555

‘De schedel of het cranium is een geheel van verschillende

botstructuren, die samen het deel van het skelet vormen

dat vorm geeft aan het hoofd van een mens.

De voornaamste functie van de schedel is bescherming van

de hersenen. De menselijke schedel bestaat uit 22 botten

en is daarmee het meest uitgebreide deel van het skelet.’

Uit de beschrijving van de menselijke schedel op Wikipedia

‘For within the hollow crown that

rounds the mortal temples of a king

Keeps Death his court […]’

Uit: Richard II van William Shakespeare

‘The destiny of every human being is decided by

what goes on inside his skull when confronted by

what goes on outside his skull….’

De Canadese psychiater Eric Berne

‘The interior of our skulls contains a portal to infinity’

De Schotse stripscenarist en dramaturg Grant Morrison

‘Nothing was your own, except the few

cubic centimeters inside your skull…’

Uit: 1984 van George Orwell

555

‘Mijn stilste en mijn trouwste vriend

getuige van het vele leed dat groeit

getuigenis ook van de verlossing

en hoe een & ander wordt verdiend.

Dat mijn doods hoofd mij eens

en voor altijd wordt ontroofd

door medemensen eerst omkleed

door wormen dan geheel gedoofd:

Somber, zult u zeggen, triest.

Toch rest mij nog de stille hoop

eens als schedel vriend te zijn

van anderen als wanhoop hen bevriest.’

‘Een Doodshoofd’ van Jotie T’Hooft

uit de bundel Schreeuwlandschap (1975)

Inhoud

Woord vooraf

Ach, arme Yorick! Bij wijze van inleiding

In cederoliegebalsemde schedels

Romeinse koppensnellers: de pot verwijt de ketel…

Een Romeinse keizerin voorloper van de forensische wetenschap

Van Afrika tot in Amerika: koppensnellen als mondiaal verschijnsel

Relikwieën in een geur van heiligheid

Simon Sudbury, de aartsbisschop die na 630 jaar zijn gezicht terugkreeg

De kunst van de dissectie: over Leonardo, Andreas, Rembrandt & de anderen…

De Azteekse tzompantli bleken geen mythe te zijn…

Straffe gasten: Klaus Störtebeker, Dietz von Schaumburg & Antoine Lavoisier

Ars moriendi — over memento mori- en vanitas-schilderijen

Schol! Doe ze nog eens vol… over schedelbekers en drinkschalen…

De schedel van Oliver Cromwell kreeg na drie eeuwen eindelijk rust

De iconografie van de dood: van de Jolly Roger tot de Waffen SS.

De geprepareerde dood: de Wunderkammer van Frederik Ruysch

‘Ik denk niet meer dus ik ben niet meer...’ De verdwenen wijsvinger en schedel van Descartes

‘In secular seculorum’ — de hersenen van Voltaire

Joseph-Ignace Guillotin: ten onrechte verdacht gemaakt als de meest beruchte koppensneller aller tijden

De doodstraf en publieke terechtstellingen in de Lage Landen

De wonderlijke tanden van Wolfgang Amadeus Mozart

Een leven voor de schedel: Franz Joseph Gall

Joseph Haydn en de kleptomane frenoloog

Carl Gustav Carus en de ‘foute’ frenologie

Friedrich Schillers schedel(s)…

De globetrotterende schedel van Thomas Paine

De catacomben van Parijs: het imperium van de dood

Burke en Hare & andere bodysnatchers en resurrectionisten…

All the President’s Men: van Washington tot Lincoln

Indianenschedels voor het Army Medical Museum

To scalp or not to scalp…

Cesare Lombroso en de crimineel-antropologische school

Johann Sebastian Bach en de eerste poging tot craniofaciale reconstructie

Ned Kelly verloor z’n hoofd drie keer

De Piltdownschedel: de beroemdste vervalsing aller tijden

De ferlerne kop van Mata Hari

De verloren gewaande collectie van Gabriël Cornelius Ritter von Max

Was een miljardairszoon een van de laatste blanke slachtoffers van koppensnellerij?

Meer dan glitter: van kristal tot platina en diamanten

Onthoofden vandaag de dag

Een slotbeschouwing

Geraadpleegde werken

Endnotes

Woord vooraf

Binnen ons gezin bestond de loffelijke traditie dat er ‘werd gereisd om te leren’ en tal van uitstapjes in mijn kindertijd waren op een of andere manier aan oorlogen en slagvelden gerelateerd. Ik moet een jaar of negen, misschien wel tien zijn geweest toen een dagtrip ons in een gifgroene VW Kever naar Verdun voerde. Hoewel de Grote Oorlog intussen iets meer dan een halve eeuw was beëindigd, moet ik toegeven dat ik behoorlijk onder de indruk was van de nog overal erg tastbare gruwel; de littekens van het geschonden frontlandschap, de grimmige pantserforten van Douaumont en Vaux, de dramatische Tranchée des Baïonnettes, het van de kaart geveegde dorpje Fleury… Tot we bij de Nécropole nationale de Fleury-devant-Douaumont kwamen: een immense dodenakker waar meer dan 16.000 geïdentificeerde Franse gesneuvelden, rij na rij netjes in het gelid van de eeuwigheid, een laatste rustplaats hadden gekregen. Achteraan deze begraafplaats verrijst als het gevest van een reusachtig zwaard dat in de met bloed doordrenkte aarde was geramd, het indrukwekkende in een neo-romaanse stijl opgetrokken Ossuaire de Douaumont. In de 137 meter lange centrale ruimte van dit bouwwerk, die wordt bekroond door een 46 meter hoge toren, bevinden zich 22 diepe nissen met daarin telkens massieve granieten tombes waarin onbekend gebleven gesneuvelden werden bijgezet. Erg onder de indruk van de sombere sfeer en theatrale belichting, liep ik na een kort bezoek naar buiten en nieuwsgierig als steeds besloot ik, wellicht in de hoop ergens in de modder een verroeste kogel of granaatscherf te vinden, om even rond het bouwsel te wandelen. Wat ik niet wist was dat onder deze 22 nissen de resten van naar schatting 130.000 niet-geïdentificeerde gesneuvelden waren bijgezet. Aan de achterzijde waren op geregelde afstand kleine ramen in vingerdik glas geplaatst en geïntrigeerd ging ik op m’n tenen staan om te weten te komen wat er daar te zien was. Tot mijn verbijstering én afgrijzen werd ik aangestaard door de holle oogkassen van tientallen, mogelijk zelfs honderden schedels — sommigen met kogelgaten — die schijnbaar achteloos bovenop enorme stapels beenderen lagen….

Nooit was de dood plots zo concreet, bijna fysiek grijpbaar voor mij geweest. Ik heb aan deze vrij schokkende herinnering geen trauma overgehouden maar wel een stevige antimilitaristische instelling en een levenslange passie voor de Eerste Wereldoorlog. De schedels van Verdun hebben me immers nooit meer losgelaten. Van Gallipoli over de Dolomieten tot de Noordzeekust zijn er maar heel weinig militaire begraafplaatsen en gewezen slagvelden die ik sindsdien niet heb bezocht. Dit resulteerde in behoorlijk wat publicaties waarvan sommige heel specifiek focusten op militair funerair erfgoed. Wellicht is het aan de schedels van Verdun te danken dat ik De botten van Bach heb geschreven. En ik wil u meteen geruststellen: ik lijd hoegenaamd niet aan wat sommigen misschien als een morbide en mogelijk zelfs ziekelijke fascinatie voor de dood zouden kunnen omschrijven.

Maar het zou ook kunnen dat mijn interesse in schedels en hersenpannen nog iets dieper in mijn onderbewustzijn te situeren is en dat dit alles met een ruimere, cultuurgebonden context te maken heeft. Schedels zijn immers, als tastbare relicten maar ook symbolen, onlosmakelijk verbonden met sterfelijkheid, met de dood dus, en die is nog steeds, voor velen, een taboe. En net dat aspect interesseert mij mateloos. Al eeuwenlang breken filosofen en andere grote denkers zich het hoofd over de grote vraag van het leven die, contradictorisch genoeg, die van de sterfelijkheid is. Niemand heeft immers het eeuwige leven en bijgevolg is iedereen sterfelijk Aan de dood is geen ontsnappen mogelijk of zoals Oscar Wilde het ooit spitant samenvatte: ‘Alles valt tegenwoordig te overleven, behalve de dood’… En precies dat onontkoombare gegeven wekt onbehagen en zelfs vaak angst op maar ook ontzag en fascinatie.

Tegelijkertijd neigen vooral westerlingen ernaar om de onvermijdelijkheid van de dood zoveel mogelijk te negeren of uit te stellen en de gedachte aan de eigen sterfelijkheid te onderdrukken… Nog nooit rustte er in onze westerse samenleving zo’n taboe op de dood… Het klinkt misschien cru maar af en toe zijn er blijkbaar oorlogen, rampen of pandemieën zoals de Covid 19-uitbraak nodig om ons opnieuw met de neus op de feiten te drukken. Het is uitzonderlijk dat de dood de laatste jaren weer zo schielijk dicht bij ons is gekomen. Het idee dat we onoverwinnelijk zijn kreeg abrupt een flinke knauw. Een banale zaak als boodschappen doen kon uitdraaien op een fatale trip. Een alledaagse omhelzing kon dodelijke gevolgen hebben. We waanden ons veilig, maar misschien stond de dood pardoes al naast ons. Wat lang voor velen een abstracte dreiging was geweest, werd plots — weer even — héél tastbaar. Deze shock werd volgens mij nog het best geïllustreerd door de oorlogsretoriek die plots door overheden en in de media werd gebezigd met termen als ‘we zijn in oorlog’, ‘de onzichtbare vijand’ of ‘helden van de zorg’…

Wij westerlingen houden de dood zo veel mogelijk op afstand — wissen ze zoveel mogelijk weg uit het publieke leven en we maken onszelf wijs dat dit ‘afstand nemen van’ zelfs een teken van beschaving is. Maar is dat wel zo? Ik laat de vraag in het midden… Wat wél vaststaat, is dat onze benadering van de dood in een verrassend kort tijdsbestek van nauwelijks een halve eeuw compleet veranderd is. Vroeger stond de dood bij wijze van spreken midden in het leven, maar vandaag is er, fysiek noch psychisch, niet langer plaats voor. Het ondergraven van de tradities door het postmodernistische discours maar ook de razendsnelle opgang van de uitvaartindustrie, de klinische omkadering van het sterfproces in ziekenhuizen, crematies ver aan de rand van de stad en ja, zelfs de secularisering, hebben daartoe ontegensprekelijk bijgedragen. We willen niet met de dood worden geconfronteerd en er nog minder over nadenken. In het beste geval wordt de dood verbannen naar de schemerzone tussen Hoop en het Grote Niets. Het klinkt misschien een beetje vreemd maar de dood, die inmiddels door de meeste westerlingen wordt opgevat als het onontkoombare einde van alle mogelijkheden, heeft in grote mate haar betekenis verloren. Iemand schreef ooit dat wij de hemel hebben opgeborgen en daardoor sprakeloos naar de dood gapen en daar valt volgens mij als agnosticus wel wat voor te zeggen.

Ik heb de laatste jaren grotendeels in Zuidoost-Azië geleefd en het viel mij daarbij op hoe groot de cultuurkloof met het Westen intussen is geworden. Dit heeft veel te maken met het feit dat daar de grens tussen leven en dood lang niet zo scherp wordt getrokken als in het Westen. Bij mij thuis in Satuek, in het noordoosten van Thailand, vlakbij de Cambodjaanse grens, waar animisme en voorouderverering nog schering en inslag zijn, wordt een overlijden bekendgemaakt door keiharde knallen van raketten en vuurpijlen die worden afgeschoten om de boze geesten te verjagen. In tegensteling tot de Lage Landen worden de doden er niet rigoureus van de levenden gescheiden. Ze staan in het middelpunt van de soms dagen én nachten durende dodenwakes waar heel de gemeenschap, zonder uitzondering, aan deelneemt en waarbij grote hoeveelheden alcoholhoudende drank, bij voorkeur zelfgestookt, niet worden geschuwd. Deze wakes spelen zich af rond de zo feestelijk mogelijk versierde lijkbaar met de vaak open kist die in de woning staat opgesteld. Net zoals de lijkstoet, crematie en het daarop volgende rouwproces de hele gemeenschap blijkt aan te belangen.

Door de afstand die we in het Westen creëren leren we steeds minder met de dood om te gaan. Misschien is dit boek wel een bescheiden poging om het debat opnieuw aan te zwengelen en stof voor gesprekken te leveren. Maar het kan natuurlijk ook zo zijn dat ik het schreef, zoals een bevriende psycholoog het fraai uitdrukte, vanuit een sluimerende, onbewuste doodsangst en dit een manier is om het monster in de bek te kijken… Misschien is het precies daarom ook wel dat ik schrijf… Uit het verlangen om iets tastbaars na te laten en dus een stukje onsterfelijkheid te claimen…

Amen

Jan Huijbrechts

Satuek, augustus 2022

Ach, arme Yorick!
Bij wijze van inleiding

Eén van de meest meeslepende en iconische scènes uit de westerse dramaturgie is de eerste akte uit de vijfde scène van Hamlet, het bloederige Deense koningsdrama dat William Shakespeare in 1602 schreef. De constant over sterfelijkheid en de vluchtigheid van het menselijke bestaan tobbende en door melancholie verscheurde Deense kroonprins Hamlet wordt in deze beklijvende scène geconfronteerd met de net opgegraven schedel van de hofnar Yorick. Misschien wel het bekendste personage uit Shakespeares omvangrijke oeuvre dat nooit een woord heeft gesproken op het toneel… De prins had deze ‘whoreson’, die hij in z’n jeugd als een ersatz-ouder had beschouwd, erg goed gekend en steekt, met de schedel in z’n handpalm, een beklijvende monoloog af die begint met de emblematische en gevleugelde woorden: ‘Ach, arme Yorick! Ik heb hem gekend, Horatio — een knaap vol eindeloze geestigheid, vol verrukkelijke invallen. Hij heeft me wel duizend keer op zijn rug gedragen, en hoe gruwt mijn verbeelding nu van hem!’ Zo luidt het in de schitterende vertaling van Willy Courteaux... Een lamento waaruit de toeschouwer niets anders kan concluderen dan dat niemand, maar dan ook écht niemand, aan de ongenadig maaiende zeis van de Dood — de Grote Gelijkmaker — kan ontsnappen. Samen met de beschouwende Hamlet de toeschouwers, bij wijze van spreken, in hun eigen graf, naar hun eigen einde, dat onvermijdelijk ooit zal komen…

Shakespeare wist het al: menselijke beenderen en vooral dan schedels worden in de meeste culturen als metaforen voor de dood gezien. Ze zijn de tot de verbeelding sprekende en fysiek tastbare restanten van een afgebroken menselijk bestaan op de aarde, de dode tegenhanger van een levend wezen. Ze staan symbool voor de dood, als onontkoombaar gegeven van de condition humaine en ze zijn dan ook wereldwijd verwikkeld en ingekapseld in zowat alle denkbare domeinen van elke samenleving in het verleden én het heden: religie, cultuur, politiek, ethiek… De diepe fascinatie voor de dood is immers van alle tijden en culturen. We komen allemaal op dezelfde manier op de wereld terecht, maar de manieren waarop we van het aardse bestaan afscheid nemen zijn legio. Van een natuurlijke dood op hoge leeftijd, ziekte en dodelijke ongevallen via pandemieën tot natuurrampen, oorlogen en andere bloedbaden. Hoewel er, tot nader order, slechts drie geofficialiseerde methodes zijn om van stoffelijke overschotten af te raken — door begraving in aarde of de zee of door crematie — zijn de wijzen waarop wij de gestorvenen een laatste rustplaats geven even uitgebreid en divers als de doodsoorzaken zelf. Dit kan variëren van een klassieke begrafenis over crematie en het ter beschikking stellen van lichamen voor wetenschappelijke doeleinden tot het blootstellen aan de verwoestende werking van de natuurelementen, lijkenpikkende vogels, roofdieren en insecten. Menselijke resten kunnen worden geconserveerd door middel van balseming, drogen, roken of pekelen of verdwijnen voorgoed als gevolg van al dan niet rituele degustatie…

Vanwege het simpele feit dat de dood de hele geschiedenis, alle culturen en alle filosofieën en religies omspant, kan ze, hoe contradictorisch dit ook mag klinken, gerust als onsterfelijk worden omschreven. Als existentieel beladen thema leent de dood zich bij uitstek voor cultuurhistorische studie, gefocust op betekenissen die mensen in verschillende culturen toekennen aan rituelen waarmee zij het levenseinde markeren en op de meest uiteenlopende sociale conventies rond verdriet en rouw. Gelet op de uitgestrektheid van dit onderzoeksveld wil ik me in dit boek beperken tot al dan niet beroemde schedels en de lotgevallen die hen te beurt vielen….

To be or not to be… Merkwaardige Yorickschedels

Ze zijn op de bühne gestreeld, gekust en zelfs gelikt; de schedels van die arme Yorick. In 2009 ontstond er enige commotie in de pers toen de Britse acteur David Tennant1 in een Hamlet-productie van de eerbiedwaardige Royal Shakespeare Company in het Courtyard Theatre in Stratford-upon-Avon bleek te spelen met de schedel van de Poolse componist en vurige Shakespearebewonderaar André Tchaikowsky2. Voor hij in 1982 aan kanker bezweek, was het Tchaikowsky’s laatste wens geweest dat zijn lichaam aan de wetenschap werd geschonken, met uitzondering van zijn hoofd. Dat had hij bij legaat aan de Royal Shakespeare Company nagelaten. De opschudding nam pas af nadat de directie van het theatergezelschap had verklaard verder af te zien van het spelen met Tchaikowsky’s schedel omdat dit ‘… het publiek te veel zou afleiden’. Pas later, toen de reeks van voorstellingen in het Londense West-End was afgelopen, bleek dat dit een leugentje om bestwil was geweest en dat het gezelschap gewoon met deze controversiële schedel was blijven verder spelen.

Het is nog maar de vraag of er ook gebruik werd gemaakt van een echte schedel toen het stuk meer dan vierhonderd jaar geleden in première ging. Gelet op de tijdsgeest, was dit weinig waarschijnlijk. De eerste vermeldingen van een schedel verschijnen pas in de achttiende eeuw. Uit die periode dateert ook de eerste afbeelding van Hamlet met een doodshoofd in de hand, een gravure van de hand van John Hall3. Maar zelfs in den beginne zorgde Yoricks fysieke verschijning al voor controverse, want in 1777 klaagde de dramaturg én toneelrecensent Paul Hiffernan4 steen en been over het gebruik van echte beenderen en schedels in Hamlet, terwijl een houten replica zo gemakkelijk kon worden vervaardigd…

De vermaarde Shakespeare-acteur George Frederick Cooke5 stierf in 1812 in New York. Zijn stoffelijke resten, minus zijn schedel, werden begraven op St. Paul’s Churchyard in Lower Manhattan. Zijn doodshoofd schitterde, conform zijn laatste wens, nog jaren als Yorick op de planken voordat het deel ging uitmaken van de collectie van de Scott Library in de Thomas Jefferson Universiteit in Philadelphia. Ook zijn tijdgenoot John Reed, die meer dan vijfendertig jaar toneelknecht was geweest in het Walnut Theatre in Philadelphia, liet in zijn laatste wilsbeschikking zijn schedel na om Yorick te vertolken, een wens die decennialang in vervulling ging. Van toneellegende Sarah Bernhardt6 weten we dat ze jarenlang met een schedel speelde die haar was geschonken door de literaire reus Victor Hugo7. Een zekere Juan Potomachi ging zelfs nog een stap verder en schonk in 1955 het voor die tijd niet onaardige bedrag van 200 000 peso’s aan het Teatro Dramàtico in Buenos Aires op strikte voorwaarde dat zijn schedel zou gebruikt worden als Yorick…

Het kan echter ook verkeren, zoals het zestiende-eeuwse monstre sacré van de dramaturgie, Bredero8, al wist. Toen Maxine Peake9 in 2014 in een grensverleggende Hamlet een androgyne Deense prins vertolkte, was het niet alleen de geslachtsverandering die het publiek verbaasde maar ook het feit dat ze in de grafscène het woord richtte tot een kunstzinnig verantwoorde opgerolde beige sweater…

Wellicht nergens in onze cultuurgeschiedenis wordt de millennia oude fascinatie van de mensheid voor schedels als memento mori zo treffend geïllustreerd als in deze überdramatische toneelscène uit Hamlet. Op de sinistere begraafplaats gaat Hamlet, net als wij allemaal ooit moeten doen, de confrontatie aan met de ongenadig voorttikkende tijd en de onvermijdelijke dood. De dood discrimineert niet en toch onderscheidt Yorick zich van de andere doden. Hamlets woorden reanimeren Yorick voor onze ogen, zijn lippen, zijn ‘flashes of merriment’. Hier komt een persoon die bij het begin van het stuk al decennia dood en begraven was opnieuw tot leven. De schedel leeft door Hamlets monoloog…

Onze cultureel specifieke ingesteldheid ten opzichte van de dood bepaalt de manieren waarop we deze fundamentele en onafwendbare factor van het leven begrijpen en interpreteren. Alhoewel de dood een universeel gegeven is, kunnen de houdingen die er tegenover worden aangenomen erg verschillen. Dit komt niet alleen tot uiting in de talloze manieren waarop we omgaan met rouw en de hiermee gepaard gaande verwerkingsprocessen, maar ook in hoe we omspringen met de stoffelijke resten van onze medemensen. Beerling10 onderscheidde mondiaal drie ‘ideaaltypische’ cultuurhistorische basishoudingen ten opzichte van de dood. Vanuit een fatalistische houding accepteert een persoon de dood als een onvermijdelijk fenomeen. Je sterft wanneer de tijd hiervoor is gekomen. Punt uit. Een nuchtere, naar afstandelijkheid neigende benadering die tijdens de middeleeuwen vooral in het Westen opmars maakte. Vanuit een activistische attitude wil iemand juist met alle middelen de dood uitbannen en het leven zo veel mogelijk verlengen. Een houding die de hedendaagse westerling niet geheel vreemd is. En dan is er volgens Beerling ook nog de indifferente houding, waarbij iemand de dood en haar betekenis voor het menselijke bestaan ontkent. Een instelling die bijvoorbeeld Epicurus11 kenmerkte. Hij trachtte in zijn geschriften duidelijk te maken dat we niets met de dood te maken hebben: zolang wij er zijn, zo redeneerde hij, is de dood er niet, en zodra de dood er is, zijn wij er niet meer…

In heel wat culturen speelden schedels bij deze verwerkingsprocessen een specifieke en centrale rol. De, in hedendaagse westerse ogen enigszins macabere, fixatie op schedels is overigens niet alleen van alle tijden maar ook nog eens universeel. Over heel de wereld, van noord tot zuid en van oost tot west, kan worden vastgesteld dat een laatste rustplaats dikwijls niet de laatste blijkt te zijn. Door de geschiedenis heen werden stoffelijke resten of graven voor tal van onsmakelijke redenen verstoord, van kannibalisme, bijgeloof of wraak tot gewoonweg domme verveling. En vooral schedels bleek heel vaak een aparte behandeling te beurt te vallen. Dat is absoluut geen toeval. Schedels zijn immers de laatste claim van de mens op zijn individualiteit. Ze zijn namelijk even uniek als bijvoorbeeld vingerafdrukken. Nadat alle vlees-, vet- en spierweefsel is verdwenen en alleen het skelet is overgebleven, is het de schedel die de schamele resten nog een identiteit geeft en onderscheidt van alle anderen. Zelfs in de dood blijft elke schedel immers anders. Geen twee exemplaren zijn gelijk aan elkaar.

De schedel geeft details prijs over de leeftijd, het geslacht, en leven en dood van de overledene. Ze hebben een specifieke, harde benige structuur die het mogelijk maakt dat ze opgegraven, bestudeerd, vergeleken, geanalyseerd, afgegoten en tentoongesteld kunnen worden. Er kan op de meest uiteenlopende wijzen met schedels worden omgesprongen, van verering tot bestudering. Ze kunnen transformeren tot wetenschappelijk verzamelde specimen maar ook in handelswaar, kunst of trofeeën veranderen. Het blijven evenwel in de eerste plaats en altijd en overal de tastbare restanten van onze voorzaten…

De drang om schedels apart van de rest van het skelet te bewaren en te eren, dateert uit vervlogen tijden en is duizenden jaren oud. Het prehistorische, minstens 11 000 jaar oude tempelcomplex bij Göbekli Tepe in Zuidoost-Turkije, een van de oudste religieuze of aan riten gebonden archeologische sites ter wereld, was wellicht al het centrum van een schedelcultus of -cultuur. Uit een microscopisch onderzoek dat in 2017 werd uitgevoerd bleek dat er op fragmenten van drie schedels die op deze site waren gevonden, sporen waren van lineair lopende groeven die met stenen messen post mortem op de schedels waren aangebracht. Volgens de Duitse antropologe Julia Gresky zouden ze met koorden, die rond de schedel waren gewikkeld en door een klein gaatje liepen dat in het schedeldak was geboord, zijn opgehangen. De groeven gaven grip aan de koorden op het gladde bot en verhinderden dat de losse onderkaak zou wegvallen12. Lee Clare13, een andere wetenschapper die nauw betrokken is bij de opgravingen in Göbekli Tepe, ontwikkelde intussen de theorie dat deze cultus wellicht ontstond als gevolg van de transitie waarin de gemeenschap die rond deze site leefde, zich bevond. Het was namelijk de periode waarin op dit continent een drastische verandering van het sociaal-maatschappelijk model plaatsvond, de transitie van jagers-verzamelaars naar landbouwers. Clare meent dat deze fundamentele en ingrijpende veranderingen in de levenswijze nieuwe uitdagingen inhielden voor de snelgroeiende bevolking en dat deze site werd benut als een middel om binnen deze, voor het eerst hiërarchisch georganiseerde, gemeenschappen een collectieve identiteit op te bouwen. Een verbindend proces dat, in zijn visie, versterkt werd door de schedelcultus of waarin de schedelcultuur alleszins een belangrijke rol speelde14. Dit zou concreet kunnen betekenen dat de mens al in de oude steentijd werd gebonden door gemeenschappelijk uitgeoefende en beleefde opvattingen en rituelen die zin moesten geven aan het bestaan. Een theorie waarvoor wel wat te zeggen valt, want los van de duizenden botten die tijdens de verschillende opgravingscampagnes op deze mysterieuze plek werden gevonden, zijn er ook een paar raadselachtige bas-reliëfs op de massieve zandstenen pilaren te vinden die onthoofde wezens en het offeren van hoofden lijken voor te stellen…

Veel lijkt er dus op te wijzen dat we in de schedels van Göbekli Tepe de oudste sporen terugvinden van een aan de dood gerelateerd ritueel. Maar sommige onderzoekers menen dat er nog oudere bewijzen van dergelijke riten terug te vinden zijn en zelfs niet alleen bij de homo sapiens, de moderne mens. Zo verwijzen ze bijvoorbeeld naar de vondst van een schedel van een neanderthaler in de Guattari-grot bij de Italiaanse Circeo-berg. Deze schedel was gevonden in het midden van een soort van altaar dat centraal lag in een cirkel van stenen en beenderen van onder meer beren en herten. Dit doodshoofd, waarvan het schedeldak geopend was — mogelijk om de hersenen op te eten — was volgens hen een belangrijk onderdeel van een ritueel15. Anderen menen dat dit allemaal toeval was en dat deze schedel er door een vraatzuchtige hyena naar toe was gesleept16. Ook bij de homo sapiens van de oude steentijd kwamen dergelijke praktijken voor. De vondst van een schedel van een man van middelbare leeftijd binnen een kring van stenen in een grot bij Rond-du-Barry in de Franse Auvergne en een gelijkaardige vondst, deze keer van een jonge vrouw, in de grot van Mas d’Azil in de Ariège vertonen opvallende gelijkenissen met de vondst in de Guattari-grot. In de Ofnet-grot in Beieren werden in 1908 dan weer twee kuilen ontdekt die respectievelijk zes en achtentwintig schedels bevatten. Een aantal van deze schedels vertoonde sporen van beschildering met rode oker en werd gevonden tussen hertenbeenderen en schelpen.

De meest spectaculaire vondst van wellicht ritueel tentoongestelde schedels uit het mesolithicum17 werd bij archeologisch onderzoek tussen 2009 en 2011 op de site Kanaljorden in het Zweedse Östergötland gedaan. In het midden van een smal meertje bij de Motala ström troffen wetenschappers een onder water staand platform van platte stenen aan, met 8000 jaar oude schedels van negen volwassenen en een baby, die opzettelijk met staken op de stenen waren geplaatst. De schedels hadden geen kaakbeenderen en twee zaten nog op de goed bewaarde staken die in de openingen aan de onderkant van de schedels waren gestoken, wat suggereert dat ze waren gemonteerd voordat ze in het meer werden geplaatst. Rond deze schedels werden talrijke dierlijke botten gevonden die blijkbaar waren gerangschikt naargelang de soort.

De meest bizarre en raadselachtige prehistorische vondst is aan de overzijde van de Atlantische Oceaan te situeren. In september 2015 raakte bekend dat André Strauss van het Max Planck Instituut voor Evolutionaire Antropologie tijdens een opgraving op de Lapa do Santo-site in het oosten van Brazilië een wel heel bijzondere schedel had aangetroffen. Begraven onder een rots lag het naar schatting negenduizend jaar oude doodshoofd van een jonge man die was onthoofd en wiens handen waren afgehakt. Deze handen bedekten de schedel in een mysterieuze pose — linkerhand over de rechterkant van het gezicht, vingers omhoogwijzend en rechterhand over linkerkant, wijzend omlaag. De rest van zijn skelet was spoorloos… Het was meteen ook het oudste bewijs van een onthoofding in Latijns-Amerika, want de tot dan toe bekendste voorbeelden waren ongeveer drieduizend jaar oud en, praktisch aan de andere kant van het continent, in Peru te situeren.

Schedelcultussen waren dus, zeker sinds het neolithicum18 gemeengoed en zouden gerelateerd zijn aan voorouder- of dodenverering of aan het absorberen van de krachten en/of gaven van gedode tegenstanders. Voorouderverering is een universeel voorkomend verschijnsel. Het is een geloofssysteem dat zich bedient van rituelen of gebruiken waarbij de geesten of zielen van afgestorven verwanten en voorouders worden aanroepen en geëerd. Dit systeem is in essentie gebaseerd op de overtuiging dat de geesten van de overleden verwanten of voorouders in de natuurlijke wereld blijven bestaan en het leven van hen die achterbleven op een of andere wijze ingrijpend, in positieve dan wel negatieve zin kunnen beïnvloeden. Het is, met andere woorden, voor de levenden zaak om de doden steeds gunstig te stemmen en zo te voorkomen dat onheil en rampspoed de familie en de gemeenschap treffen. Deze praktijken zijn legio voor de voorouderverering, die wellicht de oudste en meest universele vorm van religieus gerelateerde praktijken op deze planeet vertegenwoordigt.

Antropologen en archeologen situeerden deze cultussen in een breder raamwerk dat te maken had met de universele vraagstelling over de relatie tussen leven en dood en waarvan bijvoorbeeld ook praktijken als het scalperen, mummificeren en balsemen of het snijden van dodenmaskers deel uitmaakten. Dergelijke handelingen en artefacten toonden telkens opnieuw en dit over de hele planeet de nauwe link aan tussen leven en dood en benadrukten dat de dood een belangrijke rol speelde in de levens van de levenden.

Een bijzonder voorbeeld hiervan biedt de archeologische site van Jericho in Tell es-Sultan in het huidige Israël. Naar schatting 9500 jaar voj ontstond op deze locatie een woonkern die 2500 jaar later al was uitgegroeid tot een nederzetting die gemiddeld tweeduizend bewoners telde. Tot ongeveer 4500 jaar voj begroeven de inwoners van Jericho hun afgestorvenen onder hun woningen. De schedels speelden hierbij klaarblijkelijk een belangrijke rol, want in heel wat gevallen werden alleen de hoofden bijgezet. De archeologe Kathleen Kenyon19 ontdekte in 1953 zeven schedels op deze site. Op zich niet vreemd, ware het niet dat ze met gips waren bekleed. Deze enigmatische schedels dateerden uit de periode tussen 7000 en 6000 voj en waren voor ze waren begraven eerst zorgvuldig ontvleesd. Nadien werd met een mengeling van gips en klei op de schedel, zonder onderkaak, een gezicht geboetseerd dat wellicht op dat van de overledene leek. De afgestorvenen kregen het fysieke gelaat terug dat ze door hun afsterven waren verloren. In sommige gevallen waren de oogholten opgevuld met schelpen uit de Dode Zee of met parelmoer, het gelaat geverfd en waren er zelfs echte haren ingeplant. Ongetwijfeld had deze praktijk iets te maken met voorouderverering, maar hoe dit precies geïnterpreteerd moet worden is niet helemaal duidelijk. Evenmin of er selectiecriteria werden gehanteerd om te bepalen welke schedels deze bijzondere behandeling zouden krijgen. Want het is duidelijk dat slechts een klein deel van de afgestorvenen uit deze gemeenschap werd uitverkoren voor deze bijzondere behandelwijze.[Foto 1]

Een aantal historici poneert dat het etaleren van dergelijke, herkenbare hoofden alles te maken had met het claimen van eigendomsrechten op de woning of zelfs het afbakenen van een territorium. Dit laatste was volgens hen een absolute noodzaak voor de bewoners van de eerste, grondgebonden landbouwnederzettingen en een duidelijke trendbreuk met de gebruiken van hun nomadische voorvaderen, die jagers-verzamelaars waren geweest. Andere academici stellen dan weer dat deze met gips bewerkte schedels het resultaat waren van een bewuste poging om de grens tussen persoon en object te doen vervagen. Ze toonden aan dat er een nauwe band tussen doden en levenden bestond en bewezen dat de dood niet noodzakelijk het einde was: de doden speelden, met andere woorden, nog steeds een belangrijke rol in de levens van de levenden…20 Deze schedels waren zo de dragers van de geest van de overledenen en benadrukten het geloof in hun aanwezigheid onder de levenden. Opvallend was daarbij dat dit gebruik niet beperkt bleef tot deze site, want gelijkaardige ‘aangepaste’ schedels werden ook gevonden in onder meer Israël, Jordanië en Syrië. In totaal zijn er tot nu een negentigtal van deze merkwaardige schedels bij archeologische opgravingen ontdekt.

Zelfs in Europa werden vergelijkbare vondsten gedaan. Op een site bij Zvejnieki in Letland, die meer dan driehonderd graven uit het mesolithicum en het neolithicum bevat, werd een handvol schedels aangetroffen die met gekleurde klei waren bedekt en waarvan de oogholten waren opgevuld met geperforeerde schijven van amber. De vondsten van gelijkaardige schijven met bijna volledig vergane botfragmenten in Kokemäki Pispa en Laukaa Hartikka in Finland wijzen wellicht op dezelfde rituelen.

Onthoofdingen van Bijbelse proporties…

Toeval of niet, maar Jericho staat bekend als een van de Bijbelse steden. De Bijbel is wellicht het meest gelezen boek in de wereldgeschiedenis. Onthoofdingen zijn hierin schering en inslag. Een paar van de meest opvallende of bekendste als voorbeeld: In Genesis, het eerste boek van het Oude Testament, is het al meteen raak. In Genesis 22 vernemen we hoe aartsvader Abraham21 nog net door een goddelijke interventie verhinderd wordt zijn zoon Izaäk te offeren door hem te onthoofden. Abraham wou op deze wijze zijn loyauteit aan de god der Joden tonen, maar een engel redde zijn zoon. In plaats van zijn zoon slachtte Abraham daarop een ram. Moslims herdenken jaarlijks deze beproeving van Abraham door tijdens het Offerfeest een schaap te slachten.

Vrijwel iedereen kent het verhaal hoe de herder David22 met zijn slinger in één klap de gewelddadige Filistijnse reus Goliath velde. Maar het vervolg van dit verhaal kennen de meesten niet. David gebruikte Goliaths zwaard om de gevelde gigant te onthoofden en bracht het afgehakte hoofd naar koning Saul23.

De vrouwelijke tegenhanger van David was zonder twijfel Judith, de niet onknappe weduwe uit het door de Assyrische krijgsheer Holofernes24 belegerde Bethulië. In het apocriefe boek Judith kunt u lezen hoe ze met een list erin slaagt om bij het kamp van Holofernes te komen. Vergezeld door haar loyale dienstmeid en beladen met wijnkruiken wist ze moeiteloos de tent van de legeraanvoerder te bereiken. Deze liet haar zonder argwaan binnen en gaf zijn schildwachten, wellicht met het oog op een flinke stoeipartij, het bevel om hen niet te storen. Judith had echter héél andere plannen. Ze voerde Holofernes dronken en maakte hem dan genadeloos een kopje kleiner. Toen de Babyloniërs merkten welk dramatisch lot hun leider te beurt was gevallen, sloegen ze in paniek op de vlucht, op de hielen gezeten door de belegerden.[Foto 2]

In cederolie
gebalsemde schedels

Koppensnellerij en onthoofden hebben voor westerse oren een vreemde, bijna exotische bijklank. Ze roepen beelden op van afgelegen, onherbergzame oorden en ruwe rituelen van inheemse stammen die ver van de ‘beschaafde wereld’ leven. De historische waarheid is echter dat we het helemaal niet zo ver van huis moeten zoeken. We hebben in West-Europa ook onze eigen tradities wanneer het op koppensnellen of onthoofden aankomt en over de eeuwen heen hebben schedels zowat elk facet van de maatschappij kleur gegeven, van het bloederige schavot tot de gouden reliekhouder in de kathedraal en van het kille dissectielokaal tot de trendy kunstgalerij…

Zo weten we bijvoorbeeld dat schedels een belangrijke plaats innamen in de Keltische cultuur. Dit belang werd in haar mythische verhalen bevestigd, want van de Ierse held en halfgod Cú Chulainn25 werd beweerd dat hij Foill, Fannall en Tuachell, de drie zonen van Nechtan en gezworen vijanden van Ulster, in de strijd onthoofdde en hun schedels op korte speren stak waarmee hij vervolgens zijn strijdwagen oppimpte. Het is echter nog maar de vraag of het Keltische onthoofden ook — zoals dat in het verleden herhaaldelijk werd geponeerd — werkelijk onderdeel uitmaakte van een cultus. Tot op de dag van vandaag is er immers geen onweerlegbaar bewijs geleverd dat deze stelling onderbouwt. Het probleem met de Kelten is namelijk dat ze geen geschreven bronnen hebben nagelaten. Het gevolg is dan ook dat wij aangewezen zijn op de verhalen van schrijvers als Strabo26, Julius Caesar27, Titus Livius28, Polybios29 en anderen. Schrijvers die aantoonbaar bevooroordeeld waren wanneer ze over deze ‘barbaren’ berichtten. De Kelten hadden immers in 390 voj Rome erg vakkundig geplunderd en in 279 deden ze dat nog eens dunnetjes over in het Griekse Delphi. Barbaarse vernederingen, die de ‘geciviliseerde’ Romeinen en Grieken traumatiseerden en die ze bijgevolg niet gauw vergaten. En daarenboven waren deze schrijvers allesbehalve vertrouwd met de voor hen exotische Keltische zeden en gewoonten. Hun bescheiden en verslagen, die hier en daar gevaarlijk richting ‘Fake News’ lijken af te glijden, moeten dan ook met een flinke schep zout worden gelezen.

Titus Livius beschreef hoe schedels bij de Boii, een stam die zich in het noorden van het huidige Italië had gevestigd, een bijzondere ceremoniële plaats innamen. Hij verhaalde hoe in 216 voj de Romeinse generaal Lucius Postumius een kopje kleiner werd gemaakt door de Boii. Zij ‘ontdeden het lijk van alle kledij, hakten zijn hoofd af en voerden het in triomf naar hun belangrijkste tempel. Daar werd het hoofd, volgens hun traditie, ontvleesd en gereinigd. De schedel werd met goud versierd en als drinkbeker gebruikt door de priesters en hun acolieten bij het brengen van plengoffers.’ 30

Livius verhaalde ook hoe de Senonische Kelten na de Slag bij Clusium — het huidige Chiusi — in 390 voj, de hoofden van hun verslagen vijanden hadden verzameld op het slagveld. Vol afschuw beschreven deze auteurs ook hoe de Kelten stoffelijke resten blootstelden aan de kracht van de natuurelementen en dieren, en soms zelfs de lijken versneden om ze gemakkelijker en sneller te laten verscheuren door dieren of het ontbindingsproces te bespoedigen. Dit had, in tegenstelling tot wat deze schrijvers in al hun onwetendheid meenden, niets met een gebrek aan beschaving te maken maar alles met oeroude begrafenisrituelen die de Kelten hadden overgeërfd uit de brons- en ijzertijd. Er zijn inmiddels tal van archeologische ontdekkingen gedaan die deze theorie staven. De meest opzienbarende vondst werd gedaan in Ribemont-sur-Ancre in het Franse departement Somme. Naar schatting duizend Keltische krijgers vonden hier, tijdens een treffen tussen twee rivaliserende stammen, de dood. De Belgae, de overwinnaars van deze veldslag, onthoofdden de lijken van hun tegenstanders en bouwden daarna, op een van heinde en verre zichtbare locatie in het glooiende landschap, een staketsel waaraan honderden onthoofde en wellicht ook opengehakte en ontweide menselijke karkassen werden opgehangen, ten prooi aan de elementen en de dieren. Sommige archeologen noemen dit macabere bouwwerk met enig gevoel voor dramatiek de ‘Toren der Stilte’. Opgravingsleider Jean-Louis Bruneaux van het Centre archéologique départemental meent dat het oprichten van dit bouwwerk een drieledig doel had: het vieren van de zege, potentiële vijanden afschrikken en de honger van de Goden naar offers stillen.

Heel wat van de klassieke auteurs stelden ook dat de Kelten de hoofden van overwonnen tegenstanders aan de teugels van hun paarden of aan hun zadelriemen ophingen. Dat is best mogelijk maar kan evengoed een hersenspinsel zijn, want er is tot nu toe nooit bewijs van deze praktijk geleverd. Mogelijk houdt dit verhaal verband met Epona, een vruchtbaarheidsgodin uit Gallia Belgica. Zij was de enige Keltische godin die was opgenomen in de Romeinse godenkalender. Als Epona Augusta werd ze jaarlijks op 18 december vereerd door de Romeinse cavalerie. Epona beschermde paarden en ruiters en zou het vermogen hebben gehad om, met de sleutel waarmee ze vaak werd afgebeeld, de toegang tot de onderwereld te ontsluiten. Zij was een psychopomos, een geleider van zielen, en het is bijgevolg mogelijk dat de Kelten de hoofden aan hun paarden ophingen, omdat ze ervan overtuigd waren dat ze, onder begeleiding van Epona, de zielen van hun slachtoffers naar het hiernamaals leidden. Zij meenden dat hoofden de zetel van de ziel waren. Zowel de Welshe godin Rhiannon als de Ierse godin Macha worden met Epona in verband gebracht, wat er op kan duiden dat de cultus rond Epona wijdverbreid was over de toenmalige Keltische wereld.

Het staat buiten kijf dat schedels van grote betekenis waren bij de Kelten. De Griekse geschiedschrijver Strabo schreef dat de Kelten nooit het hoofd van een beroemde of dappere tegenstander teruggaven, zelfs niet voor het gewicht in goud… Los van de mythen zijn er natuurlijk de occasionele archeologische ontdekkingen van schedels en afbeeldingen van schedels, zoals in Roquepertuse (Bouches-du-Rhône) en het Provençaalse Entremont, maar deze vondsten gaven lange tijd niet écht uitsluitsel over het al dan niet bestaan van een Keltische schedelcultus. Daar kwam pas een paar jaar geleden verandering in. Tussen 2003 en 2013 werden bij archeologische opgravingen van een fortificatie uit de derde eeuw voj in het Zuid-Franse Le Cailar door een team van de universiteit van Montpellier bewijzen gevonden van doodshoofden die vakkundig en met grote zorg gebalsemd waren en wellicht, samen met de op het slagveld ingezamelde wapens en wapenrustingen ceremonieel waren tentoongesteld bij de ingang van dit Keltische fort. Hiermee werd voor het eerst formeel bewijs geleverd voor de aloude verhalen van Griekse geschiedschrijvers als Diodorus en Strabo, die met nauwelijks verholen afschuw hadden beschreven dat Keltische krijgers de hoofden van hun tegenstanders bewaarden in met cederolie gevulde vaten.

Uit deze recente opgravingen blijkt dat de Kelten wel degelijk schedels bij de poorten van hun nederzettingen of boven de deuropeningen van woningen hingen. Veel antropologen, historici en archeologen gaan er nu van uit dat dit gebeurde opdat de geesten van de verslagenen deze plekken zouden beschermen. Maar waarom zou de geest van een verslagen krijger zo toegeeflijk zijn dat hij de woonplaats van de vijand die hem gedood had zou beschermen? Wel, omdat er een méér dan symbolische ruil had plaatsgevonden als consequentie van het ritueel dat met het plaatsen van de schedel was gepaard gegaan. De Kelt had de fysieke herinnering aan de verslagene bewaard en veiliggesteld. Door de moed en deugden van zijn tegenstander te verheerlijken tegenover zijn medestrijders en clangenoten verklaarde hij hoe geslepen en machtig zijn slachtoffer wel niet geweest was. Het gaf hem met andere woorden macht en aanzien, waar zijn toehoorders respect voor moesten opbrengen. In ruil voor het bewaren van zijn herinnering bood de geest van de verslagene op zijn beurt spirituele bescherming. Een soort van bovennatuurlijke symbiose tussen de levenden en de doden en niet veel verschillend van de praktijk van de voorouderverering. Si non è vero….

Romeinse koppensnellers:
de pot verwijt de ketel…

Dat de Grieken en Romeinen om propagandistische redenen of gewoon vanuit een zich superieur voelend moraliteitsbesef gruwden van het koppensnellen door de Kelten is begrijpelijk, maar tegelijkertijd ook bijzonder hypocriet. De Romeinen waren immers zélf allesbehalve vies van deze praktijk. Alhoewel ik deze stelling wel even binnen de strafrechtelijke context dien te plaatsen én te relativeren. Het uitvoeren van de doodstraf door onthoofding was voor Romeinse burgers immers eerder uitzondering dan regel. Wanneer bijvoorbeeld een civis Romanus, een vrije Romeinse burger, een burger van gelijke stand al dan niet met opzet doodde, dan werd hij meestal bestraft met een forse geldboete of verbanning. Werd een vrije burger toch ter dood gebracht, dan gebeurde dit meestal door onthoofding, omdat dit als een meer eerbare manier van terechtstelling werd beschouwd. Het was dan ook geen toeval dat de bijl waarmee men het halsrecht uitvoerde het middelpunt vormde van de fasces, de gebundelde roeden die de rechterlijke macht symboliseerden. Decapitatie was, in de ogen van de Romeinse burgerij, bovendien een veel humanere manier van terechtstellen dan levend aan de staak verbrand te worden, aan het kruis te worden genageld of voor de leeuwen te worden geworpen in de arena. Om nog te zwijgen over wat wellicht het summum van Romeinse wreedaardige rechtspraak was: de poena cullei. Deze bijzonder strafmaat was voorbehouden voor moordenaars van ouders of grootouders. Ze werden samen met een levende slang, een hond, een aap en een haan in een grote zak van ossenhuiden gestopt, die vervolgens meteen werd toegenaaid en in het water geworpen om zo een verschrikkelijke verdrinkingsdood te sterven…

Was onthoofding in de Romeinse strafuitvoering een eerder uitzonderlijke praxis, dan maakten ze er totaal geen punt van om in oorlogen hun vijanden en krijgsgevangenen een kopje kleiner te maken. Ze beschouwden het onthoofden van de vijand niet alleen als een doorslaggevend bewijs dat hij fysiek uitgeschakeld was maar ook als een onmiskenbaar symbool van de overwinning. Deze overwinningen waren vaak waardig genoeg om vereeuwigd te worden en zo zien we bijvoorbeeld op de beroemde triomfzuil van keizer Trajanus31 in Rome niet minder dan zes scènes in bas-reliëf waarop onthoofdingen plaatsvinden of afgehakte hoofden worden aangeboden. Een dergelijk tafereel is ook terug te vinden op de Romeinse triomfboog in Orange en komt ook op sommige munten voor.

3. Een munt van Marcus Sergius Silus uit de tweede eeuw voj toont een Romeinse ruiter met een afgehakt hoofd. (Wikimedia Commons)

Een van de bekendste slachtoffers van het Romeinse koppensnellen was zonder twijfel de om zijn eloquentie en spitsvondigheden bejubelde redenaar Cicero32. Aan het einde van de oktobermaand in het jaar 43 voj verkeerde de republiek Rome in doodsstrijd. Na de moord op Julius Caesar, grepen Marcus Antonius33, Octavianus en Lepidus de macht in Rome en dit was het sein voor een grootschalige politiek geïnspireerde epuratiegolf, de proscriptie34, die een driehonderdtal vooraanstaanden en hun families trof. Onder hen ook Cicero en diens broer Quintus, die op speciaal verzoek van Marcus Antonius aan deze zwarte lijst van uit de weg te ruimen tegenstanders werden toegevoegd.

Cicero, die op dat ogenblik in Tusculum, op zo’n dertig kilometer ten zuidoosten van Rome verbleef, wist — in tegenstelling tot zijn broer — te ontsnappen aan de wraak van het triumviraat en probeerde naar Macedonië te vluchten. Op 7 december kwam echter een abrupt einde aan zijn geluk toen hij werd ingehaald door een legerdetachement onder leiding van Popilius Laenas. Cicero, die de centurio Herennius vastberaden met getrokken zwaard op zich zag afstappen, besefte dat zijn laatste uur had geslagen. Hij gaf zijn slaven het bevel zijn draagstoel neer te zetten en stak, zijn nek aanbiedend aan de beul, zijn hoofd uit de draagstoel… Hiermee bewees hij als een echte stoïcijn te kunnen sterven door zich in het onvermijdelijke te schikken. Cicero demonstreerde in zijn laatste ogenblikken de superioriteit van de geest over het vlees, van de berusting over de doodsangst en kwam zo erg in de buurt van de absolute morele onkwetsbaarheid die door veel van zijn medestanders hoog in het vaandel werd gedragen. Wat er daarna met zijn afgehakte hoofd gebeurde, was minder fraai. Toen het aan Marcus Antonius werd getoond, gaf deze het bevel om het op het spreekgestoelte van de Senaat te plaatsen als een morbide waarschuwing voor diegenen die er eventueel over dachten om het nieuwe bewind te bekampen. Fulvia, de wraakgierige echtgenote van Marcus Antonius, kon het niet nalaten om eerst nog even snel een paar stevige spelden door Cicero’s tong te steken.

In de eerste jaren van de Romeinse republiek tot pakweg aan de Punische oorlogen, waren het vooral buitenlandse vijanden die hun hoofd verloren. Vaak in een tweestrijd met prominente Romeinen. De eerste die als ‘onthoofder’ geboekstaafd werd, was niemand minder dan Romulus35, de stichter en naamgever van de eeuwige stad. Later, tijdens de bloederige burgeroorlogen, werden zonder enige scrupules ook Romeinse burgers slachtoffers van deze praktijken. Keizer Servius Sulpicius Galba36 werd op 15 januari 69 door muitende ruiters op het Forum Romanum vermoord, maar zij hadden zijn lijk gewoon laten liggen. Een toevallig passerende legionair die terugkwam van de graanbedeling die deel uitmaakte van zijn rantsoen, herkende het stoffelijke overschot, zette zijn nap met graan neer en sneed zonder aarzeling het hoofd van wijlen de keizer af. Galba was kaal en daardoor kon de legionair het hoofd niet goed vasthouden. Na ampel beraad borg hij het hoofd op in een wijde plooi van zijn mantel en stak daarna zijn duim in de opengevallen mond. Op deze wijze diende hij zich aan bij Galba’s opvolger Otho37 en incasseerde hij vlotjes de forse premie die op Galba’s hoofd was gezet. In het geval van Gaius Gracchus38 werd door zijn behoudsgezinde tegenstrevers als aanmoedigingspremie voor het ter dood brengen van deze volkstribuun zelfs het gewicht van zijn hoofd in goud uitgereikt. Toen Gaius’ gewezen vriend Septimuleius zich met het afgehakte hoofd bij de consul Opimius meldde, verhaalde Plutarchus39 wat er gebeurde: ‘Dus stak Septimuleius het hoofd van Gaius op een speer en bracht het naar Opimius en toen het op een weegschaal werd gelegd woog het zeventien tweederde pond, omdat Septimuleius zich niet alleen een verrader maar ook een bedrieger toonde, want hij had de hersenen verwijderd en vloeibaar lood in de holle schedel gegoten…’

Bij zijn campagne tegen de Germanen in 278 verstrekte keizer Probus40 één goudstuk als beloning voor elk afgehakt vijandelijk hoofd dat aan hem kon worden getoond.

Van de meedogenloze veldheer Julius Caesar is dan weer geweten dat hij inspiratie vond bij zijn Keltische vijanden. Bij het beleg van het Iberische Munda in 45 voj, een van de bloederigste confrontaties uit de oudheid, liet hij rond de stad een stevige palissade aanleggen waarop hij de hoofden van gedode tegenstrevers liet spietsen, gelaat naar de stad gekeerd. In zijn geschriften werd als verklaring voor deze brute handelswijze ‘…zoals de Galliërs dat doen’ genotuleerd. Het tentoonstellen van hoofden was een ingeburgerde praktijk, zeker wanneer het gekroonde tegenstanders of usurpatoren betrof. De Parthische prins Pacorus41 vond in 38 voj de dood bij een verrassingsaanval op een Romeins legerkamp bij Gindarus42. De Romeinse legionairs herkenden hem na de strijd onder de lijken die dik gezaaid lagen en hakten zijn hoofd af. Het werd bij wijze van afschrikking in een soort van morbide roadshow tentoongesteld in alle steden die Rome waren afgevallen of waarvan Rome de loyauteit in vraag stelde. Een strategie die blijkbaar vruchten afwierp, want in een mum van tijd erkenden deze steden opnieuw het gezag van Rome.

De Romeinse generaal Pescennius Niger43, die eenzijdig in 193 door zijn troepen tot keizer van Rome was uitgeroepen, werd het volgende jaar verpletterend verslagen door de gezagsgetrouwe Romeinse troepen in het zuidoosten van Cilicia aan de kust van Klein-Azië. Op de vlucht voor de wraak van Rome werd hij kort nadien, wellicht ergens in Antiochië, bij de lurven gevat en terechtgesteld. Zijn hoofd werd tot lering en vermaak voor de stadsmuren van Byzantium op een staak tentoongesteld. Idem dito voor Maxentius44. Deze usurpator kwam op 28 oktober 312 om het leven na zijn nederlaag in de slag bij de Milvische Brug in Rome. In de chaos van de vlucht verdronk hij in de Tiber. Zijn overwinnaar, de o zo christelijke keizer Constantijn de Grote45, liet het lijk opvissen en voerde zonder scrupules het afgehakte hoofd mee in zijn triomftocht door de hoofdstad van het rijk.

Het hoeft dan ook niet echt te verbazen dat de Romeinen geregeld een koekje van eigen deeg kregen. Van de Germaanse stammen, die gezworen vijanden waren van het Romeinse rijk, is bekend dat ze de door hen verslagen vijanden massaal onthoofdden en hun hoofden als trofeeën op staken plaatsten of offerden aan hun goden. De meest spectaculaire onthoofding van Romeinse legionairs is desondanks op conto van Joodse zeloten te schrijven. Dit waren Joodse opstandelingen die zich bij het begin van onze jaartelling tegen het Romeinse gezag hadden gekeerd. In september 66 werd het Romeinse garnizoen van Jeruzalem overrompeld door tot de tanden gewapende Joodse rebellen. Naar schatting werden er zesduizend Romeinen gelyncht en onthoofd.

Soms plaatsen de onthoofdingen uit de Romeinse tijd ons echter ook voor raadsels. Zo werd in januari 2019 in Great Whelnetham in Suffolk, bij een archeologische prospectie op een site waar een nieuwe woonwijk moest komen, een Romeins grafveld uit de vierde eeuw gevonden. Op zich niet écht spectaculair, ware het niet dat zeventien van de tweeënvijftig of een derde van de gevonden skeletten onthoofd waren en dat de schedels tussen de benen of voeten van deze overledenen waren geplaatst. Onderzoek wees uit dat deze onthoofdingen post mortem hadden plaatsgevonden. Uit analyse van de incisies blijkt dat ze net onder de kaak waren afgehakt of afgesneden, lager dan wat bij een terechtstelling gebruikelijk zou zijn geweest. En bovendien vertoonden ze niet de gebruikelijke sporen van geweld die typerend zijn voor executies. Niemand kan momenteel verklaren waarom ze werden onthoofd en op deze bijzondere wijze begraven. Er wordt ernstig rekening gehouden met de mogelijkheid van een lokale begrafenisrite die eventueel zou kunnen verwijzen naar de pre-Romeinse Keltische rituelen in deze regio, maar voorlopig tast de wetenschap in het duister. Eerder in 2005 waren bij een opgraving in Driffield Terrace in York meer dan tachtig Romeinse skeletten gevonden. De meeste van deze skeletten waren onthoofd en ook hier waren de hoofden tussen de benen of op de borst geplaatst. Omdat deze skeletten ook botbreuken, steek- en slagwonden en in sommige gevallen zelfs bijtsporen van grote dieren vertoonden, gaan wetenschappers in dit specifieke onderzoek uit van het feit dat het wellicht om gedode gladiatoren ging.

De zes hoofden van Johannes de Doper

Misschien wel het beroemdste onthoofdingsverhaal uit de Romeinse tijd is het verhaal van Johannes de Doper, een solitair levende en rondzwervende Nazireeër die in Judea in de woestijn op de oostelijke Jordaanoever predikte en die volgens de overlevering Jezus zou hebben gedoopt. Hij kwam als gevolg van zijn rechtlijnige preken in conflict met de lokale vorst, de tetrarch Herodes Antipas46 en dat zou hem duur komen te staan. Volgens sommige bronnen uitte hij te luidkeels kritiek op diens onwettige huwelijk, maar andere bronnen gewagen dan weer van het feit dat Antipas Johannes liet arresteren omdat hij te populair zou zijn geworden. Hij vreesde Johannes’ snelgroeiende aanhang en invloed bij de lokale bevolking. Wat er ook van zij, Johannes de Doper werd op bevel van Antipas gevangengenomen en omstreeks het jaar 30 terechtgesteld. Of hij om het leven kwam door onthoofding is geen vaststaand feit maar het maakt wel deel uit van de overlevering. Antipas zou Johannes hebben laten executeren op aangeven van zijn verleidelijke stiefdochter Salomé en zou haar het hoofd van Johannes hebben aangeboden op een schaal.

Wat er met het hoofd van Johannes de Doper gebeurde is een raadsel. Zowel binnen het christendom, het gnostische mandeïsme47 én de islam groeide hij uit tot een profeet, een boodschapper van God. De evangelisten Marcus, Lucas en Mattheüs beschouwden hem als de op aarde teruggekeerde Bijbelse profeet Elia. Volgens een islamitische overlevering zou zijn schedel worden bewaard in de Omajjadenmoskee in de Syrische hoofdstad Damascus. Het Topkapipaleis in Istanboel claimt op zijn beurt de échte schedel van Johannes de Doper te bezitten. Dit doodshoofd behoorde ooit tot de indrukwekkende relikwieënverzameling van de laatste Byzantijnse keizer Constantijn XI. Van de Notre Dame-kathedraal in Amiens, het grootste gotische kerkgebouw in Frankrijk, wordt dan weer beweerd dat ze speciaal werd gebouwd om de schedel van Johannes de Doper in onder te brengen toen kruisvaarders deze na de Vierde Kruistocht in 1206 vanuit Constantinopel hadden meegebracht naar Picardië. Maar ook de San Silvestro in Capite-kerk in Rome, de Johanneskerk in Jeruzalem en het Franse klooster van Saint-Jean-d’Angély eisen het eigendomsrecht op van de enige échte schedel van Johannes… Fragmenten van de schedel van deze prediker zouden ook vervat zijn in reliekhouders in de Gentse Sint-Baafskathedraal en in de schatkamer van het gewezen cisterciënzerinnenklooster van Aken-Burscheidt.

Een Romeinse keizerin
voorloper van de
forensische wetenschap

Julia Agrippina (15-59), die ook wel als Agrippina de Jongere bekend stond, was als we de meeste historici mogen geloven, een buitengewoon meedogenloze en machtsgeile femme fatale die een belangrijke impact had op de Romeinse geschiedenis in de eerste eeuw. Ze was niet alleen de zuster van keizer Caligula48 en echtgenote van keizer Claudius49, maar ook nog de moeder van keizer Nero50. Ze ging over lijken om haar eigen positie én die van de door haar idolaat aanbeden zoon veilig te stellen en haalde alle vrouwelijke listen uit de kast om haar slag thuis te halen in de vele duistere paleisintriges die ze wonderbaarlijk genoeg wist te overleven.

Eén van deze complotten speelde zich af tussen haar en de beeldschone Lollia Paulina. Deze laatste behoorde, toen ze in het jaar 15 het levenslicht zag, meteen tot een van de rijkste en meest prestigieuze families in Rome. Haar grootvader aan vaderskant was de Romeinse senator Marcus Lollius, die een enorm fortuin had verzameld. Haar eerste echtgenoot, Publius Memmius Regulus, was de eveneens flink in de slappe was zittende prefect van Macedonië en een niet geheel van macht en invloed gespeende Romeins senator.

In 48 was keizer Claudius op zoek naar een geschikte kandidate om zijn vierde echtgenote te worden. Velen waren geroepen maar weinig uitverkoren. Uiteindelijk ging het tussen Agrippina en Paulina. Aan het begin van de regeerperiode van de lichtjes geschifte keizer Caligula woonde Lollia Paulina met haar man in Macedonië. Toen de keizer over haar uitzonderlijke schoonheid hoorde verhalen,zette hij zijn zinnen meteen op haar. Hij dwong haar van Regulus te scheiden en trouwde in 38 met haar. Nog geen zes maanden later liet de wispelturige vorst haar in de steek en decreteerde dat ze nooit meer in het huwelijk mocht treden. Nog geen drie jaar later werd Caligula vermoord en opgevolgd door zijn oom Claudius. Zowel Julia Agrippina als Lollia Paulina waren favorieten om met hem in het huwelijksbootje te stappen. Julia Agrippina werd uitverkoren, maar wou op zeker spelen. Bijgevolg besloot ze haar knappere — gewezen — rivale uit de weg te ruimen door Lollia Paulina op slinkse wijze in diskrediet te brengen. Ze vond iemand die, onder de nodige druk, bereid was te getuigen dat Paulina zich in het grootste geheim inliet met zwarte magie en in feite een heks was.

Een verbolgen maar vooral goedgelovige Claudius liet zich vlot manipuleren door de keizerin en liet haar prompt berechten. Tacitus51 rapporteerde dat Julia Agrippina haar man zover had gekregen om Lollia Paulina als een gevaar voor het rijk af te schilderen. Ze werd, zoals dat te verwachten viel, veroordeeld en uit Italië verbannen. Haar eigendommen werden in beslag genomen en het grootste deel van haar geld verbeurd verklaard. Maar dit alles volstond blijkbaar niet voor de keizerin. In 49 gaf ze het bevel aan Paulina om zelfmoord te plegen. Om er zeker van te zijn dat ze werd gehoorzaamd stuurde ze een officier van de keizerlijke lijfwacht, de pretoriaanse garde, om er persoonlijk op toe te zien dat Paulina zich ook daadwerkelijk van leven benam. Hij kreeg het uitdrukkelijke bevel om na de daad haar hoofd af te snijden en het meteen als bewijs terug naar Rome te brengen.

Het duurde echter, gelet op de te overbruggen afstand, een paar dagen voor hij zich met het in een lederen zak opgeborgen hoofd ten paleize kon melden. Toen hij voor de keizerin verscheen, bleek het hoofd al in een vergevorderde staat van ontbinding te verkeren en kon niemand, ook Julia Agrippina niet, met honderd procent zekerheid uitmaken of het hier wel degelijk het hoofd van haar rivale betrof… Terwijl ze haar hoofd zat te breken over hoe ze de wegrottende kop kon identificeren, kreeg ze plots een lumineus idee. Ze herinnerde zich namelijk dat Paulina een opmerkelijk afwijkend gebit had. De Romeinse historicus Cassius Dio52, die in zijn omvangrijke geschiedschrijving veel aandacht had besteed aan de paleisintriges, beschreef wat er toen gebeurde: ‘Ze opende met haar eigen vingers de mond en inspecteerde de tanden, die bepaalde eigenaardigheden vertoonden…’ Na dit hoogstpersoonlijke onderzoek was ze zeker dat Lolla Paulina naar de Elysese velden was verhuisd. Het relaas van het manuele onderzoek van dit gebit was het eerste historisch gedocumenteerde geschreven verslag van een forensisch onderzoek avant la lettre. De Romeinse keizerin had immers gebruik gemaakt van een van de belangrijkste basisprincipes van het moderne forensische onderzoek, namelijk dat andere technieken dan louter gelaatsherkenning, zoals bijvoorbeeld unieke fysieke eigenschappen, kunnen worden benut bij het identificeren van afgestorvenen. Zo wordt ook nog tot op vandaag door onderzoekers gebruik gemaakt van de gebitsgegevens om onherkenbare stoffelijke resten te identificeren. Ze schreef hiermee onbewust criminologische geschiedenis….

Een vreemd detail, maar een voor de context van dit boek erg interessant gegeven is dat Agrippina zélf, volgens haar tijdgenoot en kennis, de Romeinse schrijver Plinius de Oudere53, ook een opvallende deformatie aan haar gebit had. Ze had namelijk twee hoektanden aan de rechterkant van haar bovenkaak, wat door de Romeinen werd gezien als een teken van geluk en voorspoed.

Iets over Pietje de Dood, de danse macabre en de Ankou

Pietje de Dood, Pierke Pierlala, de Man met de Zeis of Magere Hein zijn in het Nederlandse taalgebied gangbare benamingen voor de verpersoonlijking van de Dood. Alhoewel hierbij meteen moet worden opgemerkt dat de etymologische oorsprong van Magere Hein in het oosten moet worden gezocht, want het zijn vrijwel zeker afgeleides van het zeventiende-eeuwse Duitse Freund Hein of Vater Hain. 54

Hij wordt meestal afgebeeld als een, in een lange gitzwarte mantel gehuld, skelet, dat zich bedient van een scherpe zeis om de levensdraad door te snijden. De zeis als dusdanig staat natuurlijk voor het feit dat de Dood zonder onderscheid des persoons opereert en voor iedereen komt. Met één haal van de zeis maait de maaier immers alle korenhalmen. Pietje de Dood is evenwel geen eenduidige figuur. Net zoals er tal van manieren van sterven zijn, heeft hij verschillende gezichten. Enerzijds is hij de figuur die de mens onbarmhartig met geweld uit het leven sleurt, anderzijds wordt hij ook vaak voorgesteld als een figuur die begripvol met de persoon die zijn einde nadert in discussie gaat over het juiste tijdstip en zelfs de wenselijkheid van datzelfde einde.

De voorstelling van de dood als een over de aarde ronddwalend skelet is eeuwenoud en is al terug te vinden in de mozaïeken in Pompeï. In de late middeleeuwen vormde Pietje de Dood vaak het centrum van de zogenaamde danse macabre of dodendans, een motief uit de kunst en literatuur dat de toeschouwers niet alleen bewust moest maken van het tijdelijke aspect van het leven, maar dat tegelijkertijd ook de vertrouwdheid van de middeleeuwer met de dood benadrukte. Het samenleven met de dood zoals het wordt verzinnebeeld in de dodendans was een cultureel gegeven dat desalniettemin onbekend was in de antieke oudheid of het vroege christendom. In de spiegel van zijn eigen sterven ontdekt de mens als het ware zijn individualiteit. Dit idee was een trendbreuk met het vroegchristelijke concept van het Laatste Oordeel dat op de overtuiging berustte dat Christus aan het einde der tijden zou terugkeren op aarde en de doden uit hun eeuwige slaap zou opwekken. In de twaalfde eeuw verdwijnt dit apocalyptische denkbeeld geleidelijk naar de achtergrond ten gunste van het idee van de individuele verantwoordelijkheid voor het eigen leven. De mens moest doordrongen zijn van het besef dat de dood te allen tijde kon toeslaan en bijgevolg voorbereid zijn om haar op eender welk moment in de ogen te kijken. In feite was het dan ook vooral een metafoor om de middeleeuwers aan te sporen voorbeeldig en godsvruchtig te leven, want ze zouden ten tijde van de dood worden gewikt en gewogen.

Het is niet duidelijk waar de benaming, danse macabre, vandaan komt. Ze verscheen voor het eerst in 1376 in een stichtelijk gedicht dat was geschreven door Jean le Fèvre55. Naar alle waarschijnlijkheid zou ze ontleend zijn aan het oudere danse machabreus dat zou refereren aan het Hebreeuwse woord voor grafdelvers, wat op zich weer een verwijzing is naar het feit dat in het middeleeuwse Frankrijk de als tweederangsburgers beschouwde Joden vaak de ondankbare taak van grafdelvers vervulden.

Het ontstaan van de specifieke iconografie van de dodendans wordt door de meeste historici geduid in Frankrijk, kort na het uitbreken van de pest of de Zwarte Dood in de late middeleeuwen. Deze pandemie bereikte tussen 1348 en 1351 haar dramatisch hoogtepunt in Europa en kostte aan minstens een derde van de bevolking het leven. Meer dan een eeuw lang zou de pest nog, in verschillende golven, een ware ravage aanrichten in het Avondland. De schokgolf die deze niemand sparende pandemie veroorzaakte zou, volgens kunsthistorici, de plotse populariteit van dit morbide artistieke genre grotendeels verklaren. Literair zou de voorstelling van de macabere dans van levenden met de dood echter nog oudere wortels hebben en teruggrijpen op het moralistische Les Vers de la Mort, een gedicht dat tussen 1193 en 1197 was geschreven door Héliant, een door de poëzie gebeten monnik uit de abdij van Froidmont.

4. Populaire voorstelling van de dodendans van de hand van Michael Wolgemut uit de Kroniek van Neurenberg. (Wikimedia Commons)