel onverwacht en ongevraagd spreekt ze tegenover mij één korte zin uit als bilan van haar leven. Ik sta naast haar in de keuken, ik help haar bij de afwas. Ze zwijgt, staart door het raam naar buiten. En plots, zonder enige aanleiding, zegt ze tegen haar kleinzoon zonder hem aan te kijken: ‘Ik zal niet kunnen zingen zoals die andere daar…’ Ik begrijp niet waarover ze het heeft; ze zegt een paar seconden niets meer en dan, terwijl ze een bord afdroogt en naar buiten blijft kijken: “Die van “Je ne regrette rien’”’. “Ah, bedoel je Edith Piaf”, vraag ik? Wat ze met een nauwelijks merkbaar hoofdknikje beaamt, terwijl ze me een nat bord aanreikt. Ik weet niet goed wat ik moet antwoorden. Ik ben te jong om te horen dat ze eigenlijk wil zeggen dat ze het verloop van haar leven niet zo briljant vindt. Bijna een halve eeuw later vervloek ik mezelf nog altijd dat ik toen de moed niet gehad heb om haar meer uitleg te vragen.’

Ook Achille schikte zich: ze waren, om de pakkende zin van Vander Taelen te citeren, ‘twee mensen die elkaar toevallig tegenkwamen en geprobeerd hebben om er het beste van te maken. Dat is redelijk goed gelukt, ze zullen hun huwelijk wel gelukkig genoemd hebben.’

Achille en Joséphine, het frontwedervaren van Achille, zijn warme band met een boerengezin in de Westhoek, zijn bezoeken aan Engeland, zijn ereteken, zijn bevrijding, hun huwelijk, hun kinderen, hun vlucht in ’40 – niets van dit alles heeft de loop van de geschiedenis-met-grote-G gewijzigd. De grote vragen over oorzaak en gevolg, de grote beslissingen, al datgene wat men met misplaatst ontzag ‘historisch’ noemt, daarover gaat dit boek niet. Het gaat over iets veel belangrijkers: wat ‘de Geschiedenis’ betekende voor de mensen die haar meemaakten: wát ze meemaakten, en vooral ook, hoe ze het verwoordden, voor zichzelf, voor anderen – of ook (al even veelzeggend) niét verwoordden. De geschiedenis van de individuele of familie-ervaring: dáár valt pionierswerk te verrichten.

En wie dat werk verrichten wil, prijst zich gelukkig met een vondst als die van het cahier waarin Achilles broer Hector in zwierig handschrift Achilles brieven overschreef. (Hectors brieven zijn niet bewaard, wat toen vaak voorkwam – de brieven ván het front golden als belangrijker dan die náár het front, die trouwens ook vaker in de modder en de bombardementen teloor gingen.) Oorlogsbrieven behoren tot het genre dat historici ‘egodocumenten’ noemen – een document waarin een ‘ik’ aan het woord is. Zoals dat van Achille. ‘Ik voel mij op mijn gemak, ik zal een goede soldaat zijn.’ ‘In de tranchée of op de voorposten zit ik soms uren en uren en ik mag zeggen dat sommige van mijn tekeningen van bloemen wonderwel gelukt zijn en een schone souvenir zullen zijn.’ ‘Nu heb ik ze eens van dichten horen fluiten!’ ‘ik zit helemaal ineen gerold als een bang beest.’ ‘Ik blijf die dode mensen voor mijn ogen zien.’

De Eerste Wereldoorlog heeft ontzaglijk veel egodocumenten voortgebracht. Een paradox: een oorlog die zoveel mensen in de pas deed lopen – uniformen, dril, censuur; trainingskampen, vluchtelingenkampen, kampen voor krijgsgevangenen; en ook het thuisfront met zijn ordelijke rijen, formulieren, regels – genereerde tegelijk een wereld van dagboeken, brieven, memoires en wat al niet, een wereld waarin de tijdgenoten hun eigenste perspectief op de oorlog verwoordden, hoe onbeholpen vaak ook. Elk velletje beschreven papier was tegelijk een statement: dit is mijn oorlog, dit is wat ík meemaak en hoe ík het zie. En ook: hiér spreek ik de mijnen toe. ’14-’18 bracht zeeën van brieven voort. Een paar voorbeelden. Tussen de Duitse legers aan West- en Oostfront enerzijds, en het Duitse thuisfront anderzijds, gingen 7 miljoen brieven en kaarten per dag heen en weer. Franse burgers aan het thuisfront stuurden zo’n 4 miljoen brieven per dag frontwaarts, en kregen er evenveel terug. Zelfs Italië, een land waar nog vele mensen lezen noch schrijven konden – twee miljoen soldaten waren ongeletterd – gingen naar schatting 3 miljoen brieven en kaarten per dag heen en weer. België was minder fortuinlijk: het verweesde IJzerleger was door de Duitse bezetting van het thuisfront afgesloten. Die wezenlijke, telkens hernieuwde geschreven band met ‘thuis,’ waar soldaten in andere legers op rekenen konden, was de Belgen aan het front én in het bezette land onthouden. Een verzetsnetwerk smokkelde briefjes van en naar het front, maar werd het stilzwijgen opgelegd door de Duitse geheime politie. Voor de soldaten bleef enkel de band met Belgen die naar het buitenland waren vertrokken – vandaar de correspondentie Achille-Hector.

En die briefwisseling is belangrijk niet enkel om wat ze zegt, maar ook, zoals Vander Taelen aangeeft, om wat ze niét zegt: de stiltes, de omfloerste bewoordingen. Een egodocument biedt geen blik recht in het hart van ‘wie es wirklich gewesen ist,’ naar de formule van de Duitse historicus Leopold von Ranke. (Die als noeste negentiende-eeuwer nog dacht dat dat kón, dat perfect reconstrueren van Het Verleden.) Daarom is de poëtische stijl van dit eerbetoon aan pépé (en aan bobonne) zo terecht: er zijn dingen die we nooit zullen weten, en dat is dan maar zo. Ook als historici past het ons, mensen in hun waardigheid te laten.

Sophie De Schaepdrijver

State College, Pennsylvania,

september 2022

1 Men leze de herziene versie uit 2015, uitgegeven bij Seuil in Parijs – deze biedt namelijk ook een blik op de oorlogsbelevenis van de vrouwen van de familie. De eerste versie deed dat niet; daar lijkt de filiation louter van vader op zoon over te gaan, op oudtestamentische wijze. Audoin-Rouzeau werd daar streng op aangesproken door collega’s, vond dat wel billijk, en gaf een tweede herziene versie uit. Het boek van Luckas Vander Taelen, daarentegen, biedt van bij het begin een perspectief ook op vrouwenlevens – vooral dan op het leven van Joséphine.

2 https://madeinaalst.be/collecties/mediabank/detail/61f16926-2b08-c136-4e45-8f1676fae870/media/b91d5238-81e8-646f-885a-fa73c8073c7e

Inleiding

Kind van de oorlog

Dat ik besta, heb ik aan de Eerste Wereldoorlog te danken. Vijftien miljoen soldaten en burgers verloren er hun leven, maar ik kreeg het mijne cadeau, weliswaar veertig jaar na de wapenstilstand. Zonder dit bijzonder bloederige conflict was de kans dat ik ooit geboren zou zijn ongeveer onbestaande. Want als de jaren tussen 1914 en 1918 banale vredesjaren waren geweest, dan was mijn grootvader Achille nooit naar Engeland gegaan en had hij daar niet de vrouw van zijn leven gezien, Josephine. Die zou trouwens nooit in Engeland geweest zijn, want er zou geen reden geweest zijn om haar geboortestad Mechelen te verlaten. Net zoals Achille wellicht nooit uit Aalst zou zijn weggegaan. Hun wegen zouden elkaar nooit gekruist hebben, ze zouden niet verliefd op elkaar geworden zijn, niet getrouwd zijn en geen kinderen gehad hebben. Ze zouden nooit de ouders geweest zijn van Annie, hun dochter die dus ook nooit mijn moeder zou worden.

Zonder oorlog, exit ik dus.

Dat ik er toch ben, is dus een rechtstreeks gevolg van de moordende actie van Gavrilo Princip die in Sarajevo op 28 juni 1914 een einde maakte aan het leven van Frans Ferdinand van Oostenrijk. Ook hier speelde toeval een zeer grote rol: het is omdat de chauffeur van de troonopvolger zich van weg vergiste dat Princip de fatale schoten kon lossen. Zo zette de twintigjarige zoon van een postbode, lid van het obscure subversieve genootschap De Zwarte Hand, een diabolische spiraal van allianties en ententes in gang die ook mijn grootvader in de eerste echt mondiale oorlog zou meesleuren. Hij beleefde vier lange jaren van ellende en zou er levenslange trauma’s aan overhouden, maar ook even lange camaraderie en vooral zijn Fientje, mijn grootmoeder.

Is het door de vreemde omstandigheden die zouden leiden tot haar huwelijk met Achille dat ik gefascineerd ben door de rol die het toeval speelt in een mensenleven? Ik zou mijn vrouw nooit gekend hebben als ik een andere trein naar Firenze had genomen. Onze dochter zou er nooit geweest zijn zonder mijn verstoorde reisplanning. En ik al evenmin, als het Belgisch leger in Mechelen geen paarden had verkocht aan mijn overgrootvader. Maar voor ik u dat kan uitleggen, moet ik u vertellen hoe het mijn opa Achille Gheys vergaan is in de Groote Oorlog.

Ik heb me daarvoor gebaseerd op de vele brieven die Achille schreef aan zijn broer Hector. Die was bij het begin van de oorlog wegens gezondheidsredenen afgekeurd voor verdere legerdienst en naar Engeland overgebracht. Daar kreeg hij dus met de post verschillende keren per week nieuws van zijn broer. Omdat hij zoveel waarde hechtte aan die brieven, schreef hij die elke dag over in een groot cahier. Dat deed hij helaas niet met de antwoorden die hij zijn broer stuurde. Ik kon dus enkel uit de brieven van Achille opmaken wat Hector hem had geantwoord. Ik heb me in dit boek strikt aan de inhoud van de brieven van mijn grootvader gehouden, tot en met de uiteraard verouderde stijl, die ik slechts hier en daar aangepast heb. Alle cursief gedrukte tekst in dit boek is van de hand van mijn grootvader. De enige dichterlijke vrijheid die ik me toegestaan heb, is het verslag van de verloven van Achille bij zijn broer Hector in Leeds, waarover hij uiteraard geen brieven schreef tijdens zijn verblijf daar. Maar terug aan het front verwijst hij er vaak naar in zijn correspondentie. Over die tijd in Leeds zijn ook andere bronnen beschikbaar, zoals een interview met Hector in een plaatselijke krant en verslagen van feestelijkheden waarbij Belgen betrokken waren. Het gesprek in het Aalsters café met de oudstrijders is gebaseerd op herinneringen die ik overhoud aan wat mijn grootvader Pépé, die stierf in 1972, toen ik veertien was, me vertelde en aan mijn grootmoeder die overleed in 1983.

* * *

‘Ze zijn daar! Ze zijn daar!’

Hij schreeuwt zich de ziel uit het lijf, net als de andere soldaten in de loopgracht. Totale chaos, iedereen loopt in paniek over de losliggende planken in de modder. De hemel is grauw, het heeft dagen aan een stuk geregend. Soldaten struikelen en komen niet meer recht, worden vertrappeld. Er is geen doorkomen meer aan, in de smalle aarden gang. Uren al liggen ze in doodsangst gebukt onder de niet-aflatende Duitse bombardementen.

Achille heeft zich tegen de wand van de loopgracht gedrukt. Hij is zo bang, dat hij niet durft te bewegen. Hij hoort hoe de Duitsers naderen boven zijn hoofd; hun bestiale aanvalskreten klinken akelig dichtbij. Hij is verlamd.

Achille houdt al een paar weken de wacht in de meest vooruitgeschoven post van het Belgisch leger, aan de Ieperlee, bij Driegrachten, tussen Diksmuide en Ieper.

Hij is tweeëntwintig, in 1915, en heeft pas kennisgemaakt met de realiteit van het IJzerfront tijdens de Eerste Wereldoorlog – die toen nog niet zo genoemd werd, maar gewoon ‘de oorlog tegen de Duitsers’. Die liggen in hun loopgraven, heel dicht, net over de smalle rivier.

Maanden al hebben ze elkaar vanop afstand geobserveerd, beschoten en gebombardeerd. Maar nu vallen de Duitsers aan. Hij kan ze ruiken.

Alle geluid valt weg voor Achille, alsof hij zich in een gewatteerde ruimte bevindt. Hij sluit zijn ogen. Hij zakt weg uit deze realiteit, hij denkt aan zijn broer Hector, die veilig is in Engeland, in Leeds bij de vriendelijke familie Gummerson. Hij roept om zijn moeder, die vergeefs op hem wacht in het bezette Aalst.

Als engelen des doods springen de Duitsers tussen de Belgische soldaten en beginnen lijf-aan-lijfgevechten. Achille wil zich verdedigen, maar een Duitser heeft zijn bajonet in zijn onderbuik geplant. In een dwaze reflex probeert hij zijn darmen terug te duwen waar ze thuishoren. Hij voelt zijn eigen warme bloed. Dan valt hij neer in de modder van de loopgracht. Het laatste wat hij ziet, is een rat die even bang is als hij en hem recht in de ogen kijkt.