aaa

Opgedragen aan een hele schone mens en Catalaan,
mijn echtgenoot Sisco

Inhoud

PROLOOG

Het Catalaanse labyrint

Leren kijken naar Catalonië

DEEL 1

Catalonië heeft altijd bestaan

HOOFDSTUK 1

De opflakkering van het Catalaanse
nationalisme

De onafhankelijkheidsbeweging ontwaakt (2008-2012) • 26; De economische crisis treft Catalonië hard • 29; Geen regio maar natie • 31; We willen waar voor ons geld  • 33; De wil van een volk (2012-2015) • 36; Een moeilijke relatie wordt conflict • 38; Het einde van een samenwerking • 39; De crisis hakt erin • 41; Het onafhankelijkheidsideaal palmt het landschap in  • 44; Keep calm and speak Catalan • 46; Driehonderd jaar bezetting • 47; Een poging tot referendum • 51; Samen voor Ja! • 53

HOOFDSTUK 2

De onafhankelijkheidsroes bereikt een hoogtepunt

Een nieuwe leider • 61; Het Catalaanse parlement bepaalt zijn eigen wetten • 65; Ook de burgemeesters doen mee • 67; Kat en muisspel met de stembussen • 69; De twee Jordi’s  • 71; De onvoltooide democratie • 75; 1 oktober 2017. Catalonië neemt het recht tot zelfbeschikking in eigen handen.  • 86; Internationale sympathie bij de vleet • 90; De kater • 94; De onafhankelijkheidsverklaring • 97

HOOFDSTUK 3

De vergelding

Verplicht naar de stembus • 110; Een luis in eigen pels • 114; Catalonië in het geel  • 119; Een parallelregering in Brussel? • 120; Puigdemont, een Catalaanse Quijote in Europa • 123; Veilig in België  • 132; Het proces: De verdediging • 134; Het proces: Schuld  • 137; Het proces. Opruiïng • 139; Het proces: malversatie • 140; Het proces: De Catalaanse politie • 141; Het proces: Het verdict • 142; De vlam in de pan  • 143; Een verbroederend virus • 145; Het pad naar vergiffenis  • 147; Madrid lonkt  • 149; Het onafhankelijkheidsfront barst • 151; Vergeven en vergeten • 154; Catalonië zal blijven bestaan • 156

Deel 2

Wij Catalanen

HOOFDSTUK 4

Iedereen Catalaan

Terra nostra • 169; Spaanse invasies • 171; Verdeel, verbind en heers • 174; Heldendrang  • 176; Xarnegos  • 181; De nieuwe Catalanen  • 183; Països Catalans  • 189; Europese wereldburgers • 193

HOOFDSTUK 5

Taal en territorium

Geen verbasterd Spaans • 206; Het Catalaans  • 209; Catalanisme • 217; Van catalanisme naar independentisme • 225

EPILOOG

De Catalaanse herfst

Catalaanse lente  • 233; Catalaanse herfst • 235

Dank, moltes gràcies

Afkortingen

Eindnoten

Bibliografie en bronnen

Geraadpleegde literatuur • 249; Muziek  • 252; Gedichten • 252; Pers • 252

PROLOOG

Het Catalaanse
labyrint

In de herfst van 2017 wilde Catalonië de laatste bocht nemen van een lange en kronkelige weg naar zelfbeschikking. De Catalaanse regering had het volk een referendum beloofd met de garantie dat zijn mening bindend zou zijn. 2,2 miljoen Catalanen stonden op zondagochtend 1 oktober op met het plan mee te beslissen over de toekomst van de Spaanse deelstaat. De vraag was: ‘Voleu que Catalunya sigui un estat independent en forma de república?’ (‘Wil je dat Catalonië een onafhankelijke staat wordt in de vorm van een republiek?’).

Wat een ontknoping had kunnen worden van de verlangens van een gigantisch feestelijk volksleger, zoals de duizelingwekkende mobilisatie voor de afscheiding met Spanje weleens werd genoemd, werd brutaal afgestompt door de Spaanse politietroepen. De conservatieve regering in Madrid had deze naar het opstandige gebied had gestuurd om de stemming te voorkomen. Catalonië had immers nooit toestemming gekregen het volk te raadplegen over de nationale kwestie, maar had, gesterkt door de enorme mobilisatie van de onafhankelijkheidsbeweging, die Spaanse ‘no’ in de wind geslagen. Dat was zijn antwoord op een jarenlange ‘nee’ vanwege Madrid om tot een politieke oplossing te komen voor de territoriale spanningen. De Catalanen die Spanje wilden verlaten, hadden sinds 2010 steeds meer van zich laten horen: ze kwamen op straat in massabetogingen, hingen Catalonië vol vlaggen, kleurden het landschap met graffiti, stuurden elkaar oppeppende berichten via de sociale media, daagden enthousiast op in allerlei samenkomsten, lieten zich opvallen in grote sportevents – zoals in het voetbalstadium van FC Barcelona – en kregen voortdurend aandacht in de Catalaanse en Spaanse media. La independència was niet meer weg te denken uit het dagelijkse leven. We hoorden het onophoudelijk, zagen het overal, praatten er voortdurend over, ademden het in en uit. De onafhankelijkheidskwestie werd de hartslag van de Catalaanse samenleving, die op andere terreinen hard pompte om de financiële crisis te overwinnen, de groeiende armoede te bestrijden en de torenhoge jongerenwerkloosheid af te remmen. Vele twintigers en dertigers zetten hun hoop op een nieuw project en droegen enthousiast het vaandel van een ontlast en vrij Catalonië. Voor hen belichaamde Spanje mentale verstarring, fascistische spoken en repressieve autoriteit, kortom dé rem op hun ontwikkeling naar waardigheid en voorspoed. De oudere generaties, geboren tijdens de dictatuur van Franco, zagen de kans om de navelstreng met Madrid voorgoed door te knippen. Hun motivatie lag in de ‘portemonnee’ – alleen doen we het beter – en in la llibertat – de totale ontvoogding van het arendsnest. Jong en oud waren samen te zien in massabijeenkomsten waarvoor het Camp Nou wel tien keer te klein was en waarvan alle andere protestbewegingen in Europa (gele hesjes, klimaatmarsen, vakbondsbetogingen…) alleen maar konden dromen. Het was een gekte die in Europa alleen nog maar te zien was bij een WK voetbal.

Naarmate de laatste bocht naderde, steeg de koorts. En koortsachtig vertrokken 2,2 miljoen overtuigde Catalanen die bewuste zondagochtend naar het stemlokaal. Ook bij de tegenstanders van de Catalaanse onafhankelijkheid en het referendum was er koorts, maar van een andere soort. De zweterige paniekkoorts die voor oververhitting zorgde, liet op 1 oktober om 9 uur ’s ochtends de eerste Spaanse politieagenten naar de knuppel grijpen. De wereld kon live volgen hoe kiezers met geweld de toegang tot het stemlokaal werd ontzegd, en hoe volhardend maar vreedzaam ze het recht op stemmen verdedigden. Toen om 11 uur de Catalaanse regering besliste dat iedereen vrij kon kiezen waar te gaan stemmen, begon een kat-en-muisspel. Om 13 uur stopte het zwaarste geweld tegen de kiezers. Koortsachtig werden die avond de stemmen geteld. 2 044 038 mensen hadden hun ja-woord gegeven aan de Catalaanse Republiek. Zelfs met stokslagen was het feestelijke volksleger niet te temmen. De roes bleef duren, werd aangezwengeld door de beelden van de gewonde kiezers, de verontwaardiging en het medeleven vanuit het buitenland, de ontzettende onhandigheid waarmee de Spaanse regering het geweld minimaliseerde, en het blinde geloof dat met negentig procent ja-stemmers de onafhankelijkheid binnen handbereik lag. Gehavend maar met rechte rug stevende Catalonië af op de meet.

Na 1 oktober slingerde de onafhankelijkheidsbeweging samen met haar leiders en de Catalaanse regering tussen euforie over de stembuszege en diepe verontwaardiging over het Spaanse politiegeweld. De Catalanen waren in een shocktoestand. De enorme emotie tastte hun realiteitszin aan. Ze verwarden de sympathie van de internationale westerse gemeenschap met de logica van de realpolitik en onderschatten Spanje dat hen nooit los zou laten. Op vrijdag 27 oktober stemde het Catalaans parlement voor de onafhankelijkheid. Na de stemming volgde het hoogtepunt van jaren strijd, de Declaració Unilateral de Independència (Eenzijdige Onafhankelijkheidsverklaring), en werd uit volle borst het volkslied Els Segadors gezongen, een strijdlied over de terugkeer van een triomfantelijk Catalonië. Op straat huilden de mensen van geluk. Ze waren eindelijk vrij! Maar na de roes kwam de kater. Geen enkel land erkende de republiek, de verklaring werd niet geratificeerd, de Catalaanse regering verdween in de mist, de Europese Unie deed niets, de Spaanse vergelding kon beginnen. Er waren nauwelijks nee-stemmers geweest op 1 oktober, maar tegenstanders van de Catalaanse onafhankelijkheid waren er wel. Thuisblijven was voor de andere helft van de Catalanen de manier geweest om hun trouw aan Spanje te manifesteren. De meeste tegenstanders van onafhankelijkheid gingen al jaren gehuld in collectieve stilte. Ze maakten veel minder gebruik van het Catalaanse landschap om hun standpunt te ventileren, hingen manifest minder vlaggen, liepen niet massaal mee in betogingen, en lieten hun leiders vrij hun visie te naar voor te brengen. Ze waren met veel maar ze misten mobilisatievermogen, overwinningskoorts, en vooral eensgezindheid. Zomaar achter de historisch beladen Spaanse vlag aanhollen was deze Catalanen niet gegeven. Samen zwijgen werd het meest haalbare unanieme antwoord. Dat was anders buiten Catalonië, waar de Spaanse vlaggen welig tierend wapperden, Madrid op kop. Dit Spanje was als de dood voor het uiteenvallen van het land. Die panische angst – bij de een gefundeerd in liefdevol bezorgd patriottisme en bij de ander in ranzig agressief Spaans nationalisme – vertaalde zich na 1 oktober en de zwaar beladen symbolische onafhankelijkheidsverklaring in de drang om de Catalanen bij de leest te houden. En daartoe was veel geoorloofd. Hier verloren de Spaanse democraten op hun beurt alle realiteitszin.

Nu, vijf jaar later, woont de voormalige Catalaanse president Carles Puigdemont i Casamajó nog steeds in ballingschap in België. Twee andere voormalige ministers delen dat lot. Andere politieke kopstukken wonen al jaren in Zwitserland of Schotland. De rest van de toenmalige regeringsploeg werd, samen met de twee burgerleiders, in Spanje berecht en veroordeeld voor opruiing. Tussen november 2017 en juni 2021 zaten ze achter de tralies. Ze kregen gratie van de nieuwe linkse Spaanse regering onder leiding van premier Pedro Sánchez, maar geen amnestie. De onthoofde onafhankelijkheidsbeweging bleef ook na de herfst van 2017 op straat komen, maar het feestelijke gevoel was weg. De vlaggen verdwenen stilaan van de balkons, de graffiti verbleekten de hartslag vertraagde. Wie Catalonië uitgekozen heeft als vakantiebestemming voor de zomer 2022, zal in het post-covidtijdperk alleen nog schichten zien van wat meer dan tien jaar lang de samenleving in de ban heeft gehouden. En ‘ban’ is een daarbij meer dan toepasselijke woordspeling.

‘De ongebreidelde extase van de eigen deugden leidt de Catalaan naar een innerlijke gevangenis,’ schreef de geloofde Catalaanse filosoof Josep Ferrater Mora. De Catalaan typeert zich door twee tegenwerkende krachten: seny en fatxenderia, te vertalen als wijsheid en frivoliteit, zelfbeheersing en pocherij, nederigheid en hoogmoed.1 Het forceren van het referendum van 2017, tegen de Spaanse wil in, was een sterk staaltje democratische durf en moed, die doorgaans afwezig is in onze ingedommelde materialistische westerse samenleving die zich bedreigd voelt in haar waarden zonder zich te bekommeren over haar eigen morele verraad, hypocrisie en decadentie. De Catalanen geloofden naïef maar oprecht in een inclusieve democratie en gaven een diepgaande inhoud aan dat mooie maar volkomen leeggezogen woord llibertat (vrijheid). Het was met geloof in de gemeenschap, gestoeld op een gemeenschappelijke taal en cultuur, dat ze meer dan tien jaar geleden het Catalaanse labyrint betraden. Maar de tunnels van euforie werpen geen licht over wat daarbuiten gebeurt. Toen ze de uitgang in het vizier kregen, kraaiden ze voorbarig victorie. Ze namen de laatste bocht te scherp, maar er was geen houden aan: de onstuimige massa verlangde naar licht en bevrijding. En daar zat reus Spanje, in het zadel van de nog grotere reus Europa, smalend te wachten. Die tocht doorheen het Catalaanse labyrint is het onderwerp van het eerste deel van dit boek: Catalonië heeft altijd bestaan.

Hadden de Catalanen tien jaar lang gezworven in zelfbedrog? Hadden zij het Catalaanse labyrint niet zelf ontworpen? Hadden ze niet willen zien dat de koorts een symptoom was en geen brandstof? Meer dan een antwoord te geven op deze pijnlijke vragen, probeer ik in dit boek aan de Vlamingen en Nederlanders uit te leggen waarom het niet zo simpel is daar gewoon ja of nee op te zeggen. De Catalaanse kwestie volgt geen rationele logica, maar een emotionele. Het is een liefdesverhaal met gebroken harten, de prelude van een vechtscheiding met schoppen en tieren, met partners die zeer sterk geloven in hun eigen gelijk en blind zijn voor de argumenten van de ander. Mocht het een rationeel te beargumenteren verhaal zijn, zoals het soms benaderd en vaak verdedigd wordt, dan zou het referendum plaats hebben kunnen vinden, en zou Catalonië allicht hebben gekozen voor behoud in Spanje. Door de Brexit zouden de Catalanen heel goed nagedacht hebben over de uitstap uit de Europese Unie. Maar een Cat-exit is op geen enkel moment onderwerp geweest van debat, de bevolking is nooit ingelicht geweest over de gevolgen. Dat is meteen de hoofdreden waarom de Europese Unie weinig aandacht krijgt in dit boek; ze zat eenvoudigweg niet in de hoofden en harten van de mensen. Spanje zou zich, mocht het redelijk zijn geweest, hebben kunnen storten op het referendum met een beredeneerde strategie. Want Catalonië is wel degelijk afhankelijk van de Spaanse afzetmarkt, heeft een liberale, globalistisch denkende bedrijfselite die sociale en politieke onrust kan missen als kiespijn, en heeft ogenschijnlijk triviale issues waarvan de maatschappelijke impact niet te onderschatten valt. Wat zou FC Barcelona, de grootste verbindende factor van de Catalanen, waard zijn in een exclusieve Catalaanse Liga? Iemand antwoordde daarop dat een Iberische Liga de oplossing was, een idee die met een bulderlach de grond in werd geboord. Het was een staaltje Catalaanse hoogmoed die de Portugezen en rest van de Spanjaarden echt niet moeten hebben. Spanje zou makkelijk de Catalaanse I want it all-mentaliteit hebben kunnen doorprikken. Een redelijk Spanje… Dat heeft het niet gedaan en zelfs niet eens geprobeerd.

Gekrenkte trots, angst en afkeer voor kwetsbaarheid, vooroordelen, gesublimeerde inferioriteitsgevoelens en een reactionaire visie op Spanje bij een deel van de Spanjaarden, hebben een belangrijke ontmoeting met de eigen geschiedenis laten mislukken. Het werd een gemiste kans om het Spanje van de Catalaanse historicus Pedro Bosch-Gimpera uit te bouwen: ‘España será la de todos, hecha por todos, o no será.’ (‘Spanje zal van iedereen zijn, gemaakt door alle Spanjaarden, of zal het niet zijn’).2 De onafhankelijkheidsbeweging focuste overvloedig op Spanje als een mislukt project dat nog steeds Franco’s kwelgeest uitwasemt. Vanuit die visie kreeg het vrijheidsideaal meer glans, en het idee dat een echte democratie – als tegenwicht voor de bestaande fake democratie – tot stand kon komen. Het leidt geen twijfel dat dit pijn deed bij Spanjaarden die nooit in het reactionaire en unitaristische discours zijn gestapt. Hun passieve houding in dit verhaal werd in Catalonië gepercipieerd als medeplichtigheid. Op die manier werd zowel handelen als niet handelen een politieke daad.

In Catalonië, waar de helft van de bevolking het progressieve of het reactionaire Spanje vertegenwoordigt en de andere tot geen van beide wil behoren, was onverschilligheid geen optie. Om die reden ga ik in dit boek dieper in op de Catalaanse samenleving zelf, en minder op Spanje. ‘De pijnlijke waarheid achter de overgave zonder strijd van 27 oktober (toen Carles Puigdemont zijn staart introk na de onafhankelijkheidsverklaring; SDV) illustreert dat we niet zozeer verslagen zijn door Spanje, maar door het Spanje dat we nog steeds in onszelf dragen,’ schreef een jonge militant in het boek Desprès del procés, què? (Wat na het onafhankelijkheidsproces?).3 Dat spook laat ik uit de kast komen in het tweede deel van dit boek, ‘Wij Catalanen’.

LEREN KIJKEN NAAR CATALONIË

Mijn allereerste besef van Spanje was Fabiola, de kinderloze Spaanse koningin van België. In 1982 neuriede ik mee met Will Tura’s liedje De Rode Duivels gaan naar Spanje! Al wie pesetas heeft mag mee! In de lagere school kwam de dolende Spaanse ridder Don Quijote – die wij uitspraken als Don Kiesjot – op mijn pad. In het middelbaar leerde ik Dalí, Gaudí en Miró kennen, allen omschreven als Spaanse kunstenaars. De zoetzemerige stem van Julio Iglesias bevestigde de clichés van Spaanse mannen als zuiderse charmeurs en de krachtige klankrijke operastem van José (Josep) Carreras maakte duidelijk dat ze temperament hadden. Voor de rest was Spanje voor mij niet meer dan een land op de kaart waarop ik de hoofdstad Madrid blind moest kunnen aanduiden. De eerste keer dat Spanje bij mij binnenkwam als variatie op niet meer dan een hoop clichés, was door de aanslagen van de ETA, de Baskische terroristische afscheidingsbeweging die in de jaren 80 en 90 hard te keer ging. Er is Spanje en er is Baskenland, en het zit niet snor tussen beide, zo meende ik te begrijpen. Barcelona, dat in 1992 de Olympische Spelen organiseerde, sprak niet tot mijn jeugdige verbeelding. Maar het werd de bestemming van onze eindejaarsreis in het laatste jaar van de middelbare school, in 1995. Mijn enige referentiekader waren wat foto’s uit ons handboek Spaans. De ontmoeting met de stad die ik zou ingeruild hebben voor Praag, waar de andere klassen naartoe gingen, werd een coup de foudre. Ik dank God, om het eens plastisch te formuleren, dat er nog geen internet bestond, geen digitale wandelingen door de Sagrada Família, geen enkele andere mogelijkheid dan de stad te zien, ruiken en ervaren met mijn eigen achttienjarige wijsneus. En ik wist, met de koppigheid van een tiener: na mijn studies ga ik in Spanje wonen! En zo gebeurde.

Maar ik kwam in Madrid terecht, die metropool in het midden van de blinde kaart van Spanje, omdat ik daar een opleiding vond die betaalbaar was. El destino, het voorbestemde lot… veel Spanjaarden geloven daarin. De liefde was niet overrompelend, maar ik bleef er wel vier jaar plakken. Ik werkte onder meer voor Cirque du Soleil en reisde met het circus mee naar Bilbao, Valencia, Sevilla en Gijón. Madrid was ver van de zee, maar nooit ontzettend ver van andere Spaanse bestemmingen, die ik in concentrische cirkels bezocht. Zo leerde ik het Spanje van mijn dromen kennen, van Almería tot Santiago de Compostela, van Cádiz tot Oviedo. Alleen Catalonië was echt ver. In 2004, het jaar van de aanslagen in de Madrileense treinstations, keerde ik terug naar België. Ik werd lesgever Spaans in het volwassenenonderwijs, keerde elke vakantie terug naar Spanje, en combineerde zo passie en werk. Ik was een madridista, zij die in de eeuwige vete tussen de twee grootsteden Madrid en Barcelona aan Madrileense zijde staan. Dat had niets te maken met politiek, noch met de Catalanen of het Catalaans. Ik was in Madrid mee gaan heulen met de liefde en trots die de inwoners voor hun bakstenen en in de zomer ondraaglijk hete stad voelden, een liefde die ik nooit had gevoeld voor België, nog minder voor Vlaanderen, en zelfs niet voor mijn geboortestad Gent.

En toch keerde ik in 2012 terug naar mijn first love, Barcelona. Daar zaten mijn huidige echtgenoot, een Catalaan uit de Pyreneeën, en onze zoon voor iets tussen. Tijdens mijn job als lesgever binnen het Europese uitwisselingsproject Grundtvig aan de Escola Oficial de Idiomes van Barcelona woonde ik in bij Anna, een Catalaanse met Aragonese roots en een felle catalanista, iemand die vond dat Catalonië beter af zou zijn zónder Spanje. Met Anna communiceerde ik alleen in het Catalaans, dat spraken we af op dag één. Als taalbad was dat goud waard. Ik slaagde er zo in Spaans en Catalaans van elkaar te scheiden, ook al lijken beide talen erg op elkaar. In de zomer vestigde ik me definitief in La Seu d’Urgell, een stadje aan de voet van de Pyreneeën met een veel sterkere Catalaanse identiteit dan de metropool. Aanvankelijk was ik wat schuw om Catalaans te spreken met de schoonfamilie en mijn nieuwe omgeving. Het is niet prettig fouten te maken, je maar beperkt uit te kunnen drukken, niet altijd alles te kunnen volgen, zeker als je weet dat iedereen je zoveel beter in het Spaans zou begrijpen. Ik leerde dat taalassimilatie een bewust proces is, en wat Catalaans betrof, een keuze die ook wat wilskracht vergt. Dat zag ik ook bij andere immigranten, vooral voor wie Catalaans soms de derde, vierde of zelfs vijfde taal was die ze leerden. Il faut le faire, voor wie geen familiale of professionele redenen heeft, is het allerminst vanzelfsprekend.

Taal was niet het enige nieuwe onderdeel op mijn levenspad. Ik kwam ook terecht in een politiek verhaal. De onafhankelijkheidsbeweging was in volle opmars, de journaals praatten nauwelijks over iets anders, thuis leerde mijn echtgenoot me mijn Spaanse bril bijstellen. Soms zei hij: ‘Ze hebben daar in Madrid aan je hersens gevreten.’ Zo zag ik het zelf niet, mijn Madrileense vrienden stonden niet vijandig ten aanzien van de Catalanen en droomden van een progressief Spanje waar Catalonië deel van uitmaakte, maar ik begreep naderhand wel wat hij bedoelde. Ik bekeek de Catalaanse kwestie vanuit een eenzijdig perspectief. Ik ben niet van kant verschoven, Spanje is me dierbaar, Madrid kerfde een liefde die Barcelona slechts oppervlakkig kon tekenen, maar ik ging me anders positioneren, aan dat ongemakkelijke middenveld, als een soort lijnarbiter. Misschien is dat het voordelige gevolg van het feit dat ik beide heb leren kennen, ook al woon ik inmiddels al tien jaar in de Catalaanse Pyreneeën. Zelf ben ik slechts een Belg in Catalonië en in Spanje; er zullen altijd dingen zijn die ik nooit ga begrijpen, laat staan zelf voelen. Maar dat heeft één voordeel, de luxe om aan de zijlijn te staan, vrij te kunnen observeren, het grotere plaatje te zien, en ja, verdriet en hoop te voelen voor beide.

Neutraliteit en objectiviteit zijn moeilijke woorden. Geen enkele historicus is vrij van vooringenomen gevoelens, die zich al bij de vraagstelling van ieder onderzoek manifesteren. Bij mij is dat niet anders. Wat ik wel met de hand op het hart kan zeggen, is dat ik gewerkt heb als een onafhankelijk getuige. Ik registreerde gedurende iets meer dan tien jaar met camera, pen en papier wat ik zag en hoorde, en nam nota van wat er niet te zien of te horen was. Graffiti en vlaggen zijn een rode draad doorheen dit boek, omdat ze mee balanceerden op de golven van de onafhankelijkheidskwestie en het best vertaalden wat het volk zelf voelde. Wat mij fascineerde aan de tocht doorheen het Catalaanse labyrint, was niet zozeer het politieke spel, de bewegingen en schijnbewegingen op het strijdtoneel, of het feit dat Catalonië een onafhankelijke staat zou worden.

Wat mij fascineerde was de hunkering naar een bijna utopisch gemeenschapsproject dat alles wilde zijn wat als ‘on-Spaans’ wordt ervaren – feministisch, inclusief, politiek hypercorrect – en de koppeling aan onafhankelijkheid en de enorme kracht die meer dan twee miljoen mensen op de been bracht om zich uiteindelijk dood te lopen op een muur van weerbarstigheid. Zij zijn dan ook de hoofdpersonages in dit boek. En terecht: zij droegen de Catalaanse droom op handen en bleven op een manier even verweesd en verbannen achter als hun leiders. Ik hoef geen fervent aanhanger van de República Catalana te zijn om bewondering en respect te voelen voor de vreedzame en innemende manier waarop de Catalanen een uitweg zochten uit een labyrint dat opgetrokken werd uit idealen en dromen, maar ook uit fragiele bouwstenen die Martí i Pol beschrijft in zijn mooie gedicht Aquesta remor que se sent no és de pluja (Het gerommel in de lucht is niet dat van regen).

DEEL 1

Catalonië
heeft
altijd bestaan

‘Catalonië is een kleine regio in Spanje die baat zou hebben bij onafhankelijkheid,’ antwoordde een Catalaanse kruidenier een kleine tien jaar geleden voor de camera op mijn vraag: ‘Wat betekent Catalonië voor jou?’ Voor een lezingenreeks in Vlaanderen over de Catalaanse kwestie wilde ik dat het publiek van authentieke getuigen zouden vernemen welke betekenis ze gaven aan Catalonië.4 Sommigen, zoals de kruidenier, benoemden het als een regio, anderen als een land of een natie. Voor de ene betekende het een gemeenschappelijke cultuur en geschiedenis, voor de andere de taal, en voor nog anderen dankbaarheid, thuisgevoel, een fundamenteel gevoel van zijn. De getuigen legden elk andere accenten, maar hadden één ding gemeenschappelijk: Catalonië was identificeerbaar, tastbaar en inherent deel van hun leven. Kortom, het bestond en was belangrijk in wie zij waren.

Aan het begin van de twaalfde eeuw benoemde Catalonië zichzelf voor de eerste keer als Catalonië. Dat gebeurde in een middeleeuwse epopee over het christelijk-islamitische zwaardgekletter op de Balearen die toen door moslims werden bestuurd. Vervolgens begon de naam op te duiken in koninklijke documenten, Occitaanse troubadoursliederen, en in 1200 zelfs in een pauselijk verdrag. Op dat moment was het nog geen duidelijk omschreven territoriaal of juridisch concept. Zo had koning Jacob I de Veroveraar (1208-1276) de titel van koning van Aragón, Valencia en Mallorca, graaf van Barcelona en Urgel, en heer van Montpellier. Dat tijdgenoten uiteindelijk een bewustzijn gingen ontwikkelden over de betekenis en extensie van het toponiem Catalonië, was het gevolg van een lang proces. Hetzelfde gold voor het zichzelf gaan benoemen en beschouwen als Catalanen. ‘Eerst circuleerden de namen Laketans of Katelans in geschriften van sommigen; daarna, toen het nuttig en zelfs nodig leek, gingen anderen dat imiteren, en schreven ze Catelani of Catalani, bij wijze van lapsus of slordigheid. Wat zijn klankverschuivingen meer dan veralgemeende lapsussen?’, schreef de voorname Catalaanse historicus Ferran Soldevila.5 Het zelfbewustzijn van de laatmiddeleeuwse Catalanen valt op geen enkele manier te vergelijken met het identiteitsgevoel van de mensen die ik voor mijn camera kon strikken in 2013, en toch voelden ze zich er enorm mee verbonden. Die verbinding is een projectie en vrucht van een weloverwogen brug over het verleden die de fundamenten legt voor de uitspraak érem, som i serem (‘we waren, zijn en zullen worden’) die in 2013 een reusachtig reclamedoek voor het Museu d’història de Catalunya in hartje Barcelona sierde. Taal, christendom en zelfbestuur zijn de belangrijkste pijlers van die brug, waarvan de eerste stenen gelegd werden rond het jaar 1000, nog steeds zintuigelijk te bewonderen in Romaanse kerkjes, bruggen, schilderijen, fresco’s en beeldhouwkunst. Maar het hoogtepunt van de ontstaansgeschiedenis van Catalonië ligt enkele eeuwen later in de gotiek, de doorbraak van de volkstaal, het ontstaan van onafhankelijke en sterke bestuursorganen zoals de Generalitat, en de consolidering en uitbreiding van de christelijke gebieden die de Catalaans-Aragonese koningen veroverden op de moslims. Deze grondvesten, de érem, legitimeerden voor de onafhankelijkheidsbeweging niet alleen het bestaansrecht van een definieerbare Catalaanse identiteit, de som, maar ook van het recht op zelfbeschikking, de serem.

HOOFDSTUK 1

De opflakkering
van het Catalaanse
nationalisme

In 2000 telde Catalonië 6,17 miljoen inwoners met een immigratiebevolking van 181 590 personen. In 2010 was de bevolking aangegroeid tot 7,4 miljoen mensen, met een miljoen extra nieuwkomers. Een minderheid kwam uit de rest van Spanje, de anderen uit het buitenland. In 2009 woonden 144 000 Catalanen in het buitenland, waarvan 48 381 in de Europese Unie. Momenteel behoren vier op tien inwoners tot de actieve bevolking (10 procent minder dan in 2003), waarvan 22 procent werkloos is. 2,4 miljoen mensen werken effectief.

Precies duiden waar het vuur ontstond voor het independentisme of het onafhankelijkheidsstreven, de termen die ik verkies om het actuele Catalaanse nationalisme te benoemen in plaats van het meer gangbare separatisme, is onmogelijk. Wel heeft het geleid tot het verboden referendum op 1 oktober 2017 en de eenzijdige onafhankelijkheidsverklaring 26 dagen later. In beide gevallen was sprake van burgerlijke en politieke ongehoorzaamheid tegen de uitspraken van het Spaanse Grondwettelijke Hof en ging het volksprotest, gesteund door de Catalaanse regering en omgekeerd, in tegen artikel twee van de Grondwet, de heilige graal van Spanje, over de eenheid van de natie: ‘De grondwet fundeert zich in de ondeelbare eenheid van de Spaanse Natie, gemeenschappelijk en onsplitsbaar vaderland van alle Spanjaarden.’6 In beide gevallen greep de Spaanse overheid in op autoritaire wijze, door de Catalanen met buitensporig geweld te verhinderen te gaan stemmen en door de leiders van de opstand op te sluiten of hen op te jagen in de landen waarheen enkelen van hen waren gevlucht. De voormalige president, de naam die men geeft aan het hoofd van de Catalaanse regering, Carles Puigdemont, woont bij het verschijnen van dit boek net geen vijf jaar in België en kan sinds de onafhankelijkheidsverklaring geen voet zetten in zijn geboorteland zonder gearresteerd te worden. De EU berispte Spanje, maar besliste dat de Catalaanse kwestie een interne Spaanse gelegenheid is, en dat speelde in de kaart van een land dat traditioneel een hekel heeft aan pottenkijkers.

DE ONAFHANKELIJKHEIDSBEWEGING ONTWAAKT (2008-2012)

Waar rook is, is vuur, en zo moet je ook het Catalaanse nationalisme benaderen. Toch blijft het volksgevoel tot het uitbreken van de economische crisis in 2008 vooral een smeulende brandhaard met hier en daar een opstekende rookpluim. Dat wil niet zeggen dat nationalistische gevoelens niet aanwezig waren bij de bevolking, maar wel dat ze bestonden in de onderbuik, zonder zich vooralsnog te manifesteren als een breed gedragen verlangen naar een eigen onafhankelijke staat. Dat de Catalanen in de weelderige voorweeën van de wereldwijde crash van de immobiliënbubbel niet wakker lagen van een eigen staat weerspiegelde zich ook in hun politieke voorkeur in de deelstaatverkiezingen. In 2003 rekenden ze af met drieëntwintig jaar pujolisme en vormde zich de eerste linkse tripartite sinds de dood van Franco, samengesteld uit twee Spaansgezinde partijen, de socialisten (Partido de los Socialistas de Cataluña, PSC) en de links-groene partij (Iniciativa per Catalunya Verds-Esquerra Unida i Alternativa, ICV-EUiA), en de republikeinse catalanistische partij Esquerra Republicana Catalana (ERC), die het twee legislaturen volhield. Het pujolisme, genoemd naar de grootste Catalaanse politicus sinds de herinvoering van de democratie, Jordi Pujol, was een politiek beleid dat gebaseerd was op consensus en pacten met Madrid geïnspireerd op een gematigd nationalistische centrumrechtse ideologie. De grote kracht van Jordi Pujol was dat hij zowel de Spaans-Catalaanse als de interne ideologische tegenstellingen kon overstijgen in het algemene belang van Catalonië, dat onder zijn mandaat steeds meer bevoegdheden naar zich toe kon trekken. Een mooi voorbeeld daarvan is de invoering van het Catalaans als officiële onderwijstaal in 1992. Tekenend voor zijn pragmatisme en charisma was ook dat hij kiezers die in de algemene en gemeentelijke verkiezingen socialistisch stemden, kon charmeren tot een liberaal-conservatieve stem voor zijn veel Catalaansgezindere partij Convergència i Unió (CiU) in de deelstaatverkiezingen, waarvan hij de personificatie was.7 Het pujolisme had zijn succes wellicht ook te danken aan het jarenlange bewind van de socialisten in de Spaanse regering onder leiding van Felipe González (1982-1996) en aan de behoedzaamheid van de Spanjaarden, én Catalanen, om ver van de extremen koers te varen in een gematigde linkse middengeul. Een groot deel van het kiezerspubliek had de dictatuur gekend en was dankbaar dat Spanje een parlementaire rechtsstaat was geworden. Ciriaco Morón Arroyo, filosoof en voormalig hoogleraar, wijst er in El ‘alma de Espana’, cien años de inseguridad terecht op dat elke zogenaamde generatie altijd bestaat uit drie generaties: ‘De Spanjaarden die twee derden van hun leven onder de dictatuur hebben geleefd, waren lang verbaasd dat ze plots wel rechten hadden, in die mate dat ze vreesden dat zoveel schoonheid alleen kon uitmonden in een ontnuchtering.Diegenen die daarentegen opgegroeid zijn in het nieuwe bewind, zijn vol vertrouwen dat de fundamentele structuren van de maatschappij onfeilbaar zijn..’8 Naarmate de jonge democratie zich ging consolideren, kreeg het kiezerspubliek minder affiniteit met het verleden en moest Spanje nieuwe antwoorden formuleren op andere uitdagingen en problemen. De Spaanse socialisten moesten er als eersten aan geloven. In 1996 nam de rechts-conservatieve partij Partido Popular (PP) onder leiding van de weinig aimabele José María Aznar de fakkel over. Aznar was een stugge en autoritaire figuur die meteen veel ergernis wekte bij het progressieve Spanje, maar het pujolisme, het pragmatische pact tussen de Spaanse en Catalaanse regering hield voorlopig stand. De reden daarvoor was al bijna twee decennialang dat CiU de Spaanse regeringen zo in het zadel hield, en in ruil daarvoor toegevingen kreeg op bevoegdheidsniveau. Aznar stond niet bekend als een minnaar van het pluralistische Spanje en was, net zoals zijn partij, fervent Spaans-nationalistisch. Hij slaagde er evenwel in de PP in de inmiddels volwassen democratie te loodsen en internationaal aanzien te verwerven, ondanks de historische banden met het dictatoriale regime. Een van Aznars bekendste uitspraken was: ‘Hablo catalán en la intimidad’ (‘ik spreek Catalaans in intieme kringen’). Ironisch genoeg was het ook in de intimiteit dat het Catalaans zesendertig jaar dictatuur had overleefd.

Het was in die context dat ik in september 1999 met pak en zak in Madrid aankwam, overtuigd dat ik in Spanje wilde wonen, eigenlijk nog veel te jong en onervaren om de Spaanse en Catalaanse gevoeligheden te kunnen vatten. Gedurende vijf jaar bewoog ik me in een links-progressief milieu met vooral internationale vrienden, maar zonder politiek engagement. Ik was gefascineerd door de maandenlange kampeeractie van het telecombedrijf Telefónica op de grote Madrileense boulevard la Castellana (2001), en leerde mensen kennen die zich ver buiten het publieke en politieke debat bezighielden met de historische herinnering aan de Burgeroorlog en de dictatuur. Catalonië leek ver. Ik percipieerde een vage irritatie naar de Catalanen toe en vooral vooroordelen, zoals over hun vermeende gierigheid. Als jonge twintiger leek me dat niet schadelijker dan een Gentenaar (zoals ik) die de Antwerpenaren hoogmoedig vond of de Nederlanders luidruchtig. In Madrid was ik bekommerd om Madrid. In het progressieve Spanje, waar ik meende deel van uit te maken, was ik bekommerd om de ‘fascisten’ en fel gekant tegen Aznar en de Partido Popular. Ik leerde wel dat de progressieve Spanjaarden ook enorm van Spanje hielden, vaak treurden om het land en het verleden, en Catalonië nooit beschouwden als een aparte natie.

In 2003 viel het pujolisme, ook al was de uitslag van de deelstaatverkiezingen een nek-aan-nekrace tussen de Catalaanse socialisten en de ‘convergisten’ (1 031 454 versus 1 024 425 stemmen). Dat was genoeg om een linkse coalitie te vormen, de eerste coalitie van de Catalaanse democratie tussen socialisten, links-republikeinen en groenen met aan het hoofd van de Generalitat, de Catalaanse regering, de socialist Pasqual Maragall (PSC). Die kruisbestuiving tussen ‘Spaansgezinden’ en ‘catalanisten’ zou standhouden tot 2010, maar zich daarna nooit meer herhalen. Het geeft wel aan dat in 2003 en 2006 zo’n partnerschap nog mogelijk was. Dat kan alleen begrepen worden tegen het licht van een gunstige economische periode, het voorrang geven aan de socio-economische ideologie boven het nationaliteitsvraagstuk, de grote moeheid ten aanzien van het binnenlandse beleid van de CiU, en een bevolking die nog niet massaal de kaart van de independència had gekozen. Bovendien lag er in 2006 een nieuw Statuut voor Catalonië op tafel, met meer autonomie voor de deelstaat en de tegemoetkoming aan de verzuchting van Catalonië om als een ‘natie’ te worden erkend binnen de Spaanse staat. De wind leek gunstig om dat Estatut goed te keuren en van kracht te maken. In 2004 was Aznar onttroond door de socialist José Luis Zapatero, door een zure toevalstreffer: toen Al Qaeda op 11 maart 2004 verschillende aanslagen pleegde in Madrid waarbij 199 burgerslachtoffers vielen, beging Aznar de enorme flater om de Baskische terreurbeweging ETA te beschuldigen. Drie dagen later verloor de PP de verkiezingen.

Het Estatut werd op 30 maart 2006 goedgekeurd in de Spaanse Kamer. Alleen de Partido Popular, Esquerra Republicana Catalana en Euskal Alkartasuna (EA) stemden tegen, de eerste omdat zij Spanje als één natie wilde blijven zien, de Catalanen en Basken omdat ze streefden naar onafhankelijkheid. Drie maanden later trok de helft van de Catalaanse kiezers naar de stembus om met 72,9 procent van de stemmen het referendum over het statuut goed te keuren. Het werd van kracht op 9 augustus 2006. Veel Catalanen menen dat als daarna niet gebeurd zou zijn wat er gebeurde, 1 oktober 2017 nooit zou hebben plaatsgevonden. In heel het discours achteraf zou nog zeer vaak de voorwaardelijke wijs aan bod komen, en altijd terugverwezen worden naar 2006. Ik ga zelf die als-dan-redenering niet volgen, omdat die inherent deel uitmaakt van het ideologische discours, maar het is wel belangrijk dit Estatut in het achterhoofd te houden om te begrijpen wat gaat volgen. Wellicht is dat ook terecht, al kan een historica het zich niet permitteren te werken met een ander scenario dan het gebeurde. Een glazen bol projecteren in de tijd is speculeren met een geschiedenis die nooit heeft plaatsgevonden.

DE ECONOMISCHE CRISIS TREFT CATALONIË HARD

In 2008 werd de wereldeconomie getroffen door een globale banken- en kredietcrisis na de implosie van de immobiliënmarkt in de Verenigde Staten. Overal moesten overheden ingrijpen om banken te redden en te verhinderen dat de spaarcenten van mensen zouden smelten als sneeuw voor de zon. Snel bleek dat de mediterrane landen, de zogenaamde zuidelijke corridor van de Europese Unie, minder bestand waren tegen een sociaaleconomische vrije val. In Spanje was dat niet anders. Zonder expert te zijn, ziet iedereen die door Spanje reist en het land wat kent, dat de economische realiteit er anders is dan in Nederland of België en dat de grote economische bedrijvigheid – en dus het kapitaal – geconcentreerd is in drie belangrijke regio’s: Madrid, Catalonië en Baskenland. Ook was en is de Spaanse economie minder gediversifieerd, minder technologisch hoogstaand, zeer hiërarchisch gestructureerd en sterk afhankelijk van een beperkt aantal sectoren. De bekendste sector is het toerisme – Spanjes onuitputtelijke zonne-energie – die echter ook geografisch geconcentreerd ligt aan de costas en op de eilanden. Maar in heel het binnenland valt het op hoe kleinere steden vallen en staan met één bedrijf en afhankelijk zijn van monocultuur of secundaire industrie. Maar het echte smeedijzer van de Spaanse economie is de overheid zelf, de sterkhouder van de middenklasse met een gigantische tewerkstellingsgraad, direct én in onderaanneming. Werkloosheid in de privé- en besparingen in de openbare sector zijn voor de Spaanse economie een killer.

De spaarpot van de gemiddelde Spanjaard was ook slecht bestand tegen een economische crisis. Tijdens de golden years, de jaren dat ik zelf in Madrid woonde, heerste er een ware bouwwoede. De lonen, zelfs voor een eenvoudige werkkracht in de bouwsector, lagen abnormaal hoog. Veel gezinnen gingen leningen aan om een huis of appartement te kopen en leefden op krediet voor andere aankopen – zoals flatscreentelevisies, een mooie auto, een dure badkamer. In 2006 lagen de werkloosheidscijfers in Catalonië ongekend laag, met 242 100 ingeschreven werklozen. De consumptievreugde kon niet op, de Spanjaarden deden mee aan de citytrip-mode van de Europeanen en voelden zich – eindelijk – volwaardig deel uitmaken van de Europese welvaartsamenleving, waar tegenover ze zich altijd inferieur hadden gevoeld. Het is zeer waarschijnlijk dat dit soort diepgaande gevoelens geen bewust denkproces bij de meeste inwoners veroorzaakten, maar ze spelen wel een fundamentele rol in de recente Spaanse geschiedenis en dus ook in de Catalaanse kwestie, al was het maar omdat zowel de Spanjaarden als Catalanen zich altijd zijn blijven spiegelen aan de andere kant van de Pyreneeën. Wat mij opviel in de jaren dat ik in Madrid woonde (1999-2004) was dat de meeste van mijn vrienden, twintigers, goed hun boterham verdienden, maar geen uitdagende of ‘hoogstaandere’ jobs uitvoerden ondanks het feit dat ze allemaal hadden gestudeerd. En ook ik bracht brood op de plank door met het Cirque du Soleil in Spanje mee te reizen, eerst als afwasser, daarna als zaalverantwoordelijke en uiteindelijk als hulpkok. Mijn pogingen om aan de bak te raken in een intellectuele omgeving – ik was tenslotte licentiate geschiedenis en sprak vlot vier talen – botsten allemaal op een njet.

Toen in 2008 de financiële crisis uitbrak, volgde dan ook vrijwel onmiddellijk een sociale drainage. In 2009 telde Catalonië al 636 900 werklozen, velen met kredietschulden. Maar dat was niet de enige vorm van recessie. Ook de lonen stortten in. Bovendien legde de Europese Unie, die Spanje weliswaar redde van een faillissement, het land zware besparingen op die vooral gevoeld werden door het meest kwetsbare segment van de samenleving, de weinig solide en op krediet levende middenklasse. De Catalaanse linkse tripartite kon niet langer het hoofd bieden aan de gevolgen van de crisis, die steeds voelbaarder, zichtbaarder en grimmiger werden. In heel Spanje ontstond daaruit de Indignados-beweging, een amalgaam van protestgroepen dat op straat kwam tegen sociaal onrecht, uithuiszettingen en besparingspolitiek. Hoewel de tripartite in 2006 een tweede coalitieregering had weten te vormen, was dat nog slechts met het vertrouwen van een derde van het kiespubliek, waarvan 44 procent thuis was gebleven. Inmiddels had de partij van de ouder wordende Jordi Pujol, Convergència i Unió, een nieuwe jonge dynamische voorzitter, Artur Mas, die de verkiezingen won, maar geen partnerschap aanging. Mas was een discipel van Pujol en een kind van het pujolisme, maar hij zou de partij een radicale wending geven van zodra de tijden daar rijp voor waren. In 2010 was het zover.

GEEN REGIO MAAR NATIE

Bij de Spaanse oppositie, geleid door de gekrenkte Partido Popular – een slecht verliezer brut nature – was de angel van de natiekwestie in het Estatut van 2006 blijven zitten. Catalonië als een natie erkennen was er voor haar te veel aan, hoewel dat formeel eigenlijk niet veel zou veranderen aan de institutionele werkelijkheid van de Comunidades Autónomas, de autonomie van de zeventien deelstaten die Spanje rijk is sinds de herinvoering van de democratie. Het ging dus over een principekwestie, en een zeer symbolische geste naar de Catalanen. Al in januari 2006 startte de PP een campagne op die Spanje definieerde als de enige en unieke natie. De deelstaten waren geen naties, ook niet de historische regio’s met een eigen taal, zoals Catalonië, Baskenland en Galicië. Deze houding deed denken aan de dictatuur, die Spanje ‘una, grande y libre’ had genoemd, en er alles aan had gedaan om ‘regionalistische gevoelens’ de kop in te drukken. In feite was het hek van de dam. De pot begon te pruttelen, het pragmatische pact van de voorbije decennia verdampte in geen tijd, zeker toen de PP op 31 juli 2006 naar het Grondwettelijk Hof stapte om het Estatut ongrondwettelijk te laten verklaren. Wat in de Verenigde Staten begon als een ontplofte huizenmarktenbubbel, eindigde in de Catalaanse kwestie met een pot die het deksel niet meer kon houden. Het verdict van het Grondwettelijk Hof viel op 28 juni 2010: ‘De Grondwet erkent alleen de Spaanse natie.’ Het gehavende Catalonië werd diep vernederd. Maar ook Spanje werd vernederd. De crisis had het land opnieuw verwezen naar zijn aloude underdog- en afhankelijkheidspositie in Europa. De ‘natie’ was gekwetst in haar eer, een van de voornaamste karaktereigenschappen van het land. Niet voor het eerst zouden rood-geel-rode vlaggen la nación española moeten redden. Catalonië antwoordde met zijn eigen vlaggen. En wie de Spaanse geschiedenis kent, weet dat vlaggengewapper geen symptoom is van een gezonde trots, maar een voorbode van een uitputtende strijd. De Catalaanse historicus Borja de Riquer vat het als volgt samen: ‘Het verdict van het Grondwettelijk Hof is het doodsvonnis voor het pact van 1978.’9

In 2008 begon de kwetsbare Catalaanse linkse regering te wankelen. De catalanistische coalitiepartner ERC had in de lijvige electorale programma’s van 2003 en 2006 zestien keer melding gemaakt van independència in de betekenis van een onafhankelijk Catalonië. Men had echter vooral ingezet op de bescherming en immersie van de Catalaanse taal in de samenleving in de overtuiging dat taal het vehikel was voor het smeden van een breed draagvlak voor een toekomstige eigen staat.10 De oudste catalanistische partij, opgericht in 1931, heeft altijd gestreefd naar een onafhankelijk Catalonië, maar ook altijd geloofd in de noodzaak aan een brede basis om dat ideaal te verwezenlijken. In tegenstelling tot het pragmatisme van de convergisten, die het onafhankelijkheidsnarratief pas recent hebben geadopteerd, en het radicaal-revolutionaire karakter van de extreemlinkse vleugel, die au fond een autoritair discours aanhangt, hebben de republikeinen van oudsher een bijna blind vertrouwen in pedagogie. ‘Om de Països Catalans (of het striktere Catalonië) te herbouwen tot een politieke natie, is een specifieke innerlijke arbeid onontbeerlijk,’11 schreef Joan Bernat, ERC-secretaris van de Taalpolitiek van de Generalitat, ‘De taal is een sociaal-nationaal element bij uitstek.’12 Taal noch overtuiging door de strot duwen, is volgens de republikeinen effectief, maar de twee staan wel in verband met elkaar en kunnen aangeleerd worden. Na 2008 zou die subtiele ‘vercatalanisering’ die uiteindelijk moest leiden tot een collectief bewustzijn dat taal, volk en landsgrenzen samengaan, het over een andere boeg gooien, met een veel agressievere, expliciete en inhoudelijk totaal verschillende boodschap, namelijk ‘Espanya ens roba’ (‘Spanje besteelt ons’).13

WE WILLEN WAAR VOOR ONS GELD