Mark Nelissen

Voetstuk

vvv

111

Voor mijn wondermooie familie

Inhoud

We gaan wandelen

Wat drijft ons in wat we doen?

Het was maar om te lachen!

In hogere hemisferen

Een selfie op de sociale ladder

Sprekende spiegels

Draag de kleren van de keizer!

Familietrekjes

De hormonale dans

Over een liedje en kieskeurige eitjes

De oeroude wortels van de moraal

Onze sociale boekhouding

Ogen als Kalasjnikovs

De stiekeme eisprong

Opoe is op bezoek

Humor en pauwen

Een helpende hand

De kracht van vernedering

Ontmaskerd!

It’s in his kiss

Het zwembaddilemma

De neanderthaler in ons

Dierlijk bewustzijn

Laten we geen slaaf zijn van onze genen

Voetnoten

We gaan wandelen

We hebben het hoogtepunt van cultuur bereikt met de selfiesticks, we maken een vaccin tegen een virus om een pandemie te bestrijden, we hebben een vlag op de maan en een rijdend wagentje op Mars gezet, we schrijven liedjes die dagenlang in het brein van onze medemens blijven hangen, we kunnen een operatie aan het hart uitvoeren met een slangetje dat vertrekt in de lies en de juiste bloedvaten volgt, we bedenken goocheltrucs die iedereen paf doen staan, we ontwerpen artificiële intelligentie die zelfstandig dingen kan doen die wij dan weer niet meer kunnen volgen, we fabriceren luiers die een baby – of zijn grootouders – kunnen drooghouden, binnen afzienbare tijd vervoeren we ons met zelfrijdende auto’s, we bereiden een overheerlijke tiramisu met slechts zeven ingrediënten, we ontrafelen de geheimen van het DNA en kunnen het naar onze eigen wensen veranderen, we fabriceren condooms met aardbeiensmaak en bedenken programmeerbare dildo’s, we raadplegen een encyclopedie op het wereldwijde web die zichzelf voortdurend verbetert en aanvult, we organiseren wedstrijden om ter meeste hamburgers eten, we bouwen steeds hogere torens – we zitten nu al boven de achthonderd meter en ze vallen zelden om – een oude toren komt wel eens scheef te staan…

– even ademhalen –

… we hebben lichtgevende schoenzolen uitgevonden, we hebben honden en koeien en kippen gekweekt tot rassen die beantwoorden aan onze wensen, we hebben de hoogstaande cultuur van het veldrijden uitgeschreven, we hebben een democratisch stelsel bedacht en evenwichtige wetboeken samengesteld, we hebben een sluitend reglement voor het uitvoeren van het dartsspel geschreven, we hebben kernwapens ontwikkeld die we naar een ander continent kunnen schieten om daar een hele stad plus verre omstreken te verwoesten, we ontwerpen spijkerbroeken met scheuren, we dragen in de broekzak van die jeans een smartphone die alle nodige woordenboeken heeft opgeslagen, die je vertelt waar er flitspalen staan, die een massa talen kan omzetten in een massa andere talen, die foto’s neemt en ze optimaliseert, die een hele discotheek aan muziek opslaat en afspeelt, die je agenda bijhoudt en je verwittigt wanneer je moet wakker worden, die je de techniek levert om nota’s of lange teksten te schrijven, die een spelling- en grammaticachecker heeft die zegt dat deze zin veel te lang is…

– nog eens ademhalen –

… een smartphone die jouw reizen uitstippelt en de vliegtuigtickets bestelt, die je eten aan huis laat brengen, die de stand van je beleggingen bijhoudt, die elk plekje op deze aardbol in kaart kan brengen en voorzien van de nodige 3D-foto’s, die alle wiskundige berekeningen kan maken, zelfs die waarvan je nog nooit gehoord hebt, die de sterkte van een geluid kan bepalen, de breedte van een tafel kan meten en kan zeggen of ze waterpas staat, die het noorden kan aanwijzen, die de centrale verwarming in je huis kan aanzetten terwijl je in het buitenland zit, die geschreven woorden kan omzetten in gedrukte tekst, die massa’s gegevens kan bijhouden en analyseren in verband met je gezondheid, je auto, je bankrekening, die het pakje traceert dat je online hebt besteld... een smartphone waarmee je – soms met goede ontvangst – ook kan telefoneren. Ik kan nog lang verdergaan, u natuurlijk ook, beste lezer. Maar ik hou eigenlijk meer van korte zinnen.

Al die verwezenlijkingen en vaardigheden zijn eigen aan de mens, geen dier of plant heeft er ook maar één op zijn palmares staan.

Kortom, wij zijn fantastische wezens, het hoogtepunt van de schepping of van de evolutie, u mag zelf kiezen afhankelijk van uw geloof of wetenschappelijke kennis. We verdienen een plaats op een mooi en hoog en goud geschilderd voetstuk, verheven boven alle levende wezens die op deze aardbol rondzwerven.

Is dat niet mooi? Als uitverkorenen – van een god of van de evolutie, u mag weer zelf kiezen – verdienen we wel iets. Voor velen zijn we het evenbeeld van God, met een grote G nog wel! En ja, de verhevenheid boven alle levende wezens is inderdaad erg hoogstaand, want de hoogte van het voetstuk geeft ons de privileges om de rest van de levende wereld te onderwerpen aan onze wensen, om ons leven te vergemakkelijken en ons geluk te verhogen. Wij mogen zoveel dieren jagen of kweken als we er nodig hebben als voedsel of om schoenen van te maken, en we moeten niet wakker liggen van dierenleed. Ze hadden zelf maar een smartphone met een selfiestick moeten maken of democratie moeten uitdokteren of tiramisu moeten bereiden, dan zouden ze ook rechten verdienen.

Wij mogen hele ecosystemen platleggen om olie te boren of steden te bouwen. We mogen de zee gebruiken als stort en onze atmosfeer verontreinigen zoveel als nodig is voor ons geluk. Als heersers over de aarde moeten we ons geen zorgen maken over de invloed van ons doen en laten op andere levende wezens. Sterven ze uit? Dat is hun lot als ondergeschikten. De mens mag – nee, moet – steeds primeren als er een belangenconflict is tussen hem en andere levende wezens, of landschappen, of ecosystemen. Binnenkort gaan we hiermee verder op andere planeten. Wie gaat anders de olie verversen van dat wagentje op Mars?

Ben ik aan het doordraaien? Heb ik mijn biologische kap over de haag gesmeten? Natuurlijk niet! Eenieder onder u heeft wel begrepen dat deze kwinkslag, deze zinnen over de menselijke suprematie over andere levende wezens, volledig van de pot is gerukt. En toch is dit wel degelijk de denkwijze geweest van de mens in het verleden, en ook vandaag nog van velen onder ons. Eeuwenlang nam men datgene voor waar wat ik hier als boutade heb geschreven, heeft men de natuur vernietigd om er landbouwterrein van te maken, heeft men op dieren gejaagd of hun habitat vernietigd zodat ze uitstierven – vraag het maar aan de neushoorn die eraan moet zodat bijgelovigen hun seksprestaties kunnen opdrijven met zijn hoorn – fijngemalen natuurlijk. Allemaal tot meerdere eer en glorie van de menselijke suprematie, hoog verheven op zijn gouden voetstuk. De mens als hoogtepunt komt als eerste aan bod.

Waar wil ik naartoe? Ga ik de groene geitenwollensokkenjongen uithangen? Nee. Het enige wat me interesseert wanneer ik deze woorden op mijn klavier tik, is om het gouden voetstuk zelf eens goed te bekijken. Zijn we het wel waard om op zo’n hoge piëdestal plaats te nemen? Moet die echt van goud zijn? En... hebben we er überhaupt wel recht op? Zou het misschien niet enkel in onze dromen mogen verschijnen?

Stel je voor dat je de Tour de France hebt gewonnen en op het podium staat met een lint rond je nek, een beker in je handen en een mooie meid aan elke wang, en je plots als in een film wakker schiet, van het podium dondert, en het lint, de beker en de schoonheden verdampen omdat ze maar gedroomd waren... Dat zou pas een koude douche zijn. Daarom is het goed om, telkens wanneer we op een erepodium staan – of menen te mogen staan – eens goed na te denken of het niet kan verdampen, of het wel echt bestaat en solide is, in plaats van gedroomd. Dus stel ik me de vraag of we dat voetstuk wel echt verdienen, ook als we rekening houden met de ellenlange opsomming hierboven van tiramisu en kernraketten en smartphones met selfiesticks en rechtspraak en veldrijden en vaccins.

Hopelijk is na lectuur van dit boek ons beeld van dat voetstuk wat bijgeschaafd, is het ding wat bijgeverfd en verlaagd. Inderdaad, ons allesomvattende superioriteitsgevoel wordt gevoed door de zekerheid dat we fundamenteel verschillen van de rest van de dierenwereld.

Zelfs de woordjes ‘de rest van’ doet menigen huiveren, want ze katapulteren ons meteen naar het ledenbestand van de dierenwereld. Wij praten onszelf zoveel fundamentele verschillen aan met de andere dieren, dat we er rotsvast van overtuigd zijn hen torenhoog te overstijgen. We zien ons niet enkel boven hen staan, aan de top van de piramide; nee, we leven in veel hogere, spirituele atmosferen dan de aardse, materiële dieren, hoe intelligent en ontwikkeld ze ook mogen wezen. Wij hebben de ratio en verfijnde gevoelens, zij hebben instincten. Wij kunnen ingewikkelde dingen leren, zij zijn als robotten geprogrammeerd. Wij produceren kunst, zij laten enkel sporen na.

Het lijstje menselijke vaardigheden dat ik als boutade op de eerste pagina’s neerschreef – en dat nog honderden malen langer uitgebreid kan worden – is wel juist: wij kunnen en doen een pak meer dingen dan de andere dieren.

Maar toch, toch is onze onnoembare verhevenheid overdreven. Het heeft evenwel weinig zin om deze stelling van onze onaantastbare suprematie zonder meer te poneren met enkele woorden, ‘wij zijn nu eenmaal de heersers van de aardbol en doen dus wat we willen’, gewoon op basis van een gevoel of ideologie of godsdienst, of vanuit een medeleven met dieren, of wat dan ook, noch om deze stelling van tafel te vegen met enkele woorden, ‘wij moeten ons nederiger opstellen tegenover andere wezens...’, gewoon op basis van een ander gevoel of een andere ideologie of... Nee, we kunnen het verstand en de kennis, die we gebruiken om op het voetstuk te kruipen, ook inzetten om ons mensbeeld bij te sturen, het voetstuk te verlagen en te herschilderen.

Ik heb dit al vele malen gedaan in mijn boeken, maar hier verander ik de invalshoek en geef meer voorbeelden van ons gedrag om het voetstuk te kunnen bijschaven.

Hoe ga ik dit aanpakken? Door te wandelen, te kuieren, te slenteren, op elke pagina van dit boek. Soms alleen, soms in gezelschap, soms door een park, dan weer door een stad of een supermarkt, maar vooral doorheen de kennis van ons gedrag, van onze evolutionaire voorgeschiedenis, van ons mens-zijn. Door rondom mij te kijken, of te luisteren naar mensen tijdens die wandelingen, of gezeten op een bankje in een park, of op een stoel op een terrasje, of op een tram of een feestje... Ik laat mijn stilaan erg aftakelende brein de omgeving in zich opnemen en de waargenomen gegevens door de databank halen van onze kennis van gedrags- en evolutiebiologie.

Zo zal ik van het ene onderwerp naar het andere springen, van een brutale vlegel over een verliefd koppeltje naar vakantiegangers aan een zwembad. Telkens ga ik op zoek naar de achtergrond van wat ze doen, en stel ik me de vraag waarom ze net dit gedrag vertonen en niet een ander. Meestal buig ik me over gedrag, soms over andere onderwerpen waarvan het interessant is ze onder de evolutionaire loep te leggen, van menstruatie tot neanderthalers.

Door al deze wandelingen aan elkaar te knopen, vormen we op een ontspannen manier een beeld van de mens waarbij de meeste lezers nooit hebben stilgestaan. Zij die mijn andere boeken hebben gelezen, deden dat wel, maar vinden hier een leuke herhaling van de darwinistische visie, gegoten in een andere blender, bekeken vanuit een andere invalshoek. Ze zullen misschien vaststellen dat sommige ‘wandelingetjes’ op een of andere manier eerder aan bod kwamen, in een blog, een podcast, een artikel... Wie graag wat dieper ingaat op de behandelde materie, verwijs ik natuurlijk graag naar mijn boeken.1

U heeft geen handboek over gedrags- of evolutiebiologie vast. Het is geen opsomming van onderwerpen die absoluut moeten behandeld worden, het is geen academisch boek met referenties en noten – biologen en evolutiepsychologen moeten het niet lezen. Nee, het is een aaneenschakeling van mijmeringen die door toevalligheden opspringen in mijn brein en ons hopelijk wat kunnen bijleren. Eigenlijk zijn er geen hoofdstukken, het is een doorlopende gedachtegang, maar voor de overzichtelijkheid worden de verschillende onderwerpen wel van elkaar gescheiden. Ik wil in dit boek vooral zeer vanzelfsprekende, alledaagse dingen analyseren en verklaren in een evolutionair kader, vanuit ons verre verleden.

Wandelt u mee? Niet te snel, want er liggen veel obstakels op de loer die erop uit zijn om mijn evenwichtsproblemen op de proef te stellen en me te doen struikelen, en dat geldt ook voor de evolutionaire redeneringen die ik wil ontplooien. We gaan rustig te werk.

Wat drijft ons in wat we doen?

Kuieren tussen de rekken van de supermarkt; haastige mensen ontwijken; mooie vrouwen bekijken; rolstoelgebruikers helpen met de chocopasta die te hoog staat; lucht zijn voor het personeel dat rekken vult, de gang blokkeert met karren en paletten, en al roepend communiceert met collega’s in een andere rayon over hun activiteiten het voorbije weekend; zoeken naar dat ene stukje vis, die ene fles wijn, dat ene pakje koekjes; oude mensen vriendelijk groeten die leunend op hun wagentje een babbeltje met elkaar plegen om de eindeloze tijd toch ietwat te doden en de dodende eenzaamheid te ontvluchten. De supermarkt als moderne vervanger van de eeuwenoude, gezellige ontmoetingsplaats: de markt. Toch voor de oudjes, met te veel tijd en te weinig contact. Niet voor de gejaagde, door de winkel racende jongeren, met te weinig tijd en geen probleem met contact.

Ik ben geen vriend van de supermarkt. Je aangeboren routinegedrag stuurt je steeds langs hetzelfde, aangeleerde circuit: fruit-groenten-brood-koffie-chocolade-wijn-kip-vis-zuivel-frisdrank... en je leert het nooit: halverwege moet je toch terug moet naar de groenten omdat je peterselie bent vergeten. Wat een energie- en tijdverlies! Je bent boos omdat je weer eens niet met verstand hebt gewinkeld, maar op basis van gewoonte. Kon ik nu niet eens rationeel handelen? En als de kwelling is afgelopen – omdat je karretje vol is – begint de foltering van het aansluiten bij een file aan de kassa. Je kiest d’office de verkeerde kassa: de kassierster moet een tros bananen gaan wegen omdat die kluns van een kerel voor jou het niet nodig vond dat zelf te doen. Je wisselt natuurlijk van kassa, want die file hiernaast gaat vlot! Tot je aansluit, dan valt ook deze rij stil: een oud moedertje heeft al haar kleingeld uitgestrooid en legt met een vinger vol artrose de juiste som muntje per muntje bijeen. De file valt stil, degene die je eerder ontvluchtte is intussen zo goed als verdwenen. Nee, ik ben echt geen vriend van zulke winkels.

Ook nu weer: ik ben zonder nadenken de supermarkt binnengestapt. Was het verkeerd van mij om mijn verstand op non-actief te zetten en mijn routinemodus m’n lichaam-plus-winkelkarretje doorheen de rekken te laten sturen? Had ik niet beter bij binnenkomst de beslissing genomen om eens als een Homo sapiens te handelen, als een mens met rede? Om een route uit te stippelen waarbij mijn boodschappenlijstje het meest efficiënt kan worden afgewerkt, zonder nodeloos heen en weer lopen? Dat zou zeker geen kwaad kunnen, maar toch gedraag ik me steeds weer als... een gewone mens.

Ik heb het al zo vaak geschreven en in colleges en lezingen gezegd: wij gebruiken ons verstand maar heel, heel weinig in het dagelijkse leven. Als we iets schrijven, lezen, een verstandig gesprek voeren, een computertaal bedenken... ja dán gebruiken we ons verstand. Maar dat kan je niet elke seconde van elke dag volhouden. Je hersenen zouden overkoken... enfin, dat is misschien overdreven.

Weinig ratio dus. Ons gedrag wordt het overgrote deel van de dag gestuurd door twee stuurlui. De eerste stuurman heeft een oeroude, rotversleten pet op, waarop ‘evolutie’ staat geborduurd: hij vertegenwoordigt het geheel van de gedragingen die we in de loop van miljoenen jaren evolutie hebben vastgelegd in onze genen. Als je een slang voor je voeten ziet verschijnen, ga je niet eerst rationeel nadenken wat je nu het best zou doen: is het een giftige slang? Moet ik in de boekhandel snel een boekje halen over reptielen en opzoeken welke soort dit is? Heb ik wel genoeg geld bij me voor zo’n boek? En stel dat het een giftig beest blijkt te zijn, moet ik dan hopen dat ze mij als slachtoffer ontziet, of moet ik achteruitspringen en weglopen? Moet ik andere mensen verwittigen, de krant bellen? Of is dit gewoon een rubberen speelgoedje? Wie heeft dat hier achtergelaten? Is het een grap van kwajongens die mij al lachend vanachter een auto met hun smartphone staan te filmen? Of is er ergens een dreumes aan het wenen omdat hij zijn bizarre, slangvormige knuffel is kwijtgeraakt? Na al deze erg verstandelijke overwegingen is de kans niet onbestaande dat ik twee gaatjes, elk van een slangenhoektand, in mijn enkel ontwaar en stilaan de wereld zwart zie worden.

Om zulke fouten te voorkomen, maakt ons brein dankbaar gebruik van het feit dat honderdduizenden jaren lang onze voorouders wel degelijk gebeten werden door slangen, in Afrika, in de tijd dat ze nog niet wisten dat je bij een oog-in-oogcontact met zo’n beest je je zonder nadenken uit de voeten moet maken. De voorouders die dat wel wisten, bleven in leven en konden kindertjes maken die de boodschap ‘slang gezien, wegwezen’ overerfden. Ze hadden kans om langer te leven, en op hun beurt de gouden regel door te geven aan de volgende generatie, tot bij u en mij.

Hoe gebeurde dat? Ik mocht eigenlijk niet schrijven dat die voorzichtige voorouders ‘wisten’ wat ze moesten doen, want het gaat om een reflexmatige handeling waarvoor de boodschap gecodeerd zit in onze genen. Wie de juiste genen voor het ontwijken van slangen had, bleef leven... enzovoort. Bij dat uitgebreide verhaal blijf ik nu niet stilstaan, ik beschreef het al uitvoerig in mijn eerdere boeken. Dus toch maar snel naar de boekhandel! Niet voor een boek over reptielen, maar over het menselijke gedrag; kies er een van Mark Nelissen. Onthoud dat ons gedrag minuut per minuut mee wordt gestuurd door onze oeroude, evolutionaire voorgeschiedenis. We hebben nog een tweede stuurman, met een moderner petje. Hij vertegenwoordigt de dingen die in we in de loop van ons leven leren. Van zodra we de buik van moeder verlaten, stapelen we dagelijks duizenden nieuwe gegevens op in ons brein. We leren dat een glimlach alle aandacht van moeder en bij uitbreiding van alle vrouwen uitlokt. In het latere leven leert een man dan weer dat die glimlach zonder de outfit van een pasgeborene lang niet altijd meer werkt, en dat je vrouwen subtieler moet benaderen voor de nodige aandacht. We leren dat je best de straat niet oversteekt bij een rood licht; het hartstilstand verwekkende getoeter van een aanstormende auto wil je geen tweede keer horen. Of stel dat je een ongekende supermarkt betreedt: je neemt een wandelroute die geheel door het toeval wordt uitgestippeld. Bij een tweede bezoek aan dezelfde instelling volg je grosso modo dezelfde weg, omdat je je die herinnert, maar met enkele aanpassingen: het rek van de dameshygiëne sla je over – tenzij u een vrouwelijke lezer bent. Ook dat van de poetsproducten – tenzij u een mannelijke lezer bent. Maar je neemt een kortere route naar de wijnafdeling. Het derde bezoek verandert hier en daar nog een detail, maar de weg is voor zo goed als de rest van je leven uitgetekend in je brein. Je moet er niet over nadenken: de stuurman met de moderne pet – waarop het woordje ‘leerproces’ is genaaid – wijst de weg.

Leerprocessen omvatten veel elementen. Alles wat met de opvoeding wordt meegegeven, wat je leert van de speelkameraadjes en later de collega’s, buren, vrienden... Alles wat de cultuur en de wetteksten voorschrijven. Ja, zelfs de werking van je verstand, dat goede analyses en synthesen kan maken op basis van de regels die je zijn aangeleerd tijdens de opvoeding, de school, de zelfeducatie...

O ja, waarom heeft de eerste stuurman een versleten pet, en de andere een moderne? Omdat de evolutionaire wortels van ons gedrag oeroud zijn. Sommige – maar lang niet alle – wortels zijn versleten, maar hoe dan ook zijn ze oud. De leerprocessen zijn per persoon begonnen bij het begin van zijn of haar leven, en zijn dus nog kersvers.

Enkele alinea’s terug liet ik me ontvallen geen vriend te zijn van supermarkten, toch niet van een bezoek eraan: je loopt te vaak verkeerd en de files aan de kassa’s zijn een beproeving voor de zenuwen. Maar ik ben niet eerlijk, ik was bevangen door een negatieve gemoedstoestand: even zag ik het een ietsje te zwart. Ik ben namelijk ook een grote vriend van supermarkten, toch van een bezoek eraan. Ooit ging ik boodschappen doen in een supermarkt om twee uur ’s nachts. Kan dat? Ja, in de Verenigde Staten, daar zijn die dingen soms 24 uur per dag open. Dat wilde ik toch wel eens meemaken. Vervelend, ongezellig! Zo snel mogelijk weer buiten! Lang moest ik niet zoeken naar de reden van zoveel afstotelijkheid: buiten het feit dat er een tormenterend ongezellig licht brandde, was ik er moederziel alleen! Het boeiende aan een bezoek aan welke markt dan ook, is dat je anderen kan gadeslaan, dat je kan mensjes kijken.

Hetzelfde geldt voor een zonnig terrasje: je kan ongegeneerd je soortgenoten begluren. En nee, dan heb ik het niet over de rondingen van het andere geslacht – hoewel… Ik heb het over het wetenschappelijk observeren van zo veel mogelijk exemplaren van Homo sapiens, rondingen inbegrepen. De consumptie van een biertje is een vervelend neveneffect om deze klus te kunnen klaren, dat moet je erbij nemen. Ik werd er tenslotte jarenlang voor betaald – niet voor dat biertje, maar om naar mensen te kijken.

Om dezelfde reden zijn treinstations zo boeiend, of groepen mensen die staan te wachten aan een rood licht, of een goed gevuld restaurant, of de groep toehoorders bij je lezing – ze moesten eens weten hoezeer ik hen heb geobserveerd terwijl ze mij aanstaarden – of mensen in een volle wachtzaal, of een vergadering aan de universiteit, of mannen en vrouwen die rond een zwembad van een hotel in een zonnig land liggen bloot te wezen, of de file aan de kassa van een supermarkt... Mensen bij elkaar doen voortdurend dingen die een gedragsbioloog uitermate boeien, en die we graag minuut per minuut beschrijven, en proberen te duiden met onze kennis van de gedragsbiologie. Uiteindelijk gaan we aan het onszelf toegeëigende voetstuk timmeren.

Dat is nu net wat ik bedoelde op de inleidende pagina’s. We wandelen samen – u en ik – doorheen de dag, langs plaatsen waar we vaak komen en waar we andere mensen dingen kunnen zien doen die we misschien wel triviaal vinden, maar die dat niet noodzakelijk zijn. Alledaagse dingen verbergen steeds een mooi verhaal dat we kunnen blootleggen wanneer we de twee stuurmannen – met de oude en de nieuwe pet – aan het woord laten. Kom, nu vertrekken we écht op wandel.

Het was maar
om te lachen!

Mijn vrouw en ik – vooral ik – willen even bekomen van de tormenten van het shoppen en zoeken een rustplaats, en die is snel gevonden. We nestelen ons in het midden van een terras van een etablissement aan de Groenplaats in Antwerpen dat we graag frequenteren – niet genoeg om van een stamkroeg te spreken, maar we komen er wel graag. We zitten er in de eerste week dat de horeca weer de deuren mocht opengooien na de eerste covid-lockdown. Het heropenen van de terrasjes is dagenlang een hot item geweest in de verslaggeving van elk nieuwsmedium; ikzelf ben tig keren opgebeld door journalisten met de vraag waarom mensen zo hunkeren naar die terrasjes. Mijn antwoord draaide steeds weer om onze onbedwingbare drang om andere mensen te zien en te observeren – weet je wat, ik zal later in dit boek uitleggen vanwaar dat komt. Daar zitten we dan, onderuitgezakt en de ogen wijd open.

Heel toevallig zitten rechts van ons vier vriendinnen luidruchtig te praten en te lachen. Wie rust zoekt, moet nooit in de buurt van een verzameling vrouwen gaan zitten, dat is een algemeen bekend gegeven. Maar anderzijds zorgen de warme zonnestralen voor meer zicht op decolletés en korte rokjes, waardoor mijn totaal oncontroleerbaar onderbewustzijn net dit tafeltje had uitgekozen. Boys will be boys.

De toch al niet bestaande rust wordt na vijf minuten nog meer verbroken door een groepje jongemannen in pak – of toch deftiger gekleed dan je bij dit zomerweer zou verwachten. Ze zien eruit als yuppies die met collega’s de zakenbesprekingen even on hold hebben gezet om elkaar te trakteren op een heerlijk Antwerps biertje. Ze nemen plaats aan een tafel links van ons. Rekening houdend met de beleefde ‘zit u niet liever hier’ en ‘ik kom hier wel meer, hopelijk bevalt het jullie ook’ kan je gemakkelijk besluiten dat ze elkaar niet goed kennen, geen vrienden zijn.

Ik open de decibelmeter van mijn iPhone en draai het ding van links naar rechts. De wijzer slaat het verst uit wanneer hij naar de meisjestafel wordt gericht, maar daar heb je natuurlijk geen meettoestel voor nodig: de luidruchtige lachsalvo’s zijn over het hele plein te horen. De jongens zijn aanzienlijk kalmer, dus echte rustverstoorders zijn ze niet. Mijn vrouw merkt op: ‘Meisjes zijn toch wel onbeleefder, de jongens weten hun manieren te houden!’ Waarschijnlijk kijk ik haar erg bedenkelijk aan, want ze voegt er meteen aan toe: ‘Of niet soms, wijsneus!’ Uiterst voorzichtig probeer ik haar uitspraak bij te sturen, enfin, de grond in te boren.

‘Die jongedames, die van jou een stempel “onbeleefd” krijgen, zijn goede vriendinnen van elkaar. Die jongeheren – je geeft ze een erepodium van beleefdheid – kennen elkaar pas sinds vandaag, het zijn vreemden voor elkaar.’ Ik wijs haar op de elementen die me meteen waren opgevallen bij hun aankomst en die me duidelijk maakten dat het wellicht zakenmensen zijn.

‘Maar zelfs zonder hen aan te kijken, enkel door naar hen te luisteren, kan je weten dat zij daar vriendinnen zijn, en zij daar niet.’ Ik denk dat ze niet meer naar me luistert, ze kijkt enkel boos naar haar seksegenoten.

‘Maar die vriendinnen maken wel veel lawaai...’ verdedigt ze zich.

Vrouwen kunnen in een gezelschap inderdaad veel lawaai maken. Dat komt onder meer doordat ze – ook in nuchtere toestand – veel vaker lachen dan mannen. Dat is positief, zoals snel zal blijken. Maar op ons in zijn rust verstoorde terrasje speelden er verschillende factoren een rol. Zullen we eerst eens kijken waarom mensen lachen?

Er is weinig gedrag dat we zo frequent vertonen en dat zo gezond en plezant is als lachen. Toch krijgt het nog maar sinds kort aandacht van wetenschappers. Zoals voor zoveel andere dingen vond men in het verleden dat alledaagse gedragingen onbelangrijk zijn, triviaal, de moeite niet om er academische vragen over te stellen. Geheel ten onrechte natuurlijk, ook alledaagse zaken kunnen erg boeiend zijn – denk maar aan die appel die van een boom viel, en de zwaartekracht introduceerde in de natuurkunde.

Triviaal of niet, dankzij de gedragsbiologische en psychologische studies weten we nu dat lachen een erg belangrijk element is in ons sociale gedrag, vooral in de communicatie. Is het u al opgevallen dat er veel meer – en bij velen slechts enkel – gelachen wordt in een groep? Een leuke grap in een boek of een grappige conversatie in een film ontlokt hooguit een glimlachje op je gezicht wanneer je er alleen van snoept. De schaterlach wordt voorbehouden voor een gezelschap waarmee je de grappige dingen wil delen. De schaterende dames naast ons op het terras zijn mijlenver nog hoorbaar, maar neem hen elk afzonderlijk en de stilte daalt over hen neer. Goed, het is dus een sociaal gedrag, maar daarmee weten we nog niet waarom we het doen.

We lieten onze eerste lach al horen tijdens ons eerste baby-jaar. We doen het dus heel ons leven. Maar in evolutionaire termen is het gedrag stokoud, minstens vijftien miljoen jaar! Mensapen kennen het al; wie spelende chimpansees observeert, kan hun lachsalvo’s horen. We mogen dus met grote zekerheid stellen dat onze directe voorouders geregeld aan het lachen sloegen. We denken dat ze dat deden om de sociale banden met elkaar aan te halen, te versterken. Onderzoek heeft ons immers geleerd dat wanneer mensen samen lachen, ze gemakkelijker samenwerken, ze elkaar sneller vertrouwen. Ook kinderen en chimpansees zullen langer met de speelkameraden optrekken als er goed gelachen wordt. Vrouwen zijn van nature veel socialer ingesteld dan mannen, ze werken meer samen, in groep, daarom hoor je ze ook vaker en luider schaterlachen met hun vriendinnen dan mannen met hun compagnons – tenzij het alcoholgehalte in hun bloed hen in een andere richting stuurt.

Chimpansees vlooien elkaar geregeld. Ze doen dat niet zozeer om elkaar van ongedierte te ontdoen, maar wel omdat het leuk is om gevlooid te worden; de hersenen produceren zaligmakende, feelgood-moleculen. Je kan moeilijk boos worden op de kerel die jou vlooit. Integendeel, als het vaak gebeurt, wordt hij je vriend. Zo kan je goede bindingen in de groep realiseren, door telkens één groepsgenoot te vlooien en door hem gevlooid te worden, met z’n tweeën dus. Als het voldoende gebeurt, tussen steeds weer andere duo’s, wordt de cohesie van de groep verstevigd.

Maar de mens is in de loop van zijn evolutie uit de mensapen in alsmaar grotere groepen gaan leven. Als je hetzelfde twee-aan-tweesysteem als bij de mensapen wil gebruiken voor de samenhang van je groep, rest er onvoldoende tijd om andere nuttige dingen te doen. Samen met de groeiende samenlevingen ontwikkelde zich een alternatief systeem, het lachen: het wordt door meer groepsgenoten gehoord en heeft dus een breder effect dat enkel in het haar van één individu te zitten pulken. Bovendien is lachen erg aanstekelijk. Dat heeft natuurlijk ook een sociale functie: er worden meteen meer groepsleden in de communicatie betrokken, waardoor het bindende effect sneller kan werken bij een groter deel van de groep.

Het lachen van baby’s, van chimpansees en van onze voorouders in de tijd dat er nog geen sprake was van taal, bestaat enkel uit een spontane lach, een echte lach. Samen met de ontwikkeling van ons taalvermogen en onze spraak, ontstond ook de mogelijkheid om de vocalisaties zelf te controleren, om geluiden te produceren wanneer je maar wil. Je kon dus doen alsof je huilt, pijn hebt, lacht... Zo ontstond de gemaakte lach, het vrijwillige nabootsen van een lach. Dat is een interessant punt.

De oeroude, spontane en dus echte lach had niet alleen de functie om de groep samen te houden en aan te zetten tot samenwerking, het was ook een eerlijk signaal om aan te geven dat je iemands vriend bent. Je kan je gemakkelijk voorstellen dat het onmogelijk is om te zitten schateren met iemand voor wie je vijandige gevoelens hebt of die je gewoon niet kan hebben, hoe geweldig zijn grap ook is. Echt en spontaan lachen doe je enkel met vrienden. Naarmate je een vreemde beter leert kennen en je je vriendschap met hem laat groeien, zal ook je bereidheid om samen met hem te lachen toenemen. Aangezien vriendschap een erg belangrijk onderdeel is van ons sociaal gedrag, begrijpen we meteen dat ook het lachen een vooraanstaande positie in onze communicatie inneemt. Maar...

Er zijn weinig gedragingen zo sterk verbonden met het mens-zijn als bedrog, ik besteed er later meer aandacht aan. De toename van de hersengrootte doorheen onze evolutie heeft een fenomenale toename van onze intelligentie mogelijk gemaakt – ook al bestaat er geen exacte correlatie tussen de grootte van de hersenen en de intelligentie. Het verstand lag aan de basis van de ontwikkeling van onze cultuur, met alles wat we vandaag kennen aan wetenschap, techniek, geneeskunde, kunst... noem maar op. Maar ondanks ons sterk ontwikkelde sociale karakter, wordt ons doen en laten nog altijd krachtig voortgestuwd door een ik-eerst-mentaliteit. Elk levend wezen komt in eerste instantie op voor zichzelf, wij zijn veel egoïstischer dan men ons wil doen geloven. Daardoor werd, van zodra dat kon, datzelfde verstand gebruikt om bedrog te plegen: stelen, informatie achterhouden en liegen. Zo ook voor wat de functie van de lach betreft. ‘Als ik nu eens doe of ik echt kan lachen met deze kerel zijn flauwekul, dan win ik zijn vertrouwen, dan zal hij me wat meer als vriend beschouwen, en zal hij me misschien helpen wanneer dat nodig is.’ En zo ontstond de vrijwillige, niet-spontane lach als misleidend element in onze communicatie.

Mijn vrouw had me amper aangekeken, daar in het midden van het zonnige terrasje, maar nu begint het toch wel lang te duren.

‘Zeg, hoe lang ga je zo nog doorgaan, man, met je chimpansees en communicatie en bedrog en noem maar op? Ik vind dit wel een heel gezellige vorm van terrasje-doen. De mensen zitten je aan te kijken, weet je dat? Ze zijn het niet gewoon dat een man aan het woord is.’

‘Dat is juist, dat is nog een ander interessant thema: vrouwen zijn meer aan het woord... maar dat is iets voor een andere keer. Mijn relaas is nog niet gedaan hoor,’ riposteer ik.

‘Man, kunnen we niet wat van ons drankje en de zon genieten?’

‘Bijna. Want iedere keer dat zich een systeem van bedrog ontwikkelt, wordt er een verdedigingsmechanisme voor uitgewerkt.’

‘Ah ja, zoals een virusscanner om computervirussen uit te schakelen. Of een rakettenschild tegen raketten. Juist hé?’ en mijn vrouw kijkt me met verwachtingsvolle ogen aan.

‘Ja, eigenlijk wel, maar nu ben jij het hier aan ’t rekken. Laat me nu eens uitspreken!’

Omdat het voor de goede werking van een groep nadelig is dat de nagemaakte lach te veel zou worden gebruikt, leerde men hem te onderscheiden van de echte, spontane lach. Als je aan mensen een geluidsopname laat horen van beide soorten, kunnen ze echt van onecht onderscheiden, zonder de makers van het geluid te zien. Een echte lach kan je blijkbaar niet zomaar nabootsen. Daarom noemen we het een eerlijk signaal.

‘Dat heb je ook al eens over tranen verteld: je kan ze niet zomaar oproepen, dus vormen ze een eerlijk signaal voor je verdriet, en kan je rekenen op hulp.’ Mijn vrouw glundert.

‘Heel juist, ik wist niet dat je toen had geluisterd, je zat met vochtige ogen helemaal ondergedompeld in een melancholische soap op tv toen ik dit vertelde. Maar goed, waar was ik?’

Het voordeel van het kunnen detecteren van een geforceerde lach maakt dat de echte, spontane lach een krachtig element blijft om echte vrienden te maken en de band met hen te versterken. Als ik nog eens de test met de bandopnames mag aanhalen: onderzoekers lieten aan proefpersonen het gelach horen tijdens een gesprek van vrienden of van vreemden. De proefpersonen konden de vrienden van de vreemden onderscheiden.

‘Nu begrijp ik waarom je zei dat je kon horen dat die dames daar vriendinnen zijn van elkaar en die yuppies aan de andere kant niet, of nog niet!’

‘Dus je was ook dan aan het luisteren! Ik moet op mijn woorden beginnen te letten,’ zeg ik. ‘Maar het is volledig juist. Hoor je die hoge frequentie in de lach van de vriendinnen, los van het feit dat een vrouwelijke stem in de hogere toonaarden zit? Wel...’

Een spontane lach, onder vrienden, is gekenmerkt door een hogere toonhoogte en hij is van kortere duur; bovendien zijn ook de afzonderlijke salvo’s korter. We weten dat niet bewust – enfin, nu wel – maar we kunnen het onderscheid met het bedrog onbewust wel horen.

‘Je hoort bij die heren,’ en ik wijs onopvallend in hun richting, ‘dat er veel minder gelachen wordt, en als er iemand iets grappigs zegt, of dat zo bedoelt, zal er wel een beleefde lach komen, maar geen echte.’

‘Ja maar, nu spreek je van een beleefde lach en daarnet was het nog bedrog. Ik vind bedrog niet beleefd!’ Ze zet me op mijn plaats.

‘Oké, maar dat zijn twee totaal verschillende termen, niet alleen qua inhoud, maar vooral qua domein. Ik bedoel dit: beleefdheid is geen wetenschappelijke term, het is geen systeem dat door de evolutie is gevormd, het is een afgesproken maar toch voor een groot deel onuitgesproken manier in onze cultuur om met elkaar om te gaan; bedrog is wel een natuurlijk systeem, als een gedragsmechanisme waarmee je voordeel kan halen. Dus als ik de ene keer “bedrog” zeg, dan heb ik het over een natuurlijk gedragselement verwijzend naar onze verre voorgeschiedenis, en als ik daarna “beleefdheid” zeg, dan kadert dat in onze hedendaagse cultuur en in de manier waarop we met elkaar omgaan. Maar, het lachje op de grappig bedoelde uitspraak van die ene yuppie door die andere yuppie noem ik beleefd, omdat hij onbewust wil zeggen “ik vertrouw jou wel, misschien worden we nog vrienden” en daarvoor gebruikt hij een vals signaal, bedrog dus. Vergelijk het met de beleefde handdruk die je aan je baas geeft terwijl je liever een schop onder zijn...’ Ik zucht, en ben blij met de verlossende vraag van mijn eega.

‘Vraag je de rekening?’

‘Doe ik dadelijk, maar ik moet eerst nog iets bekennen.’ En ik kijk een beetje afwezig.

‘Zo? Heb je een minnares, echt, op jouw leeftijd? Lafaard! Toch geen jong ding hé? Is ze knap? Ben je verliefd op haar? Heb je...’

‘Hé, dat is ook weer een erg boeiend onderwerp, want de voorkeur van oudere mannen voor jongere vrouwen heeft een interessante evolutionaire verklaring… Maar nee, het is geen minnares; ik moet bekennen dat ik daarnet iets te weinig genuanceerd heb gewezen op de mogelijkheid van de proefpersonen om de lach van vrienden en vreemden uit elkaar te houden. Ze kunnen dat namelijk niet foutloos, ze hebben het nogal vaak mis. Dat onderscheid is dus niet zo absoluut als ik deed uitschijnen.’

‘Ah’ is haar antwoord, en ik weet niet of ze ontgoocheld is omdat het niet zo spannend is als een minnares, of dat ze zich schaamt omdat ze te hard van stapel liep.

De evolutie van het bedrog en de verdediging ertegen, heeft – als in een echte wapenwedloop – geleid tot een verbetering van het bedrog, en tot een verbetering in het detecteren van die verbetering... en daardoor kan de vrijwillige lach toch nog als bedrog gebruikt worden.

‘Wil je nu eindelijk de rekening vragen?’

‘Natuurlijk, het groepje decolletés is trouwens ook al vertrokken. Het wordt hier wat stil.’

In hogere hemisferen

Na ons gezellige verblijf op een terrasje aan de Antwerpse Groenplaats verliep de dag verder nog boeiend. Althans voor mij.

We verlaten de Groenplaats. Mijn vrouw wil nog een flinke dosis shopping opsnuiven, terwijl mijn verouderde benen liever de rust opzoeken. Dus splitsen onze wegen zich na een liefdevolle zoen en loopt zij in de richting van de hoogste concentratie aan winkels, terwijl ik de dichtstbijzijnde tramhalte opzoek. Dat gaat nu eenmaal zo wanneer je een jongere vrouw hebt. Enfin, puur mathematisch is haar aantal levensjaren hetzelfde als het mijne, maar haar knieën manifesteren zich als tien jaar jonger.

De tram is niet mijn favoriete transportmiddel. Je moet er soms lang op wachten – toch in Antwerpen – en voor mijn belabberde benen is stilstaan een pijnlijk gebeuren. Bovendien is het instappen een moeilijke zaak: bij de oudere trammodellen moet je enkele gruwelijke treden overwinnen. Maar vandaag ben ik beide torturen vlug vergeten door een beleving van geluk. Tram 7 – een model dat qua leeftijd hooguit vijftien jaar verschilt van mezelf – komt aangereden met piepende wielen en stopt netjes met een deur vlak voor mijn neus. Dat vind ik nu eens vriendelijk. Maar dat is niet het geluksmoment waarover ik het heb.

Terwijl ik mijn knieën probeer te forceren om die ellendige treden te bestijgen, staat er plots een dame in het voertuig op en steekt haar hand naar me uit; met haar trekkracht en mijn geseling van de tegenwerkende knieën, stap ik in. Ik wil haar mijn erkentelijkheid duidelijk maken en zoek dus naar haar ogen voor een optimaal communicatief contact, om ‘wel bedankt’ te kunnen zeggen. Dat loopt mis. Zodra ik die ogen en bij uitbreiding haar gelaat in mijn vizier krijg, kan ik geen woord meer uitbrengen; haar uitstraling is van het kaliber dat het een doorsnee oude heteroman met stomheid slaat. Mijn consternatie neemt niet af nadat ik in het tramstel ben gehesen, wel integendeel: de prachtverschijning slaat plots een hand voor de mond en kijkt me met een enorme verbazing aan – ik voel even of ik mijn neus nog heb, of er geen grote spin op zit – en met wijd open ogen en een hand voor haar mond roept ze uit:

‘Professor! Bent u dat?’

Mijn brein zoekt razendsnel naar de betekenis van de vraag: was het een filosofische test? Is men wel wie men is, of zoiets? Of herkende ze me gewoon? Ik stuur mijn beide voeten terug naar de aarde, of toch naar de vloer van de tram, en gebruik al mijn energie om te stamelen:

‘Eh... ja... ik ben ik. Hoe bedoelt u?’

‘Wow, dat is lang geleden.’ Ze neemt terug plaats op haar bank en doet teken dat ik naast haar moet komen zitten.

‘Ik heb nog les gevolgd bij u. En als ik eerlijk mag zijn, het waren mijn favoriete colleges, ik heb ervan genoten! Er is nog veel van bijgebleven, zelfs na vijfentwintig jaar. Hoe gaat het met u?’

‘Prachtig!’ roep ik uit. ‘Ik bereid me voor op de Olympische Spelen in de discipline trambestijgen... Maar, het is merkwaardig dat u mij herkent na al die jaren – even rekenen, u spreekt van halverwege de jaren 1990. Ik moet deemoedig bekennen dat ik u niet meteen kan thuisbrengen – dat bedoel ik figuurlijk, niet omdat ik de tram niet kan besturen en uw adres niet ken...’

‘Ach, u gebruikt nog altijd datzelfde soort grapjes, ik kon ze toen al waarderen.’ Dan verklapt ze haar naam, maar ik sta geen millimeter verder. Er zijn zoveel studenten de revue gepasseerd. Ze neemt het me niet kwalijk.

‘Ik herinner me nog goed hoe u ons uitlegde hoe nauw de sturing van ons gedrag verbonden is met de werking van de hersenen. U had een massa voorbeelden, en één daarvan is me tot vandaag glashelder bijgebleven. Het ging over... tja, wat was de rode lijn ook weer... ons bewustzijn en de twee hersenhelften van ons brein.’

‘En dat weet u nog, na een kwarteeuw?’ De tram is ondertussen al flink heen en weer aan het wiebelen, waardoor ik nu en dan tegen haar schouder word geduwd, en zij tegen de mijne. Geen van beide ongewilde contacten vind ik erg. Zij misschien wel, want de lichaamszones waarvan iemand een aanraking van een andere aanvaardt of net niet, behoren tot de seksuele verschillen in ons gedrag, maar goed.

‘Ja, dat is niet moeilijk, het heeft mijn visie op de mens aanzienlijk bijgeschaafd, ik heb met die colleges ingezien dat we lang niet die verheven wezens zijn die we denken te zijn, maar dat we voor een groot deel gestuurd worden door biologische factoren. Bovendien heb ik dat thema bij u moeten uitwerken tijdens het examen, en het was uw truc om de student aan te kijken alsof u er zelf niets van wist, zodat je niet moest proberen je er vlug vanaf te maken, je moest het serieus uitleggen. En als je iets zelf uitlegt, blijft het ook langer bij, zoals u ons leerde. Ik heb het thema van dat hoofdstuk nog vaak aan vrienden verteld, wanneer ik eens interessant uit de hoek wilde komen en in de hoop dat ook anderen wat meer nederigheid over de mens zouden ontwikkelen. U had een voorbeeld uitgewerkt van een neurobiologische studie, waaruit de onderzoekers toen concludeerden dat ons bewustzijn geen mystiek iets is dat losstaat van ons lichaam, maar dat het gecreëerd wordt door de ingewikkelde... blubber in onze hersenen. En dat het ons daardoor ook meer verbindt met de rest van de dierenwereld... Het ging vooral over een patiënt waarvan de twee hersenhelften van elkaar waren gescheiden doordat de brug die de helften verbindt was doorgesneden... Verdomd, nu ben ik het toch kwijt. Hoe zat dat nu weer?’

We hebben intussen de terminus van de tram aan het MAS-museum bereikt, maar omdat zij geen aanstalten maakt om uit te stappen, en ze mij met grote, verwachtingsvolle ogen aankijkt, en aangezien er beslist nog flink wat winkels door mijn vrouw moeten geplunderd worden, blijf ik ook maar zitten en probeer een college van een kwarteeuw geleden weer voor de geest te halen. De tram vertrekt terug richting Mortsel.

Onder onze schedel zit een fenomenaal complex orgaan: de hersenen. Wanneer we erover praten, bedoelen we doorgaans de grote hersenen. Iedereen weet dat die bestaan uit twee helften: een linker- en een rechterhersenhelft. In de wetenschap spreken we van ‘hersenhemisferen’, maar ‘helften’ is even goed.

De linkerhersenhelft is verbonden met de rechter lichaamshelft, en de rechterhersenhelft met de linker lichaamshelft. In grote lijnen zijn die twee helften gelijk aan elkaar, zeker qua structuur, maar als je de werking bestudeert, zie je grote verschillen tussen de linker- en rechterhersenhelft. Een duidelijke aanwijzing voor een asymmetrie in ons brein was al eerder te vinden in de links- of rechtshandigheid. Aangezien men handiger kan manoeuvreren met één van de twee armen of handen, moet er minstens één verschil tussen de hersenhelften bestaan.

In medische kringen kende men ook al langer een aanzienlijk verschilpunt. Patiënten die een beroerte hebben aan de rechterkant, ervaren problemen met de bewegingen aan de linkerkant van het lichaam; zij die een hersenbloeding hebben aan de linkerkant van de hersenen, vertonen die problemen rechts, en hebben vaak problemen met spreken en schrijven. Daaruit had men al geleerd dat de taal – meestal toch – in de linkerhemisfeer is gehuisvest. We spreken en schrijven met de linkerkant van onze hersenen. Maar in de jaren 1960 begonnen neurobiologen en -psychologen de psychologische verschillen aan het licht te brengen: hoe wordt ons gedrag gestuurd door de linker- en hoe door de rechterkant?

In de jaren dat ik deze colleges gaf, stelde men dat de linkerkant van de hersenen vooral analytisch werkt, de dingen uiteenrafelt en daardoor wiskunde kan begrijpen, of de taal kan maken: praten, schrijven, lezen. De rechterkant zou meer holistisch naar de zaken kijken, alles in zijn geheel zien; daardoor is ze sterker in muziek, ruimtelijk inzicht, intuïtie en emoties. Later is deze zwart-wittegenstelling wat gerelativeerd, maar de basisgedachte bleef wel overeind. Als je een lied zingt, werkt links aan de woorden, rechts aan de noten, grotendeels toch.

In normale omstandigheden – bij u en bij mij – werken de twee hersenhelften altijd samen, en wisselen ze voortdurende informatie met elkaar uit via een brug: de hersenbalk, of corpus callosum voor de liefhebbers. Nu en dan wordt die verbindingsbrug bij patiënten doorgesneden, en dan kunnen de hersenhelften niet meer met elkaar communiceren. Dit is bijzonder interessant om ze apart te kunnen bestuderen.

O, denk nu niet dat die operatie speciaal wordt gedaan om psychologische experimenten te kunnen uitvoeren. Dat zou geen enkele ethische commissie van een universiteit of ziekenhuis goedkeuren. Nee, deze ingreep wordt uitgevoerd als een laatste redmiddel bij mensen die zware epileptische aanvallen hebben; als hun hersenbalk is doorkliefd, zijn hun aanvallen minder heftig. Men spreekt van split-brain-patiënten. Velen van hen werden sinds de jaren 1960 gevraagd deel te nemen aan proeven om hun hersenhelften met elkaar te kunnen vergelijken.

Gelukkig bereiken we een tramhalte waar veel reizigers afstappen, want er worden almaar meer rare blikken in onze richting geworpen. Mijn ex-studente werd er wat opgelaten van. Om het ongemak te overwinnen, gaat ze dapper mee in het ontwikkelen van het thema.

‘Dat herinner ik me nog. Men ontwierp fijne proeven waarbij de split-brain-patiënt voor een scherm zit waarop iets geprojecteerd wordt, op een zodanige manier dat het beeld ofwel enkel in de linker- ofwel enkel in de rechterhersenhelft terechtkomt.’ Ze glundert omwille van haar schitterende geheugen.

‘Zeer juist! Het is een vrij ingewikkelde uitleg hoe men dat precies deed en zonder papier of bord is dat niet duidelijk te maken – dit college is niet geschikt voor tram 7. Maar het komt erop neer dat een woord of een figuurtje gedurende enkele honderdsten van een seconde op de linker- of op de rechterhelft van een scherm wordt geprojecteerd: wanneer de hersenbalk is doorgesneden, komt de linkerprojectie in de rechterhersenhelft terecht, de rechter- aan de linkerkant van de hersenen. Dat komt door een rare overkruising van gezichtszenuwen, maar ook dat is niet voor in een tram, geloof me maar. Het verhaal dat u nog voor de geest hebt, kan kort en trambestendig worden samengevat.’

De rechterhemisfeer heeft geen taalvermogen, maar er bestaat een interessante uitzondering, namelijk een zestienjarige patiënt, die in de wetenschap geboekstaafd staat als P.S. Ook bij hem werd de hersenbalk doorgesneden; in zijn voorgeschiedenis was eerder gebleken dat hij een zwaar beschadigde linkerhersenhelft had. Daardoor had de rechterhelft van zijn hersenen een zekere taalvaardigheid ontwikkeld, en daarom vormt hij een uitzondering tussen de split-brain-patiënten. Hij kon namelijk woorden of namen die door zijn rechterhersenhelft waren opgevangen niet uitspreken, maar wel spellen met behulp van letters uit een scrabblespel die hij met de linkerhand tot woordjes vormde, een vorm van schrijven dus. Het resultaat was dat je een beetje met zijn beide hersenhelften kon praten.

Bijvoorbeeld. De onderzoeker stelde mondeling een vraag, zoals ‘Wat is uw geliefkoosd…?’ en onmiddellijk daarna werd links of rechts het woord ‘hobby’ geflitst. Zodoende werd een volledige vraag gesteld, ‘wat is uw geliefkoosde hobby?’ Wanneer het woord in de linkerhersenhelft werd waargenomen, antwoordde P.S. luidop ‘auto’, maar dan in het Engels; wanneer het woord in de rechterhersenhelft belandde, kon P.S. niets zeggen want hij verstond de vraag niet, maar dan spelde hij met de linkerhand ‘a-u-t-o’ met de scrabbleletters, maar ook dan in het Engels. Met deze zeer verfijnde werkwijze kon men nagaan hoe de rechterhersenhelft denkt in vergelijking tot de linker. Bon.

‘Links, rechts, links, rechts... het is moeilijk om te volgen hoor, ik heb te luid geroepen toen ik zei dat ik de essentie van dit thema graag aan anderen vertelde omdat het mijn zienswijze op de mens had veranderd,’ zucht mijn ravissante gesprekspartner. De tram heeft ondertussen al de stad Antwerpen verlaten.

‘Dat is niet zo erg, de conclusie uit het onderzoek is belangrijker. Maar u weet, meisje... eh pardon, mevrouw... dat een bioloog graag precies uitlegt hoe je tot een bepaalde stelling komt, en ik heb al negentig procent overgeslagen. Je vroeg toch wat ik toenmaals vertelde in dat college?’

‘Ja, eh… zeker.’