VRIJHEID VEILIGHEID

Mark Elchardus

VRIJHEID VEILIGHEID

© 2023 Ertsberg en Mark Elchardus

info@ertsberg.be

www.ertsberg.be

@ErtsbergB

www.facebook.com/ertsberg

ErtsbergB

NUR 401, 756

ISBN 978 94 64369 91 5

ISBN (e-boek) 978 94 64369 99 7

D/2023/15.435/05

Omslag: Mario Debaene

Opmaak: www.intertext.be

Auteursfoto: Fotografie An Clapdorp

Met veel dank aan Laurens Geens voor de digitale ondersteuning.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder de uitdrukkelijke voorafgaande en schriftelijke toestemming van de uitgever, behalve in geval van wettelijke uitzondering.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced, stored or made public by any means whatsoever, whether electronic or mechanical, without prior permission in writing from the publisher.

Woord vooraf

Het schurende onbehagen in kaart gebracht

Wie, zoals ik, in de jaren negentig aan de VUB een menswetenschappelijke richting volgde, was getuige van een bijzonder boeiende ontwikkeling. Op vrijdagochtend doceerde Els Witte er over de Belgische politieke geschiedenis en verhelderde ze geduldig de breuklijnen die onze samenleving tekenen: de sociaal-economische, de levensbeschouwelijke en de communautaire. Ze bracht de studenten het inzicht bij dat ons land volledig is gebouwd op het kanaliseren, verzachten en dempen van die spanningen. Maar op dinsdagochtend was het de beurt aan Mark Elchardus, en hij kwam met een belangrijke aanvulling aanzetten.

In die jaren heerste er immers opperste verwarring. Amper was de Berlijnse Muur gevallen. Klassiek links moest op zoek naar een nieuw narratief, terwijl men er ter rechterzijde al te gemakkelijk van uitging dat de vrije markt en het politiek liberalisme definitief hadden getriomfeerd. Voor de traditionele politieke partijen, die nog netjes pasten in het historische schema dat Witte zo erudiet en geduldig uiteenzette, was dat verwarrend en desoriënterend. Wat was nog hun verhaal? Wie waren nog hun kiezers? En alsof het nog niet allemaal complex genoeg was, brak ook extreemrechts door.

In wat tot op de dag van vandaag nog altijd een briljant essay is, dat niets aan zeggingskracht heeft ingeboet, Gekaapte deugden,1 legde Elchardus een nieuwe breuklijn bloot, die niet zozeer de oude verving, maar wel de bestaande doorkruiste. Wat hij destijds probeerde duidelijk te maken, was dat er in de samenleving een nieuwe kloof was ontstaan, tussen langer en korter geschoolden, tussen mensen die post-materiële waarden belangrijker vonden en mensen die daar minder gevoelig voor waren, tussen mensen die naar de verrukkuluke (om met Elchardus’ favoriete dichter Campert te spreken) fluïde nieuwe tijden keken en mensen die zich wat verloren voelden, nu ze vertrouwde betekeniskaders en leefstructuren zagen verdampen. Ik weet niet of er intussen al een geijkte term is om die specifieke kloof te benoemen. Wat me wel opvalt is dat, anders dan bij de klassieke breuklijnen, de nieuwe breuklijn vaak in erg moraliserende termen wordt geduid. Tegenover mensen met een “open” blik staan dan de navelstaarders. Wie geen kosmopoliet is, is een nationalist. De stedeling kijkt met dédain neer op de “suburbane” mentaliteit van de plattelander en wie niet bakfietst in Parijs, is een geel hesje uit la province. Ik overdrijf het wat, maar schroef het niet eens zo fel op. Lectuur van de Franse geograaf Christophe Guilluy kan wat dat betreft verhelderend werken.2

Ik vermoed dat Elchardus het precies van die zelfvoldaandheid van de mensen aan “de goede kant” van de kloof gruwelijk op zijn zenuwen begon te krijgen. In 1994, toen hij voorzichtig de nieuw ontwaarde maatschappelijke craquelure boekstaafde, sprak hij nog enigszins met meel in de mond. Doorheen de jaren is Elchardus zijn visie gaan aanscherpen, als academicus en als columnist. En net zoals zijn lessen destijds soms ongemakkelijk waren, maar altijd aanzetten tot diepere reflectie, doen zijn publicaties dat vandaag ook.

Uiteraard was er Reset3, een boek dat me inzicht verschafte, verbluft heeft bij momenten, soms ergerde en dan weer ronduit deed knarsetanden. Maar dat altijd toch weer uitnodigde om mee te denken, om aan de slag te gaan met Elchardus’ inzichten, of om juist (heftig) tegen te argumenteren. Columns laten minder ruimte voor nuance. Deze selectie van stukken, die eerder verschenen in de krant De Morgen, laat een auteur zien die niet bang is van de controverse, bijwijlen chargeert en niet zelden kiest voor enige polemische uitdaging. Mark Elchardus heeft een punt te maken en een bijdrage van vijfhonderd woorden is niet de plaats om te mitsen en te maren. Elchardus-de-student was erg actief in de Provo-beweging van de jaren zestig. Elchardus-de-emeritus zegt niet nee tegen een provocatie op tijd en stond. Zou het kunnen dat hij trouwer aan zichzelf gebleven is dan vele van zijn critici hem vandaag verwijten?

Maar waar loopt hij dan zo tegenaan?

Elchardus richt zijn pijlen graag op het hedendaagse recht en vooral op de juristen, de mensen die eerder aan dezelfde, “goede” kant van de nieuwe breuklijn staan. Ik denk dat zijn bezwaren tegen de evolutie van het recht en de politiek sinds de Tweede Wereldoorlog van drieërlei aard zijn. Ook al ben ik het op een aantal punten (grondig) oneens met zijn kritiek, toch erken ik graag dat hij onmiskenbaar een aantal thema’s opwerpt, die we niet lichtzinnig van de hand kunnen wijzen.

Als ik hem goed lees, gaat het in essentie om de volgende bedenkingen.

Ten eerste is het recht te idealistisch geworden. Met name de ontwikkeling van een steeds maar uitdijende mensenrechtenretoriek dreigt ons te doen vergeten dat het erkennen en handhaven van al die rechten, zeker in het kader van een welvaartsstaat, ook een kost heeft en finaal tegen budgettaire beperkingen kan aanbotsen. Hier klinkt de echo van Michel Rocard, een gewezen Franse eerste minister onder Mitterrand en boegbeeld van “la deuxième gauche”, in door: “La France ne peut pas accueillir toute la misère du monde, mais elle doit en prendre fidèlement sa part.” Wat voor Frankrijk geldt, is per definitie waar voor België. En dus rijst de vraag: wat is dan juist dat aandeel van België? Mogen we méér verwachten van België op mensenrechtenvlak? Dat denk ik zeker wel. Zo is het niet minder dan een schande dat mensen op zoek naar internationale bescherming deze winter op straat moesten slapen in de vrieskou. Maar het is naïef enkel oog te hebben voor wat méér kan. Op een dag komt de vraag – die ik ook liever niet zou stellen – “Wanneer wordt méér te veel?” Draagkracht en draagvlak zijn meer dan we allicht willen erkennen met elkaar verbonden.

Ten tweede verwijt Elchardus het moderne recht dat het de rol van het democratische besluitvormingsproces te fel heeft ingeperkt. Hij ziet dat op het niveau van de Europese Unie, die een transfer van uitoefening van soevereiniteit impliceert naar een supranationaal niveau, dat toch nog altijd eerder leunt op een technocratische dan op een democratische legitimiteit. Er kunnen dan vragen rijzen bij het democratisch gehalte van de supranationale structuur, net zoals men vragen kan stellen bij de keuzes die het supranationale niveau maakt om bepaalde beleidsdomeinen aan de politiek te onttrekken. Dat zijn vaststellingen die in kringen van EU-academici breed bediscussieerd worden. Maar Elchardus ziet een gelijkaardige tendens ook ontstaan in de proliferatie van de grondrechtentoets. De angst voor de tirannie van de meerderheid heeft juristen ertoe gebracht om wetten aan een rechterlijk oordeel voor te leggen: bij nationale grondwettelijke, maar ook bij internationale (mensenrechten)hoven. Het is een oud twistpunt in de staatsrechtstheorie: zijn rechters beter geplaatst dan politici om rechten van minderheden te beschermen? Elchardus is helemaal niet overtuigd van de superioriteit van de rechterlijke interventie en pleit ervoor het laatste woord weer helemaal terug te geven aan de democratisch verkozenen. Het is fascinerend om te zien hoe de conservatieve sociaaldemocraat die hij is daarmee analoge kritiek uit als een uitgesproken progressieve auteur als Annelien De Dijn. Zij wees er in haar boek Vrijheid4 op dat de aan de grondrechtentoets ten grondslag liggende opvattingen van individuele rechten wel erg gekleurd zijn door een rechts-liberale en conservatieve ideologie. Het is trouwens opvallend dat ook in de VS progressieve juristen de mythe van de emanciperende grondrechtentoetsing kritisch benaderen. Van alle minderheden, zo luidt de kritiek, is die van de bezittende klasse de enige van wie de rechten het vaakst werden gerespecteerd…5 De bekende mensenrechtenprofessor Samuel Moyn is zelfs uitermate scherp: volgens hem hebben progressieven niets te winnen bij de “juristocracy”.6

Ten slotte is er het probleem van de a-culturele mensopvatting van het recht. Mensen zijn geen losse, individuele atomen, maar sociale wezens die verbonden zijn met hun medeburgers in een samenleving. Elchardus is niet ongevoelig voor de gedachte Non solo pro nobis nati sumus. Hij is een gemeenschapsdenker – dat zijn sympathie bij het gemeenschapsdenken ligt, bleek trouwens tussen de lijnen al in Gekaapte deugden. De vrijzinnige sociaaldemocraat vindt hier duidelijk een raakvlak met het christelijke personalisme. (Zou het toeval zijn dat de door Elchardus zo bewonderde Herman Wiardi Beckman niet alleen een boegbeeld was van de Nederlandse sociaaldemocratie, maar ook stamde uit een uitgesproken protestants7 milieu?) Maar als die verbondenheid belangrijk is, dan moeten juristen leren inzien dat het vrij verkeer van personen veel meer is dan het louter verplaatsen van burgers of economische agenten. Dat geldt overigens in twee richtingen. Je kan van mensen niet verwachten dat ze, ook al zou het economisch een optimale allocatie van arbeidsfactoren zijn, zich zomaar gewillig verplaatsen. Een territorium kan je makkelijk achterlaten, maar een terroir niet. Omgekeerd betekent dit ook dat als mensen zich wél verplaatsen, vrijwillig als migrant, of gedwongen als vluchteling, zoiets een impact heeft op de samenleving waarin ze zich vestigen. Dat de nieuwkomer zal moeten wennen aan de nieuwe omgeving lijkt vanzelfsprekend. Maar dat de omgeving ook zal moeten wennen aan de nieuwkomers, hebben we als samenleving misschien toch wat te veel uit het oog verloren. Net zoals het feit dat juist die aanpassing aan de nieuwe leefwereld niet voor iedereen even gemakkelijk is. “Ik was een kind en wist niet beter, dan dat het nooit voorbij zou gaan”, zingt Wim Sonneveld melancholisch over zijn gemoderniseerd dorp. Elchardus begrijpt dat en probeert dat gevoel van vervreemding, dat wellicht onvermijdelijk en des mensen is maar in een superdiverse samenleving denkelijk vooral versneld aan de oppervlakte komt, te plaatsen. De vraag is wel of hij het gevaar dat gemeenschapsdenken omslaat in kneuterig provincialisme of, erger nog, in een exclusief nativisme, dat extreemrechts aanhangt, voldoende in rekening brengt.

Dat lijken me de thema’s te zijn waar Mark Elchardus mee worstelt en waarover hij het debat wil voeren. Dat hij vrij wil kunnen denken en spreken – hier komt onmiskenbaar de vrijzinnige VUB’er weer op de voorgrond – zal intussen wel duidelijk zijn. Want als hij één ding verafschuwt, meer nog dan recht dat de democratische beleidsruimte mogelijk te fel insnoert, is het wel de tendens om op moralistische wijze de bandbreedte van het maatschappelijke, maar van langsom meer ook het academische, debat te beperken.

Koen Lemmens

1 Opgenomen in: M. Elchardus, Op de ruïnes van de waarheid, Kritak, 1994.

2 Zie bijvoorbeeld: Chr. Guilluy, La France périphérique. Comment on a sacrifié les classes populaires. Flammarion, 2014 en No society. La fin de la classe moyenne occidentale, Flammarion, 2018.

3 M. Elchardus, Reset, Ertsberg, 2021.

4 Annelien De Dijn, Vrijheid. Een woelige geschiedenis, Alfabet Uitgevers, 2021.

5 N. Bowie, “The Contemporary Debate over Supreme Court Reform: Origins and Perspectives”, p. 10. https://www.whitehouse.gov/wp-content/uploads/2021/06/Bowie-SCOTUS-Testimony.pdf

6 S. Moyn, “The Court is not Your Friend.” https://www.dissentmagazine.org/article/the-court-is-not-your-friend

7 Meer bepaald dat van de Remonstranten.

Leeswijzer

“De voorbije dertig jaar waren ontnuchterend,” zo noteer ik in een van de columns opgenomen in deze bundel. Zij waren dat ongetwijfeld voor velen. Ik herinner me nog heel precies het moment en de plek waar ik voor de eerste keer indringend het gevoel had dat mijn wereld veranderde of… ja, en dat is me nog steeds niet volkomen duidelijk, mijn kijk op de wereld veranderde. In de column die ik gebruik als inleiding tot deze bundel, blik ik daarop terug. Ik wil de columns zoveel mogelijk voor zich laten spreken, ze niet meteen kaderen op een manier die de lezer naar een bepaalde lezing leidt. Daarom vooraf slechts een summiere bewegwijzering, bedoeld om de selectie van de columns toe te lichten.

In een uitgebreider nawoord blik ik terug op de jaren van ontnuchtering.

Columns schrijven is dialogeren met en over de actualiteit. Het is tweerichtingsverkeer. Je wil zelf wat leren van het gesprek en je hoopt dat je gesprekspartner er ook iets van opsteekt. De gesprekspartner is de lezer.

De lezers reageerden geregeld. Soms om mijn argumentatie aan te vullen, soms om haar op punten te corrigeren, geregeld ook om me de huid vol te schelden. Overwegend ging het om mensen die me meldden dat mijn column hen aan het denken had gezet, hun kijk op de wereld had veranderd. In feite deelden die mensen mijn ervaring. Tussen de eerste, soms impulsieve zinnen van een column en het slot, veranderde vaak mijn kijk op de wereld. Ze verlegden een steen in de rivier. En al “vindt het water er altijd een weg omheen”, zoals Bram Vermeulen zingt, voor mij zag de wereld er nadien toch altijd een beetje anders uit dan voorheen.

Dat werd de leidraad bij het selecteren van de 87 columns voor deze bundel, uit de honderden die ik in De Morgen publiceerde tussen januari 2017 en december 2022. Welke gebeurtenissen en toestanden hebben mij anders naar de werkelijkheid doen kijken, hebben mij de dingen anders laten aanvoelen?

Om voldoende tijd te hebben om te werken aan mijn boek Reset, ben ik in februari 2020 overgestapt van een wekelijkse op een tweewekelijkse column. Iets wat me achteraf een beetje speet, want in de week dat ik niet aan de beurt was, gebeurde er wel altijd iets waarover ik had willen schrijven.

Hoewel nagenoeg alle columns ontstonden in reactie op de actualiteit, op een gebeurtenis, groot of klein, kunnen ze onder een beperkt aantal thematische hoofdingen worden gerangschikt. Die thema’s weerspiegelen uiteraard mijn belangstelling, de wijze waarop ik naar het nieuws en via het nieuws naar de wereld kijk. Uit de waaier aan thema’s die aan bod komen in de columns heb ik er voor deze bundel vijf gekozen.

Het thema van het eerste hoofdstuk – “Dubbele vervreemding” – betreft ontwikkelingen in politiek en democratie. Het vormt een verslag van mijn groeiende bezorgdheid over onze democratie. Van week tot week, van gebeurtenis tot gebeurtenis, was ik getuige van een aftakeling, van een groeiende, dubbele vervreemding: kiezers vervreemden van de politiek en politici vervreemden van hun kiezers.

Dat heeft, zo viel me gaandeweg op, niet in de eerste plaats te maken met politiek in enge zin, met verkiezingen, met het gedrag van politici en kiezers of met de wijze waarop de media daarover rapporteren. Dat is het thema van het tweede hoofdstuk: “Ontsporingen”. De ware fundamenten van de democratie liggen in de wijze waarop wij omgaan met elkaar. Zijn we nog bereid naar elkaar te luisteren? Zijn we oprecht geïnteresseerd in elkaar? Willen we elkaar nog leren kennen en begrijpen? Zijn we nog bereid onszelf beperkingen op te leggen om de waardigheid van anderen te eerbiedigen? Willen de media ons nog informeren, of willen zij ons beïnvloeden, boetseren, overtuigen van het grote gelijk van hun redactie? Hoeveel mensen kramen inmiddels al de newspeak van George Orwells 1984 uit. Racisme heet nu antiracisme en bestuur door niet-verkozenen geldt nu als “echte” democratie, net zoals in Orwells roman oorlog vrede is, slavernij vrijheid en onwetendheid macht. Vrijheid van meningsuiting is nog enkel vrijheid van meningsuiting als het om de eigen mening gaat, de eigen opvatting van wat juist en rechtvaardig is. Dat blijkt nu het progressieve standpunt te zijn.

Informatie wordt gevaarlijk geacht. Van jongeren die de politie aanvallen komen we niet meer de herkomst te weten, terwijl de meeste lezers dat zeer informatief zouden vinden. Onze kranten dompelen ons onder in een wereld waar “jongeren” en “omstanders” gevaarlijk zijn, altijd klaarstaan om aan te vallen. Welke jongeren, welke omstanders, dat komen we niet te weten. Blijkbaar willen kranten ons niet langer informeren, maar opvoeden. Daarbij laten zij zich leiden door de opvatting dat onwetendheid vormend is. Zoals de pastoors uit een ver verleden onderkennen zij in zalige onnozelheid het ware geloof.

Toegegeven, ik maak me zorgen over die tendens die we in onze kranten zien, bovenal in De Standaard, zo lijkt me. Van mensen in de media verneem ik daarenboven dat een venijnig legertje van opiniemakers steeds klaarstaat om te protesteren dat deze of gene in een praatshow zat, dat dit of dat woord werd gebruikt, dat die “vieze witte heteroman” zich zowaar ook nog een mening permitteert, kortom, dat er nog media zijn waarin een andere mening dan de hunne aan bod komt. Het is duidelijk dat een deel van de samenleving aan een ander deel het zwijgen wil opleggen; dat deel van de samenleving eigenlijk liefst zou zien verdwijnen. In een neerslachtige bui bekruipt me het akelige gevoel dat verbaal de uitroeiingskampen al worden voorbereid. Kom, kom, zeg ik dan tegen mezelf, niet overdrijven.

Men kan er echter niet omheen, de meerderheid wordt steeds vaker afgebeeld als een gevaarlijke massa. Dat herinnert aan akelige tijden. Vertrouwen wordt vandaag weer gesteld in minderheden en in mensen die zich buiten en boven de massa durven te stellen, die willen leiden, niet volgen, de stoottroepen, de avant-garde. De gevolgen van die houding in de jaren dertig van de vorige eeuw waren desastreus, en ik vrees dat ze dat nu weer zullen zijn.

De ontsporing die ik vrees, doet zich voor in wat in menig opzicht een nieuwe wereld is, een ander tijdperk. Waarschijnlijk is de ontsporing een symptoom, een neveneffect van die verandering. Gedurende lange tijd heeft onze samenleving geprobeerd mensen mondiger te maken. Daartoe werd bijvoorbeeld veel geïnvesteerd in het onderwijs. Mondigheid, emancipatie, uitkomen voor je mening… daar ging het om. Nu staat een falanx wokers klaar om mensen de mond te snoeren, onmondig te maken. Wat is er toch aan de hand? De columns die proberen een antwoord te geven op die vraag, groepeer ik in hoofdstuk 3, “Een ander tijdperk”.

Je kan tijdperken van elkaar onderscheiden door hun oriënterende of bepalende onderscheid. Het Westen werd gedurende lange tijd gekenmerkt door het haast allesoverheersende belang van het onderscheid tussen vrijheid en niet-vrijheid. Vrijheid, zo meenden westerlingen, niet helemaal onterecht overigens, onderscheidde hen van andere beschavingen. Vrijheid was het doel van hun streven. Toename van vrijheid werd beschouwd als vooruitgang. In feite werd vooruitgang gedefinieerd als een toename van vrijheid, verworven via politiek, recht, wetenschap of technologie.

Vandaag zien we steeds meer regeringen en politieke bewegingen de nadruk op vrijheid ruilen voor een nadruk op bescherming en veiligheid. We betreden een nieuw tijdperk. Het oriënterende onderscheid van het Westen is niet langer vrijheid versus niet-vrijheid, maar veiligheid versus onveiligheid, bescherming versus blootstelling aan risico en gevaar, hypergevoeligheid en afscherming tegen het kwetsen van gevoelens. Mensen willen beschermd worden: tegen cyberaanvallen, tegen drugscriminaliteit, tegen schending van hun privacy, tegen nepnieuws, tegen desinformatie, tegen bedrijfsspionage, tegen opvattingen waarmee zij het niet eens zijn, tegen virussen… Zij willen dat de grenzen van hun land beter worden bewaakt.

Zelfs de jeugd verandert van aard: minder vrank, minder vrijgevochten, gevoeliger en kwetsbaarder. “Sneeuwvlokjes” wordt soms gezegd. Als vijftig jaar geleden over de behoeften van de jeugd werd gesproken, ging het meestal over het verwerven van een eigen ruimte, een eigen levenssfeer, een eigen stijl, allemaal getekend door rebelse vrijheid. Als vandaag de woorden jeugd en behoefte in dezelfde zin opduiken, gaat het meestal over geestelijke gezondheidszorg. Als vijftig jaar geleden een expert over de jeugd aan bod kwam, was dat niet zelden een specialist in wat toen “jeugdcultuur” werd genoemd, vandaag is dat, negen kansen op tien, een psychiater met een onrustwekkend landschap zorgelijke rimpels op het voorhoofd en een verhaal over hoe onze samenleving naar de verdoemenis gaat. Vroeger werden jongeren op school al eens uitgedaagd, intellectueel en emotioneel. De leraars die dat durfden te doen, zijn inmiddels vervangen door begeleiders die de jongeren moeten afschermen van stress, faalangst, emotionele problemen en moeilijke, uitdagende vragen.

Men ziet het overal. Onlangs ging ik wandelen langs de vijvers van Tervuren. De herfst was oogverblindend mooi. Twee keer kruiste ik een familie met kleine kinderen op driewielertjes. De peuters hadden een helm op. Een helm op een peuter van drie of vier, die op een rustig wandelpad vastbesloten, maar ontroerend traag op zijn driewielertje trapt. Wat is in die ouders gevaren, vroeg ik me af. Ik herinner me mijn kindertijd. Met de step donderden mijn vrienden en ik over de kasseien van onze steile, toen nog grotendeels autovrije straat, zonder helm, zonder kniebeschermers. Hier speelt een generatieverschil, zoveel is duidelijk. Maar een generatieverschil is pas merkbaar, als de samenleving ondertussen veranderde. En dat deed ze. We hebben het streven naar vrijheid geruild voor het streven naar veiligheid. Na de wandeling las ik nog even de krant. Op de sportpagina stond: “De crisis van Anderlecht is ook een veiligheidscrisis” (De Standaard, 24 oktober 2022).

Dat streven naar veiligheid beperkt de vrijheid. Ik herinner me nog hoe beklemmend het voelde toen we verplicht werden de veiligheidsgordel om te doen in de auto. Maar het draagt wel bij tot veiligheid. Dertig jaar geleden stierven in België elk jaar ongeveer 1500 mensen ten gevolge van een verkeersongeval, nu nog een zeshonderd.8 De lockdown, het sluiten van scholen, het opschorten van tal van vrijheden tijdens de coronacrisis is daar een perfecte illustratie van. Het idee dat even circuleerde – en in Nederland werd geopperd door premier Mark Rutte – om de pandemie zoals de Spaanse griep of de Hongkonggriep te laten uitrazen om groepsimmuniteit op te bouwen, werd snel verlaten. Het gaat in tegen de tijdsgeest die veiligheid veel gemakkelijker dan voorheen boven vrijheid stelt.

En alom zien mensen goede redenen om dat te doen. Wat beschouwd werd als de grote bevrijdingsbeweging – globalisering: de vrije verplaatsing van kapitaal, goederen, diensten en mensen, het uit de nationale grenzen breken – eindigt in gevaarlijke afhankelijkheid, in kilte en kou, in economische crisis, in een wereld uit evenwicht, in stromen vluchtelingen en migranten, in toegenomen risico op oorlog en burgeroorlog.

De oude strijd tussen enerzijds de mensen die het wegnemen van alle beperkingen zagen als het pad naar vrijheid – verboden te verbieden – en anderzijds de mensen die in beperkingen juist de voorwaarde van de echte vrijheid van eenieder zagen, wordt vervangen door een ander conflict. Dat tussen enerzijds de mensen die het haast onbeperkt opleggen van beperkingen zien als de voorwaarde van veiligheid en anderzijds de mensen die het veilig achten het beperken te beperken. Die laatsten zien in de vrijheid van meningsuiting en onderzoek, in democratie, in respect van en voor de meerderheid, een garantie van veiligheid voor iedereen. Deze verandering geeft meteen een andere inhoud aan wat “progressief” en “conservatief” heet. Progressieven slaan over van verboden te verbieden naar nagenoeg alles verbieden omdat veiligheid hun nieuwe absolute, heilige waarde is. Conservatieven zijn constanter, terughoudender, van vrijheid door beperking gaan zij naar veiligheid door het beperken van het beperken.

In de overgang tussen de tijdperken wordt het gevoel van vooruitgang geruild voor dat van neergang: het gestage verlies van alles wat van waarde is. Dat gebeurt omdat vooruitgang een relatief begrip is. Vooruitgang in algemene zin bestaat niet. Er kan enkel vooruitgang zijn in termen van wat een bepaald tijdperk of een bepaalde cultuur nastrevenswaardig acht, vrijheid of veiligheid, economische groei of afwezigheid van economische groei, energierijk leven of energiearm leven, homorechten of het vervolgen van homoseksuelen, gelijkheid of ongelijkheid, minder auto’s of meer auto’s, bredere televisieschermen of meer aandacht voor het huiswerk van de kinderen… De mogelijkheden zijn haast oneindig, maar als onduidelijk wordt wat men kiest, als een cultuur vergeet waarvoor ze staat, wordt vooruitgang problematisch. Dan duiken steeds meer mensen op die vooruitgang afwijzen of, en dat gebeurt meer, maakt een gevoel van neergang en moedeloosheid zich meester van velen. Dat gevoel heerst ook vandaag en we voelen ons niet bij machte het tij te keren. We beseffen meer dan voorheen dat we rekening moeten houden met de gevolgen van ons handelen op lange termijn, maar weten niet goed hoe we dat kunnen doen. Dat is het thema van het vierde hoofdstuk, “Samen voelen, voorlopig niet”.

Het is duidelijk dat we als samenleving geconfronteerd worden met grote uitdagingen. Dat is zo evident dat het inmiddels lachwekkend klinkt om dat zo, zonder franjes, te zeggen: “We worden geconfronteerd met grote uitdagingen.” Ik moet lachen terwijl ik dat hier schrijf. We weten dat inmiddels wel. Het hoeft niet nog eens herhaald. We weten ook dat we over de wetenschappelijke, technologische kennis en kunde beschikken om al de grote uitdagingen waarmee we worden geconfronteerd, succesrijk aan te gaan. Wat samenlevingen en gemeenschappen aankunnen, hangt echter niet alleen, misschien zelfs niet in de eerste plaats, af van wat hun leden samen kunnen, maar ook van wat die nog samen voelen.

Daarin is onze samenleving hopeloos verdeeld. De enen hebben behoefte aan sterke binding, met elkaar en over de generaties heen, de anderen vinden dat beklemmend, willen ongebonden individuen zijn. Voor de enen betekent menselijkheid vooruitblikken en zich beperkingen opleggen, emotioneel en materieel, om toekomstig leed te voorkomen. Voor de anderen betekent menselijkheid het volgen van de hevige emoties die worden opgewekt door het leed, bovenal het kinderleed, waarvan we hier en nu getuige zijn. De eersten lezen hun verantwoordelijkheid af van een reeks statistieken, de tweeden van de foto van een kinderlijkje. Voor de enen wordt asiel een probleem als asielzoekers in de straten slapen, voor de anderen als zich in Afrika het nieuws verspreidt dat asiel een migratiekanaal is. Die mensen leven wel samen, binnen de grenzen van eenzelfde land, maar in feite in verschillende werelden. Het zijn verschillende mensen. Hun gevoelens liggen zo ver uit elkaar, dat zij nog nauwelijks met elkaar kunnen spreken. Wat oprechtheid heet voor de een, is hypocrisie voor de ander. Ja, zelfs wat menselijkheid is voor de een, is onmenselijk voor de ander.

Vandaag, terwijl ik aan deze inleiding werk, lees ik in De Standaard (8 september 2022), ja altijd weer De Standaard als ik het gevoel heb dat de wereld afdrijft: “(…) voor het eerst in de Britse geschiedenis gaat geen enkele van de vier hoogste ambten (de premier, de ministers van Binnen- en Buitenlandse zaken en Financiën) naar een witte man. Daarmee is het meest progressieve wapenfeit van de regering-Truss mogelijk al achter de rug.” Voor deze journalist is het hanteren van een raciaal selectiecriterium een progressief wapenfeit. Voor de meeste mensen in deze samenleving is dat daarentegen een blijk van racisme. Over dat soort verschillen handelt hoofdstuk 4, “Samen voelen… voorlopig niet”.

Wat vaak wordt omschreven als een “cultuurstrijd” is in grote mate een strijd tussen gevoeligheden. En terwijl redelijke, maar botsende opvattingen naar gemeenschappelijke grond kunnen zoeken, en verschillende belangen compromissen kunnen sluiten, blijven verschillende gevoeligheden tegenover elkaar staan. Gevoelens zijn zacht, vaak warm, zij komen gemakkelijk, wellen op zonder dat ervoor dient gewerkt zoals voor ideeën en inzichten, maar zij zijn bekrompen, hebben de neiging elkaar uit te sluiten.

De verschillende gevoeligheden komen onder meer concreet tot uiting in de houding ten opzichte van asiel en migratie. Dat is de problematiek die vandaag in de geest van velen rechts van links scheidt, en op die manier de plaats inneemt van de houding ten opzichte van sociaaleconomische kwesties. De columns over het thema migratie vormen hoofdstuk 5 en zijn gegroepeerd onder de titel “Wie zich begrenst, biedt ruimte aan anderen”.

Binnen elk thema zijn de columns chronologisch geordend, volgens de datum waarop zij in de krant verschenen. De titels van de columns in de krant werden door de redacteurs van de krant gegeven. Daarom nam ik af en toe de vrijheid ze te veranderen.

Terwijl ik de columns voor deze bundel selecteerde, overleed dichter Remco Campert. Ik ben geen groot poëzieliefhebber, maar de woorden van Campert hebben me dikwijls gelukkig gemaakt. Ik heb ze altijd ervaren als een soort licht. Dat bijzondere licht dat de ziel verlicht en licht werpt op de dingen rondom ons. Columns ambiëren dat soort licht te zijn. Zij handelen niet zelden over kleine dingen met grote gevolgen.

Zoals brede rivieren

met een kleine bron

verscholen in het woud

Zoals een vuurzee

met dezelfde lucifer`

die de sigaret aansteekt

Remco Campert (1929-2022)

8 Zie voor een overzicht van een aantal indicatoren die wijzen op toegenomen veiligheid, Vervliet, 2022: 39-54).

Inleiding

Het einde van een gedempte samenleving

— 9 november 2019

Dag op dag dertig jaar geleden viel de Berlijnse Muur. Een paar maanden later was ik in Berlijn. Samen met een collega zouden we adviseren bij het heroriënteren van het departement sociologie van de Humboldt Universiteit. Al snel bleek dat men vooral de collega’s die voor de Stasi hadden gewerkt zo snel mogelijk aan de deur wilde zetten. Werken voor de Stasi doet denken aan verraad, kerkers en foltering. In de praktijk ging het vaak om niet te vermijden contact met de staatsveiligheid of een verplichte debriefing na een verblijf in het buitenland. Dat was nu echter voldoende om uitstaande rekeningen in het na-ijverige academische milieu contant te laten betalen.

De sociologiestudenten waren onze boeiendste gesprekspartners. Het Westen afkeuren durfden ze niet. Zij stelden balansen op en, in tegenstelling tot de neoliberale tijdsgeest, belandde al het negatieve níét aan één kant. Zij wezen, aarzelend, op de voordelen van hun systeem. Meer zekerheid en solidariteit, maar ook, meer soberheid. “Waarom dat felle licht op de Kurfürstendamm?”, vroeg een van hen. Dat had me in Oost-Berlijn al altijd getroffen, het schemerduister, het gebrek aan licht, de ondermaatse ampullen in lelijke lusters. Een kwarteeuw eerder, toen ik als reddingszwemmer werkte in het zwembad van Tempelhof in West-Berlijn, ging ik geregeld door Checkpoint Charlie en de Friedrichstrasse tot aan het Pergamonmuseum. De Friedrichstrasse was toen een sombere straat en het museum baadde permanent in het halfduister. De studenten pleitten voor dat soort gedempte samenleving. In hun ogen was het Westen te schril.

Transitie

Mijn collega en ik waren getuige van hoe die overgang van een gedempte naar een schrille samenleving zich zienderogen voltrok. Op de benedenverdieping van het appartementsgebouw waar we logeerden, hadden we bij aankomst een winkel opgemerkt: grijs, desolaat, weinig licht en nog minder producten. Een karikatuur haast van wat men zich voorstelt bij communisme op de rand van rantsoenering. Vanaf de tweede dag werd er druk gewerkt. Een westerse keten had de zaak overgenomen en een legertje vakmensen timmerde razendsnel aan die Wende, de kering van de winkel. Kleurige borden werden opgehangen. Het werd licht. Rekken werden rijkelijk gevuld. De keuze tussen tien soorten yoghurt bereikte deze desolate rand van Oost-Berlijn.

De regimewissel was overal. Een groep Aziatische Sovjetsoldaten, geflankeerd door hun Russische officieren, slenterde als toeristen een laatste keer over Unter den Linden. Het was nu mogelijk onder de Brandenburger Tor door te lopen. We deden het bij valavond en vrieskou en werden aangeklampt door Duitse en Russische soldaten die parafernalia van het oude regime en het leger verkochten. Kisten vol militaire en burgerlijke onderscheidingen. Hier eindigden ze dan, die tekenen van waardering. Aangezien we er een paar kochten, waren we misschien ook geïnteresseerd in dit flamboyante gala-uniform van een generaal. Prachtig voor carnaval, werd ons verzekerd.

Is een regimewissel, als men hem op mensenhoogte meemaakt, altijd zo ontluisterend en triestig?

Het ging nochtans om een belangrijke transitie. Later dat jaar werd Duitsland herenigd, meteen in een muntunie en in eenzelfde verzorgingsstaat. Immense inspanningen werden geleverd om van het geheel zo snel mogelijk één land te maken, economisch, sociaal en politiek. In de jaren negentig werd jaarlijks bij de 40 procent van het bbp in het oosten geïnvesteerd. Jaar na jaar gingen grote fiscale transfers van west naar oost. Toch blijven vandaag grote verschillen bestaan. In 2019 bedroeg de werkloosheid in het westen 4,9 procent, in het oosten 7,1 procent. Met het gevolg dat de beter geschoolden westwaarts trekken, 13 procent van de bevolking van het voormalige Oost-Duitsland sedert 1990, een pijnlijke braindrain. De verschillen krijgen ook een steeds duidelijker politieke uitdrukking, met het succes van de extremen, links en rechts, in het oosten.

Wat 30 jaar na datum vooral opvalt, is de toenmalige naïviteit van de verwachtingen. Niet alleen wat betreft de hereniging van Duitsland. De val van de Muur werd beschouwd als een extra bevestiging van het einde van de geschiedenis: de overtuiging dat de wereld zou convergeren naar markteconomie, liberale democratie en het trivialiseren van natiestaten. Het lijkt vandaag onwaarschijnlijk dat men dat ooit kon geloven.

Het waren niet onze beste dertig jaren. Zowat alles werd instabiel. Het waren wel bijzonder leerrijke jaren. De wereld is volwassener geworden. En hoe men het ook draait of keert, die klimaatjongeren van vandaag lijken, net als die Berlijnse studenten van weleer, te pleiten voor een wat minder schrille, meer gedempte samenleving.

HOOFDSTUK 1

De dubbele vervreemding

Het voordeel van democratie is niet alleen minder onderdrukking, maar ook meer luisterbereidheid en daarom, uiteindelijk, meer vooruitgang, welvaart en welzijn.

Bannonisme: de leugen van de sterkste wordt de waarheid

— 18 februari 2017

Het is niet duidelijk of er zoiets als trumpisme bestaat. De postmoderne president lijkt daarvoor te volatiel. Ideologisch houvast biedt zijn topadviseur, Stephen (Steve) Bannon, in onze media steevast afgeschilderd als racist en fascist. Wat houdt het bannonisme juist in? Op het net vindt men inmiddels voldoende toespraken, interviews en teksten van de man om zich een idee te vormen.

Veel van wat Bannon zegt en schrijft, doet denken aan de Harvard-socioloog Daniel Bell. Die was trotskist in zijn jonge jaren, werd later bestempeld als neoconservatief, een etiket dat hij afwees. Een van zijn meer bekende stellingen is dat het economische succes van het kapitalistische Amerika een hedonistische, individualistische cultuur baarde, die nu net de deugden ondergraaft waarop dat materiële succes steunt. Hij ontwikkelde die stelling in een boek uit 1976, (ironisch) marxistisch getiteld The Cultural Contradictions of Capitalism. Bannon vertelt dat op een eigen en toegankelijke manier na: hardwerkende ouders hebben rijke, verwende kinderen gekregen die, eens volwassen en de macht in handen, het kapitalisme om zeep hielpen door een logge welvaartsstaat en een al te omvangrijke overheid te creëren.

Bell vreest voor de toekomst van Amerika omdat de door het protestantisme geïnspireerde deugden van hard werk, soberheid en zelfbeperking vervangen werden door hedonisme. Bij Bannon wordt dat: Amerika gaat ten onder omdat nationalisme, bescheidenheid en patriarchaat werden vervangen door egalitarisme, secularisme, seksuele vrijheid, pluralisme en relativisme. Dat leidt tot het ophemelen van nietsnutten, criminelen en terroristen, ten koste van de hardwerkende middenklasse. Tegen die neergang wil Bannon ten strijde trekken.

Tegen vriendjeskapitalisme

De grondslag van zijn ideologie is een benadering van de samenleving in termen van conflict en macht. De sterkste wint en zijn opinie wordt waarheid. Nieuws moet daarom niet waar zijn, maar bijdragen tot het verwerven van macht. Zijn benadering van de media berust daarop: onbeschaamd liegen en wie tegenspreekt beschuldigen van leugens. De uiteindelijke toetssteen van waarheid is immers macht en wat bijdraagt tot macht wordt de waarheid van de overwinnaar. Bannon toont zich hier een rechtlijnige erfgenaam van de sociaal darwinisten en van Nietzsche.

Ten tweede kiest hij sociaal-economisch voor de hardwerkende middenklasse en de arbeiders. Hij doet dat in een taal die aan extreemlinks doet denken. Bannon heeft het over de “partij van Davos”, het kluwen van superrijken, technocraten en politici die zich gedragen als een verkozen aristocratie. Een mondiale elite die hij afschildert als inniger verbonden met leden van de elite in andere landen dan met de werkende mensen in eigen land.

Hij gaat hevig tekeer tegen het “vriendjeskapitalisme”, stelt de huidige crisis voor als een gevolg van het onverantwoordelijke gedrag van investeringsbanken en speculanten. Zwaait met een lijst van 43 van hen die volgens hem in de gevangenis horen te zitten. Verwijt die kapitalisten dat zij zich spectaculair verrijken, niet door jobs en bedrijven te creëren maar door jobs en bedrijven te vernielen. Klaagt aan dat, toen de speculatieve zeepbel barstte, de verantwoordelijken de poen pakten en vrijuit gingen, terwijl de macht van de overheid werd misbruikt om de werkende mensen voor de crisis te laten betalen.

Het derde ideologische kernidee van Bannon geeft antwoord op de vraag: hoe kan men het kapitalisme dan wel goed laten werken, jobs en bedrijven laten scheppen? Repressie volstaat daartoe niet. Volgens hem werkt het kapitalisme slechts ten voordele van iedereen als het stevig verankerd is in de waarden en deugden van de joods-christelijke traditie.

Nu zegt zo’n uitdrukking niet meteen wat dat concreet inhoudt. Bannon stelt expliciet dat hij de Amerikaanse vorm van scheiding van Kerk en Staat niet ongedaan wil maken, dat de Amerikaanse grondwetgevers geïnspireerd waren door de joods-christelijke traditie en dat men daarom de grondwet heel letterlijk moet interpreteren. Daarmee schaart hij zich aan de kant van de conservatieve juristen. Maar, zo blijkt uit talrijke uitspraken van hem, het gaat hem eigenlijk niet om de wijze waarop de joods-christelijke traditie via de verlichting de moderne grondwetten beïnvloedde. Wat hij wil, is christelijk fundamentalisme zoals de Tea Party dat uitdraagt: tegen abortus, tegen rechten voor homoseksuelen, voor het traditionele huwelijk, voor het patriarchaat. Bannon is katholiek en zijn particuliere visie op de joods-christelijke traditie blijkt vrij duidelijk uit zijn omschrijving van de huidige paus als een gevaarlijke socialist.

Bannon stelt Wereldoorlog II trouwens voor als een strijd van het joods-christelijke Westen tegen het atheïsme. De joods-christelijken wonnen toen. Dat zorgde voor een paar decennia vooruitgang en welvaart, maar nu wordt die religieuze verankering van het kapitalisme ondergraven door het oprukkende secularisme in Europa en vooral door de islam.

Het vierde bestanddeel van zijn ideologie betreft de strijd tegen die bedreiging. Men kan proberen haar tegen te gaan door immigratie uit moslimlanden radicaal te beperken. Wat Trump inmiddels probeerde. Dat is men volgens Bannon overigens aan de middenklasse verplicht, want de rijken pleiten voor migratie omdat ze goedkope arbeidskrachten willen, maar het is de middenklasse die opdraait voor de kosten.

In een meer vooruitziend perspectief moeten we ons echter voorbereiden op een brutaal en bloedig conflict. Alles wat we de laatste tweeduizend jaar hebben opgebouwd, dreigt verloren te gaan als we ons niet verzetten tegen de oprukkende islam. Geregeld schrijft Bannon inderdaad alsof een wereldoorlog met de islam onvermijdelijk is … en alsof pas in zo’n oorlog de echte vitaliteit van de joods-christelijke traditie zich kan manifesteren.

Propagandamachine

Hij wil die ideologie uitdragen. Zij heeft volgens hem mondiale relevantie. Hoewel hij een aantal van die partijen racisme verwijt, beschouwt hij het Franse Front National, het Britse Ukip en andere Europese rechts-populistische bewegingen als een soort Europese Tea Party.

Er zijn nochtans wat verschillen. Le Pen en Wilders werpen zich bijvoorbeeld ook op als verdedigers van de welvaartsstaat, die voor Bannon nauwelijks reden van bestaan heeft. President Trump vroeg meteen om de betaalbare gezondheidszorgwet af te schaffen, wat naar schatting achttien miljoen Amerikanen zonder ziekteverzekering zou laten. Trumps campagne tegen vriendjeskapitalisme en het gedrag van investeringsbanken werd meteen flink tegengesproken door zijn keuze van ministers en het razendsnel versoepelen van de regels waaraan investeringsbanken zich dienen te houden. De visie van Bannon op de joods-christelijke traditie past wonderwel bij de relatie tussen Poetin en de Russisch orthodoxe kerk, maar staat haaks op de ethische opvattingen van de meeste Europese christenen.

Zijn propagandamachine mag echter niet worden onderschat. Blijkbaar wordt her en der in Europa gepoogd filialen van Breitbart News op te richten, de site van waaruit Bannon zijn ideologie verspreidde en die de Amerikaanse vrouwen er onder meer van op de hoogte bracht dat ze van contraceptie lelijk worden. De stichter, Andrew Breitbart, omschreef Bannon ooit als de Leni Riefenstahl van de Tea Party. Riefenstahl was de Duitse danseres, actrice, talentrijke cineaste en regisseur die een belangrijke en innoverende rol speelde in de nazipropaganda. Een aantrekkelijke vrouw ook.

In alle opzichten is het gepaster Bannon te vergelijken met haar opdrachtgever, de propaganda- en cultuurminister Joseph Goebbels, misschien wel de slimste en hardnekkigste van de nazi’s.

Liever herstel en een beetje fatsoen dan politieke vernieuwing

— 1 juli 2017

Telkens als de chronische onvrede met de politiek wordt aangevuurd door nieuwe schandalen, duikt het thema van de politieke vernieuwing op. Er ging zelfs weer een heuse commissie politieke vernieuwing aan de slag, zonder veel resultaat. Het is nochtans duidelijk wat snel zou moeten gebeuren: een redelijk cumulverbod, de radicale sloop van de koterij aan vzw’s en nevenstructuren, het sterk terugdringen van door de overheid bestelde consultancy-opdrachten, het herstel van de integriteit en de capaciteit van de administratieve diensten, het herstel van de controlefunctie van de vertegenwoordigers van het volk.

Het heeft inderdaad meer met herstel en fatsoen te maken dan met vernieuwing. Maar er wordt steeds maar over “vernieuwing” gesproken. De “grote vernieuwing” van de Franse president Emmanuel Macron wordt nu alom als voorbeeld gesteld. Partijen en bewegingen moeten snel die kant op, willen ze aantrekkelijk blijven. Laten we dat politieke experiment toch eerst even bekijken.

Een voorbeeld van executieve democratie

Vijf maanden geleden schreef ik hier over de executieve democratie. Een vorm van democratie waarbij de macht nagenoeg volkomen bij de uitvoerende branche komt te liggen, terwijl de wetgevende wordt getrivialiseerd. De Franse verkiezingen leverden daarvan inmiddels een perfecte illustratie. Omringd door een stevig team van adviseurs, met mediamagnaten als medestanders en zijn nieuwe “beweging” als applaudisserend decor, veroverde Emmanuel Macron het presidentschap.

Daarna werden de gevestigde partijen nagenoeg weggeveegd en kregen de kandidaten van Macrons beweging een duidelijke meerderheid in de wetgevende kamer. Hun doel, zo verklaarden zij unisono, was een kans te geven aan de uitvoerende macht, aan de president en zijn nieuwe regering. Nooit eerder was het zo duidelijk dat wetgevende verkiezingen niet langer naar echte vertegenwoordiging leiden, maar de uitvoerende macht legitimeren.

Die ontwikkeling, zoals we ze nu in Frankrijk zien, is om drie redenen problematisch. Ten eerste, omdat democratie toch vooral te maken heeft met het vertalen van de wensen en zorgen van de mensen, via partijen en verkiezingen, in een wetgevende macht die ook controle houdt op de uitvoerende macht. Alsof het om schaduwboksen ging, deden de Fransen nog alsof, maar de meerderheid van de nieuwe leden van de wetgevende kamer bestaat uit onervaren en enthousiaste volgelingen en jaknikkers die op de slippen van de president in de Assemblée belandden.

Het tweede probleem is dat een vernieuwingsoperatie zoals Macron die doorvoert bijzonder veel geld kost; enkel weggelegd is voor politieke strekkingen die de steun van zeer kapitaalkrachtige groepen genieten. In het geval van Macron omdat hij een overwegend neoliberaal, op vrijhandel gericht programma verdedigt. Het zou verdomd moeilijk, nagenoeg onmogelijk zijn een gelijkaardige operatie te laten dragen door een brede beweging van mensen met bescheiden middelen. Dergelijke vernieuwingen consolideren met andere woorden de band tussen geld en macht en vergroten de feitelijke politieke ongelijkheid tussen de burgers.

Ten derde verzetten de burgers zich toch op hun manier tegen de afbouw van de vertegenwoordigende democratie en de teloorgang van de hun vertrouwde partijen. In de tweede beslissende ronde van de wetgevende verkiezingen op 11 juni jongstleden bleef niet minder dan 57 procent van de Franse kiezers thuis. De beweging van Macron, La République en Marche!, behaalde door dat absenteïsme en het zeer disproportionele Franse kiesstelsel, een ruime meerderheid omdat veertien procent van de kiesgerechtigden voor haar koos. Veertien procent! De afstand tussen de vertegenwoordigers en de vertegenwoordigden wordt op die manier wel bijzonder groot, en daarmee ook het risico dat politiek zich naar de straat verplaatst.

De lokroep van autoritaire eenvoud

De Franse verkiezingen laten, mede door het Franse kiesstelsel, zien hoe de verschuiving naar de executieve democratie zich concreet voltrekt, met als gevolg een groeiende onverschilligheid en zelfs vijandigheid die zich tegen de democratie keert. Tot voor kort liet onderzoek steeds zien dat de ontevredenheid met de politiek torenhoog was, terwijl de steun voor de democratie onaangetast bleef. Nu zijn er steeds meer aanwijzingen in onderzoek dat dit verandert, dat steeds meer mensen zich verzoenen met de aftakeling van de democratie; het niet meer erg vinden als autoritaire trekjes binnensluipen. Democratie en rechtsstaat zijn, met andere woorden, niet meer even heilig als voorheen.

Betekenisvol in dat verband is het opduiken van een uitdrukking als “doedemocratie”. Daarmee wordt verwezen naar burgerinitiatieven, zelforganisatie van burgers om bepaalde zorgtaken op te nemen, de leefbaarheid van de buurt te verbeteren, coöperatieven te stichten, vluchtelingen te helpen en dergelijke. Men kan dat verschijnsel onverkort toejuichen. Maar “doedemocratie” suggereert dat de andere democratie, die via partijen en verkiezingen loopt, tot een louter praat-democratie is verworden. Er zijn ook heel wat politicologen die in de burgerinitiatieven een nieuwe vorm van democratie willen zien, alsof deze de vertegenwoordigende democratie kunnen vervangen. Die stelling alleen al geeft aan hoe diep de intellectuele crisis van de democratie is. Burgerinitiatieven en de vertegenwoordigende democratie zijn uiteraard geen alternatief voor elkaar. Zij zouden elkaar daarentegen wederzijds moeten versterken en aanvullen.

De gevestigde politiek moet zich harder inspannen om burgerinitiatieven te bevorderen, niet noodzakelijk om overheidstaken over te nemen, maar om actief en betrokken burgerschap te stimuleren. Voor een echte democratie volstaat dat soort burgerschap echter niet, hoe belangrijk het ook is. Een democratie heeft burgers nodig die het gevoel hebben dat zij effectief een impact hebben op het beleid en via die weg op hun leven en op de wereld. Niet meteen, niet noodzakelijk door zelf iets te gaan doen. Niet zoals men impact heeft in zijn gezin of op het werk. Het gaat om impact op een samenleving die haar lot in eigen handen neemt. Een samenleving daarenboven met mensen die heel verschillende dingen willen. Met mensen van wie men een aantal als politieke tegenstanders moet beschouwen. Mensen van wie men compromissen moet sluiten; waar men moet zoeken naar oplossingen die aanvaardbaar zijn voor iedereen, hoewel ideaal voor geen. Het gaat daarenboven om een samenleving die steeds sneller en scherper voelt wat zich buiten Vlaanderen en België, buiten Europa voltrekt. Hoe kunnen mensen zich daarbij betrokken voelen? Het gevoel hebben dat zij meetellen, dat hun wensen en zorgen tellen?

Hier ligt de uitdaging

Daar ligt de uitdaging voor politieke bewegingen en partijen. Wie mensen wil vertegenwoordigen, moet hen effectief laten meetellen en het gevoel geven dat zij meetellen. Duidelijk maken dat men wil vertegenwoordigen, niet omdat het lucratief is, zelfs niet omdat het eervol is, niet omdat men het beter weet, maar om mensen greep te geven op die dingen die zij individueel of met een burgerinitiatief niet aankunnen.

Slaagt men daar niet in, dan evolueren we verder in de richting van meer autoritaire, al dan niet populistische vormen van uitvoerende macht. Naast de Poetin- en de Erdogan-methode, die doet denken aan het einde van de Weimarrepubliek, is er daartoe nu ook de Macron-methode, aantrekkelijker voor mensen die van vlot mediagedrag en vage vertogen houden.

Waarom oppositie voeren vandaag zo verdomd moeilijk is

— 7 april 2018

Nadat de sp.a (nu Vooruit) de inhoudelijke discussie over de vervanging versus de levensduurverlenging van de F-16’s had geopend, handelde het politieke commentaar minder over die vraag dan over het gedrag van de legertop, de twijfelachtige uitleg van de defensieminister en het feit dat de socialistische partij eindelijk eens oppositie voert. Zij en de andere oppositiepartijen roeren zich nochtans geregeld en puntig. Desondanks is er de indruk dat de oppositie het laat afweten, ook in Frankrijk en Nederland. Waarom toch? Het is leerrijk om naar onze noorderburen te kijken. Daar deed zich een mirakel voor. Sinds 2008 vraagt het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) om het kwartaal of de Nederlanders van oordeel zijn dat het “eerder de goede dan de verkeerde kant opgaat met Nederland”. Doorgaans is slechts twintig à dertig procent maatschappelijk optimist: van oordeel dat het goed zit. Nagenoeg alle Europese landen gaan gebukt onder dat gebrek aan maatschappelijk optimisme. Volgens de meest recente peiling evenwel ziet nu één op twee van onze noorderburen hun land wel de goede kant opgaan.

Die steile toename van maatschappelijk optimisme is een ware revolutie. Waar het werd onderzocht, zien we al jaren overal hetzelfde verbazende verschijnsel. Een groot optimisme over het persoonlijke leven gaat gepaard met een donker en drukkend geloof in maatschappelijke neergang. Het SCP was een van de eersten om dat vast te stellen: “Met mij gaat het goed, met ons gaat het slecht.” In een onderzoek uit 2013 bij Belgische jongvolwassenen stelde ik vast dat die discrepantie tussen persoonlijk optimisme en maatschappelijk pessimisme bij ons uitzonderlijk groot is. Meer dan tachtig procent van die jongvolwassenen was ervan overtuigd dat zij het persoonlijk even goed, beter tot veel beter zouden hebben dan hun ouders, eenzelfde percentage zag de samenleving tegelijk naar de verdoemenis gaan.

Opvattingen over hoe de samenleving het doet, staan met andere woorden nagenoeg los van hoe het de mensen vergaat. Een negatief oordeel over de gang van zaken in de samenleving wordt bepaald door het gevoel dat we als gemeenschap onvoldoende grip hebben op de wereld. Het gevoel dat de dingen ons overkomen, dat er geen alternatief is, dat we overspoeld worden zonder verweer… Dat zijn de gevoelens die het maatschappelijk zelfvertrouwen ondergraven, de samenleving sluiten en het populisme aanzwengelen. Ongeacht de kleur van de regering kan een oppositie zich vandaag nog moeilijk verzetten tegen het streven naar greep op het leven en de wereld. De mensen zijn dat verlammende “het-kan-niet-anders” hartsgrondig beu. TINA – there is no alternative – is dood.

Migratie

Regeringen hebben nu eenmaal een betere kans dan opposities om aan te tonen dat zij grip hebben. De communicatie van Rutte III is daar volkomen op gericht. Het regeerakkoord – “Vertrouwen in de toekomst” – gaat uitgebreid in op het afbakenen en verdedigen van de eigen gemeenschap in een opdringerige, turbulente en bedreigende wereld. Instabiliteit in een kring om Europa. Daarop wordt geantwoord met de boude stelling dat “militaire missies integraal onderdeel zijn van het buitenlandse beleid” en met een forse verhoging van het defensiebudget. Waar er sprake is van mensenrechten wordt meteen de Nederlandse eigenheid centraal gesteld door prioriteit te vragen voor christenen én LGBTI’s.

Ontwikkelingssamenwerking ja, zegt het akkoord, maar in de eerste plaats gericht op de oorzaken en de gevolgen van migratie. Daarom ook opvang van vluchtelingen in de eigen regio en een behandeling van de asielaanvragen buiten Europa. Daarna kan een hervestiging van vluchtelingen in Nederland worden overwogen. Goed bewaakte Europese buitengrenzen mogen best wat kosten. Wie daar toch nog langs geraakt “wordt de toegang tot Nederland ontzegd en wordt overgedragen aan de Belgische of Duitse autoriteiten”. Migratie, zeker, maar weloverwogen, regulier en onder controle. Alles onder controle.

Men kan het oneens zijn met dat pakket, maar het geeft de Nederlanders blijkbaar weer vertrouwen in de toekomst. Zozeer dat daar de steun voor het opvangen van vluchtelingen toeneemt. Openheid voor het nieuwe en het andere steunt altijd en overal op geborgenheid in het vertrouwde. Dat is wat gemeenschapsafbakening biedt. Het is moeilijk tot onmogelijk daartegen oppositie te voeren omdat deze dan meteen lijkt op een keuze voor machteloosheid. Precies daarom voedt in België elke kritiek op het beleid van Theo Francken (N-VA) zijn populariteit.

Moeilijk een geschikter moment voor verkiezingen te bedenken dan dit

— 20 december 2018

In een inmiddels achterhaald pleidooi voor een regering van lopende zaken stelde Patricia Popelier: “Vervroegde verkiezingen zijn geen oplossing (…) Alleen de N-VA is daar niet bang van: voor die partij liggen de kaarten goed op dit moment.” (De Standaard, 17 december) Op dezelfde dag, in zijn politiek overzicht, schreef Carl Devos: “Dat N-VA voor vervroegde Kamerverkiezingen pleit, is omdat die haar goed uitkomen…” (De Morgen, 17 december) Allez. Die partij maakt geen deel meer uit van de regering, onder meer omdat meer dan twee derde van de Kamer tegen haar standpunt heeft gestemd, meer dan twee derde! En als bij wonder ligt zij een paar dagen later in poleposition voor de verkiezingen. Wonderlijk land toch.

Ofwel weerspiegelt de stemming in het parlement enigszins die in het land, en dan ziet het er bar slecht uit voor de N-VA; dan moet die partij de consequenties van haar overtuigingen dragen. Ofwel weerspiegelt de stemming in het parlement geenszins die in het land en dan hebben wij als burgers het recht dat zo snel mogelijk, zo precies mogelijk te weten, en ziet het er goed uit voor de partijen die tegen het Marrakeshpact hebben gestemd. In democratieën die zich respecteren worden daartoe verkiezingen gebruikt.