tijdgeest

© 2023 Ertsberg en Rik Torfs

info@ertsberg.be

www.ertsberg.be

@ErtsbergB

www.facebook.com/ertsberg

ErtsbergB

NUR 756, 757

D/2023/15.435/02

ISBN 978 94 64369 88 5

ISBN (e-boek) 978 94 64369 98 4

Omslag: Shortlife.nl

Zetwerk: www.intertext.be

Auteursfoto: Fotografie An Clapdorp

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder de uitdrukkelijke voorafgaande en schriftelijke toestemming van de uitgever, behalve in geval van wettelijke uitzondering.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced, stored or made public by any means whatsoever, whether electronic or mechanical, without prior permission in writing from the publisher.

Inleiding

Waarom een boek over de tijdgeest en waarom nu? Want wie de tijdgeest volgt, kan beter een kookboek schrijven. En toch. Verschillende vaststellingen inspireren mij.

Vooreerst is er het dwingende karakter van de tijdgeest.

‘Als je in het leven gelukkig bent, heb je dan een probleem?’

‘Zeker. Dan ben je niet mee met de tijd.’

Het laatste zinnetje van dit korte Twittergesprek wijst op de alomtegenwoordigheid van de tijdgeest in de hoofden van de mensen. Tegelijk relativeert het hem. Een beetje tegen dezelfde tijdgeest in, met zijn aandoenlijke ernst. Moeten we hem volgen of kunnen we er ongestoord en ongestraft tegen ingaan? Blijft humor op dit ‘keerpunt in de geschiedenis’ een eerlijk wapen? En is eenvoudig geluk ‘in deze moeilijke tijd’ geen teken van leeghoofdige oppervlakkigheid? Kortom, houdt de tijdgeest ons in een omknelling of blijven we vrij? Hoe vrij precies?

Een tweede reden ligt in de opvallende somberheid van de tijdgeest. ‘Mentale gezondheid’ is voor – vaak jonge – mensen een almaar groter probleem. Velen zijn triest en ongelukkig. Stress, burn-out en depressie loeren constant om de hoek en horen stilaan bij het leven zoals liefdesverdriet en ouderdomskwaaltjes. Er komen dramatische berichten over lange wachtlijsten bij therapeuten en hoge zelfmoordcijfers. Ons bestaan blijkt een psychologisch probleem te zijn. Komt daar nog de ‘klimaatramp’ bij en de energiecrisis, naast nu en dan een pandemie of een oorlog in onze achtertuin. Het loopt niet goed af met wie ontkent dat het slecht gaat. Een paar jaar geleden, tijdens een gesprek in een studio in Hilversum, noemde de Nederlandse theoloog Stefan Paas (°1969) onze tijd ‘hysterisch’. Dat heb ik altijd onthouden. Hij zei niet ‘gevoelig’. Of ‘emotioneel’. Hij zei ‘hysterisch’, een negatief begrip, dat mij opluchtte. Want zelfkritisch is onze tijdgeest allerminst. Maar is hij echt zo ‘hysterisch’ als hij soms lijkt? Iets om rustig over na te denken. Daarom ook dit boek.

Het zoekt naar een dieper inzicht in de tijdgeest die ons leven sterker beïnvloedt dan we vaak vermoeden. Niemand is er immuun voor. Maar kunnen we de tijdgeest ook vatten? De tijd waarin we leven valt niet te ontcijferen, schrijft Milan Kundera (°1929) in zijn boek Onwetendheid dat in het jaar 2000 verscheen. Immers, hoe kan iemand die per definitie de toekomst niet kent de betekenis van het heden juist inschatten? Als we niet weten naar welke horizonten deze tijd ons leidt, hoe kunnen we dan zeggen dat hij goed is of slecht, dat hij onze goedkeuring, wantrouwen of haat verdient?

Onze tijd werkelijk doorgronden of feilloos beoordelen kunnen we nooit, daarin heeft Kundera gelijk. Maar we kunnen wel proberen zijn geest te vatten, zijn basiswaarden. Wat is vandaag belangrijk en wat minder? Met welke gevoelens en gedachten kun je openlijk uitpakken en welke verzwijg je beter? Moeten we voor ons mentaal welzijn allemaal verplicht naar de psycholoog of kunnen we een uitzondering aanvragen? Hoe ‘authentiek’ kunnen we ons gedragen zonder hypocriet te worden? Zijn slachtoffers altijd goede, en daders altijd slechte mensen? Om die vragen zo helder mogelijk te beantwoorden, moeten we een stap achteruitzetten, ons van medespeler omvormen tot waarnemer of, om het met de woorden van Raymond Aron (1905-1983) te zeggen, uitgroeien tot een spectateur engagé.

De tijdgeest begrijpen blijft niettemin een lastige opgave. Want hij is anders dan hij zich voordoet. Zijn deugden zal hij als deugden voorstellen. Zijn gebreken ook.

De tijdgeest begrijpen betekent nog niet hem relativeren. Hem relativeren is geen garantie om ermee te kunnen leven. Ermee kunnen leven is iets anders dan er helemaal thuis in komen. Hoewel dat kan. Het is perfect mogelijk genoegen te scheppen in een huis met aandoenlijke constructiefouten. Het geluid van de lekkende goot klinkt na een tijdje als bedwelmende experimentele muziek. De wereld hoeft niet volmaakt te zijn om hem lief te hebben.

Ik heb dit boek geschreven omdat ik tijdens mijn leven de tijdgeest zonder ophouden geruisloos heb zien veranderen. Wat waarheid leek, werd leugen, en ook het omgekeerde was waar. De tijdgeest is een trouwe reisgezel die tijdens een mensenleven veelvuldig van gedaante verandert. Voortschrijdend inzicht, zeggen jonge pessimisten. Puur verval, antwoorden oude optimisten. Of is het andersom? Dat laat ik aan de lezer over.

Ik moet schrijven over de tijdgeest, dacht ik vorige zomer plots. Op een leeftijd waarop dat min of meer geloofwaardig kan. Tien jaar geleden was ik er te jong voor. Over tien jaar ben ik hopelijk te oud, want dat zou betekenen dat ik nog leef.

Er verschijnen te weinig boeken over de tijdgeest, hoewel er geen boeken verschijnen die er helemaal niet over gaan, vooral als ze het tegendeel beweren.

Sommigen beschrijven aspecten van de tijdgeest heel bewust zonder hem openlijk te benoemen. De Franse schrijver Christian Bobin (1951-2022) was er een meester in: ‘Ik heb altijd een lichte afkeer gehad van mensen die in staat zijn urenlang de finesse van een wijnaroma te becommentariëren, waarbij ze in hun woorden over onbelangrijke dingen een gevoeligheid weten te leggen die ze in hun eigen leven nooit bereiken.’

Meestal evenwel is de tijdgeest zo vanzelfsprekend aanwezig dat hij niet grondig wordt geanalyseerd. Moet ik dus proberen te doen, dacht ik. Omdat ik tot nu toe onvoldoende heb bewezen dat ik het niet kan. Maar vooral omdat een analyse van de tijdgeest hem een gedeelte van zijn macht ontneemt en ons vrijer maakt om er aandachtig en met plezier in te leven. Of hem te veranderen. Of ergens iets ertussenin.

Hoofdstuk 1

Taboe

Altijd al wilde ik schrijven over de tijdgeest. Niet om een precies portret te schilderen van de periode waarin we leven. Hoe preciezer, hoe fouter allicht. Wel om zelf het leven beter te begrijpen. Wie erin slaagt de tijdgeest te zien en hem tegelijk even weg te denken, komt dichter bij de essentie van ons bestaan, durf ik te hopen. De tijdgeest is belangrijk – mensen zijn bij voorkeur geen vreemdelingen in hun eigen tijd – maar tegelijk verhult hij vragen die hem overstijgen. Hij maakt een heldere blik troebel. Die tijdgeest ontdekken en beschrijven helpt om met een zekere afstand naar de wederwaardigheden van de hedendaagse mens te kijken.

Hoe komen we de tijdgeest op het spoor? Dat gaat redelijk goed als we naar andere tijden kijken. Hoewel het moeilijk blijft. Gaf Napoleon Bonaparte (1769-1821) vorm aan de tijd, of schonk de tijd ons Napoleon? Allebei een beetje, leerde ik op school, en toen lette ik goed op. De Poolse schrijver Witold Gombrowicz (1904-1969) stelt gelaten vast dat echte individualiteit onmogelijk is. Mensen geven elkaar vorm door naar elkaar te kijken, zegt hij. Dat klopt. Iedereen is een kind van zijn tijd. Toch kan elk mens tegelijk de tijd beïnvloeden en misschien wel, samen met anderen, een nieuwe richting uitsturen. Zonder Franse Revolutie was er als reactie erop geen Napoleon geweest. En zonder Napoleon zouden we niet spreken over de verworvenheden van de Franse Revolutie.

Hoe verder we teruggaan in de geschiedenis, hoe vrijer en vrijmoediger we haar kunnen interpreteren, hoe meer kans we maken om de tijdgeest op het spoor te komen. Met bovendien het vaak onderschatte praktische voordeel dat niemand die ons vanuit eigen ervaring zou kunnen corrigeren nog in leven is. De recente geschiedenis laat zich moeilijker onbevangen benaderen. De pijn is niet verteerd. De ontkenning van de Holocaust is in vele landen een misdrijf, precies omdat het niet gaat om een louter historisch feit. De uitlopers duren voort tot vandaag, er is vrees voor herhaling. Om dezelfde reden verwijzen velen naar de jaren dertig van de twintigste eeuw; ze leven verder. Wreedheden ontkennen van Romeinse bezetters ten tijde van Julius Caesar is dan weer niet strafbaar. Omdat ze daadwerkelijk tot een afgesloten tijdperk behoren, niemand zich door daden van toen persoonlijk gekwetst voelt. Mochten onze voorouders in die tijd al slachtoffers zijn geweest, dan zijn we het vergeten, niet het slachtofferschap als concept, wel onze voorouders. Anders vergaat het de ‘tijdgeest’ van de Holocaust-Zeitgeist, de oorspronkelijke term van de Duitse romanticus Johann Gottfried von Herder (1744-1803) klinkt bedreigender. Die blijft schemeren door het leven van vandaag, is nog altijd medebepalend voor de wijze waarop we denken.

Hoe kennen we de tijdgeest? Moeilijk. Alsof je, terwijl je door de vallei loopt, een volledig overzicht probeert te krijgen van de bergketen die je omringt. Echt perspectief ontbreekt. En toch. Twee punten kunnen helpen. Reactionaire momenten. En taboes.

Het woord ‘reactionair’ heeft een onsmakelijke bijklank. Niemand wil het graag zijn. ‘Vernieuwend’, dat is pas wat. ‘Visionair’ klinkt nog mooier. De Nederlandse historicus Hermann von der Dunk (1928-2018) schreef evenwel: elke nieuwe tijd reageert tegen de vorige en is dus ‘reactionair’ in de letterlijke zin van het woord. Dat geldt voor kwaadheid op de Kerk wegens het seksueel misbruik door haar bedienaren, of voor tegemoetkomingen die de slachtoffers van het kolonialisme decennia of zelfs eeuwen later vragen. De slachtoffers, of hun nakomelingen.

In beide geciteerde gevallen speelt de theorie van het uitgesteld leed, die ik jaren geleden verder uitwerkte in Utrecht tijdens een symposium over seksueel misbruik in de Kerk. Wereldwijd groeide de woede. Het werd almaar duidelijker dat machtsverhoudingen de seksuele ontsporingen mogelijk hadden gemaakt en protest ertegen in de kiem wisten te smoren. Nu de Kerk in West-Europa als machtsfactor verslagen was, werd ze ter verantwoording geroepen voor haar wandaden uit het verleden. Dat gebeurde door de kinderen, kleinkinderen of verdere nakomelingen van de oorspronkelijke slachtoffers. Mensen die de Kerk op de korrel namen, hadden vaak niet zelf onder (machts)misbruik geleden, maar zochten vergelding voor het leed dat hun grootouders ondergingen.

Hetzelfde geldt voor het kolonialisme. Het Britse Empire roept vooral herinneringen op, het klapte na de Tweede Wereldoorlog in elkaar. De meeste koloniën waren twintig jaar na diezelfde oorlog onafhankelijk. De Portugese, zoals Angola en Mozambique, ietwat later, gezien het autoritaire regime in Lissabon. Maar pas in onze tijd is volop sprake van verontschuldigingen, financiële compensaties en andere herstelmaatregelen. Ook hier geldt dat de oorspronkelijke slachtoffers van het kolonialisme grotendeels overleden zijn, en het hun nageslacht is dat om vergoeding vraagt, jaren later, nu de koloniale grootmachten van weleer hun invloed op het wereldtoneel zijn kwijtgespeeld.

Kortom, de theorie van het uitgesteld leed heeft een bij uitstek reactionaire basis. Ze is niet ‘vernieuwend’. Het leed was er vroeger ook. Maar het bleef lange tijd onuitgesproken omdat machtsverhoudingen een open gesprek erover verhinderden. Wie het leed had berokkend, stond te sterk. Pas wanneer die positie was afgebrokkeld, vele jaren later, ontstond ruimte voor het reactionaire moment zoals Hermann von der Dunk dat omschreef.

Het reactionaire moment kan, voor wie hegeliaanse denkmodellen verkiest, worden vertaald als de antithese die op de these volgt. Dat lijkt mij alvast niet onjuist. Voor een synthese, bijvoorbeeld met betrekking tot de positie van de Kerk, haar goede en minder goede kanten, is het vandaag te vroeg. Daarvoor blijven de emoties te sterk. Meer zelfs, het religieuze besef dat veel mensen eeuwenlang door het leven gidste, wordt vandaag meegesleurd in de negatieve maalstroom die het instituut treft. Voor de meeste mensen in West-Europa blijft het op dit moment moeilijk om tussen het kerkinstituut en het geloof een helder onderscheid te maken. Niet de ratio, maar de emoties verhinderen dat. Hoe sterker die zijn, hoe moeilijker de rede het heeft. Denk maar aan ons eigen leven: het is zelden vruchtbaar om in een vlaag van woede beslissingen te nemen die enige duurzaamheid beogen. Om die reden is het voorbarig ‘het einde van de Katholieke Kerk’ vast te stellen. Voor de tegenovergestelde gedachte ontbreekt op dit moment de noodzakelijke intellectuele ruimte. Elk moment van antithese heeft tijdelijk blinde vlekken.

Verbonden met het reactionaire karakter van de geschiedenis, zijn nieuwe taboes die altijd weer de kop opsteken en vorige taboes vervangen. Taboes zijn uitermate bepalend voor de tijdgeest. En er is niets mis mee; het is een hardnekkig misverstand van onze tijd dat het wél zo zou zijn. Waarom zijn mensen er dan tegen? Omdat het openlijk hebben en expliciteren van taboes hun zelfbeeld aantast, alsook hun prestige bij vooruitstrevende medemensen, bij de maatschappelijke voorhoede. Het is juist dat veel taboes de jongste decennia zijn verdwenen. Niet zolang geleden hoorden mensen te trouwen. Samenwonen zonder huwelijk was vies. Op echtscheiding rustte de vloek van de goegemeente. Wie er zich aan waagde en lesgaf aan een katholieke school, mocht tot minder dan een halve eeuw geleden meteen een andere baan zoeken. De wetgeving die abortus verbood, onderging in haast alle westerse landen versoepelingen. Homoseksualiteit werd in onze contreien geleidelijk van elk stigma ontdaan, wat onder meer tot de erkenning van het huwelijk tussen mensen van eenzelfde geslacht leidde. Kortom, veel taboes die vijftig jaar geleden bestonden, zijn weggevallen of verdampt.

Dat betekent niet dat we in een taboeloze samenleving zijn terechtgekomen. Elke tijd trekt nieuwe grenzen. Racisme is sinds kort in veel landen strafbaar. Seksisme evenzeer. Daarbij gaat het om voorheen onbestaande strafrechtelijke bepalingen die de jongste decennia werden ingevoerd. Overigens krijgen taboes niet altijd gestalte in wetgeving. Ze kunnen ook zuiver moreel van aard zijn. Dat geldt voor de problematiek rond mentale gezondheid. Velen, vaak jongeren, worstelen ermee en wachtlijsten bij psychologen zijn lang. Elke relativering van de problematiek wordt door patiënten zelf en door de samenleving met grote verontwaardiging moreel veroordeeld, onder meer door te verwijzen naar de hoge zelfmoordcijfers. Het is niet raadzaam het fysieke lijden (bijvoorbeeld een ongeneeslijke ziekte in een terminaal stadium) openlijk als erger te bestempelen dan het mentale lijden. Sommige mensen denken dat wel, maar als ze verstandig zijn en om hun reputatie in toonaangevende kringen geven, zwijgen ze en doen ze zedig aan zelfcensuur die ze desgevraagd met klem zullen ontkennen.

Het is duidelijk: oude taboes zijn door nieuwe vervangen, ook al dragen ze niet altijd de naam ‘taboe’, precies omdat het hebben van taboes iets voor bekrompen ouderwetse lieden is. Daarom worden nieuwe taboes mooi verpakt. Zo is er het zinnetje: ‘Racisme is geen mening maar een misdrijf.’ Dat klopt natuurlijk niet. Racisme is wel degelijk een mening, maar een mening die een misdrijf is. Het verbod houdt een beperking in van de vrijheid van meningsuiting, waar overigens niets mis mee hoeft te zijn. Mensenrechten zijn niet absoluut, hoewel uiteraard wel zo ruim mogelijk. Kortom, er bestaat een grote gêne om een taboe een taboe te noemen.

Nieuwe taboes ontstaan betrekkelijk vlug, het is vaak maar een kwestie van enkele jaren. Twee voorbeelden om dit te illustreren.

In 1977 ondertekenden verschillende Franse intellectuelen een brief waarin ze pleitten voor het decriminaliseren van seksuele contacten met minderjarigen. Onder hen bevonden zich de filosoof Michel Foucault (1926-1984), oud-studentenleider Daniel Cohn-Bendit (°1945) en Jack Lang (°1939), later minister van Cultuur onder François Mitterrand (1916-1996). In die tijd namen weinigen aanstoot aan hun boodschap. Nog een taboe dat werd gesloopt. Nauwelijks iemand keek ervan op. Later keerde het tij volledig. In 2021 sloeg Jack Lang op de radiozender Europe 1 mea culpa voor zijn uitlatingen van toen. ‘C’était une connerie inacceptable,’ deelde hij rouwmoedig mee. Tegelijk verwees hij naar de andere auteurs die het stuk mee hadden ondertekend en naar de tijdgeest: ‘C’était l’après-68. Et nous étions portés par une sorte de vision libertaire fautive.’ Jack Lang verwijst expliciet naar de tijdgeest, met name de nadagen van mei 1968. Hij bekent dat de tijdgeest de blik van de intellectuelen vertroebelde. Hij komt niet terug op een foute visie. Hij gaat verder dan dat en noemt zijn vroeger gedachtegoed niet eens een visie. Het was ‘une sorte de vision’, een afkooksel, een minderwaardig dingetje. In woorden van nu schuilt het misprijzen voor toen. Dat roept een prangende vraag op: hoe herken je zo’n compleet foute gedachte op het moment zelf waarop ze wordt uitgesproken? Heel vaak niet. Dat overkwam Jack Lang en overkomt wellicht niet alleen hem.

Een tweede voorbeeld dateert uit de zomer van 2022. Caroline Cayeux (°1948), Frans minister van Lokale en Regionale Overheden, werd geconfronteerd met uitspraken die ze in 2013 had gedaan, toen in haar land discussie ontstond over le mariage pour tous, dus ook voor mensen van hetzelfde geslacht. Ze noemde het ‘een bevlieging’ die indruiste ‘tegen de natuur’. Daarbij sprak ze laatdunkend over ‘tous ces gens-là’ die een huwelijk nastreefden. Dat was toen, in 2013. Edoch, tijdens een senaatszitting in juli 2022 volhardde de minister: ‘Je maintiens évidemment mes paroles.’ Ze had trouwens veel vrienden bij ‘ces gens-là’, meldde ze nog. Naar alle waarschijnlijkheid was dat haar oprechte mening. Er kwam meteen luid maatschappelijk protest. Kon ze wel minister blijven? Enkele dagen later herzag Cayeux haar standpunt. Ze noemde haar eigen uitspraken dom en onhandig, ze betuigde spijt. Onrechtstreeks verwees ze naar de tijdgeest: ‘Mijn uitspraken dateren van tien jaar geleden. Natuurlijk zou ik ze vandaag niet meer doen.’ Tijdens die tien jaar, die er overigens maar negen zijn, ontstond een nieuw maatschappelijk taboe waar de 73-jarige minister zich onvoldoende van bewust was. Anders had ze haar standpunten voor zichzelf gehouden en ze niet in de Franse senaat herhaald. Want dat ze diep in haar hart de inhoud van haar uitspraken betreurde, is erg onwaarschijnlijk. Minister blijven wilde ze natuurlijk wél.

Het is niet erg dat er taboes zijn. Ze zijn onvermijdelijk. Toch blijft het gebruik van het woord in bepaalde kringen taboe, omdat het juist de bedoeling is oude taboes zoals de stigmatisering van homoseksualiteit te doorbreken. Misschien kunnen we daarom, om veeleer ‘progressieve’ mensen gerust te stellen, spreken over ‘verstikkende’ (de oude) en ‘bevrijdende’ taboes (de nieuwe). Weliswaar in de wetenschap dat alle taboes, op het ogenblik dat ze ontstaan, een positief effect beogen, al was het enkel maar voor wie probeert ze in te voeren, of het nu om een kerk, een overheid of een cultureel dominante groep gaat.

Zijn er eeuwige taboes, die overeind blijven onafhankelijk van de tijdgeest? Er zijn wel degelijk taboes die de eeuwen lijken te trotseren. De cultuur van de oudheid illustreert dat. In de Griekse Oedipusmythe steekt de hoofdpersoon zichzelf de ogen uit nadat hij van de herder Porbas verneemt dat zijn echtgenote Iocaste tegelijk zijn moeder is. De meeste mensen, welke ook hun ideologische overtuiging moge zijn, vinden dit tot vandaag een onsmakelijke gedachte: iemands moeder die tegelijk diens vrouw is. Verschillende auteurs bogen en buigen zich over het taboe van incest. Vanuit diverse invalshoeken. Opvallend is evenwel dat bijvoorbeeld in het Belgische strafwetboek incest niet wordt verboden. Ouders en kinderen mogen, net als bloedverwanten in de zijlijn tot de derde graad, niet met elkaar trouwen. Maar seksuele betrekkingen zijn niet verboden, tenzij de meerderjarige er een minderjarige bij betrekt of de handelingen zonder toestemming werden gesteld. Het feit dat er geen wettelijk verbod is, betekent niet dat het taboe onbestaande is. Het blijft moreel en maatschappelijk overeind, ook in onze tijd. Maar is het helemaal onvergankelijk? Dat niet.

Een ander taai taboe vinden we in Sophocles’ toneelstuk Antigone. Die jonge vrouw vond dat haar broer Polyneikes, gedood na een tweegevecht met hun beider broer Eteokles, net als deze moest worden begraven, ondanks het verbod van koning Kreoon. Het kon niet dat zijn lichaam zomaar bleef liggen omdat hij een landverrader zou zijn, en ten prooi zou vallen aan roofvogels. De doden begraven was voor Antigone een goddelijke wet die de menselijke normen, zoals het verbod van de koning om Polyneikes te begraven, oversteeg. Doden begraven (of cremeren) vinden de meeste mensen ook nu nog belangrijk. Maar minder dan ten tijde van Sophocles. De humusatie, een gecontroleerd proces waarbij het lichaam van de overledene wordt verteerd en omgevormd tot gezonde en vruchtbare humus, mag rekenen op een toenemend aantal aanhangers. Ze gebeurt respectvol op een beschermd terrein, de metamorfosetuin, die alvast weinig ruimte laat voor ligstoelen. Niet iedereen is vandaag voor dit procedé gewonnen. In België is het voorlopig wettelijk niet toegestaan. Maar het verschijnsel is interessant: het respect voor het dode lichaam, een oude waarde, treedt in concurrentie met een opkomende: de zorg voor het leefmilieu. De eerste waarde domineert niet langer de tweede, zodat het taboe stilaan wegebt en humusatie bespreekbaar wordt. Al was het alternatief bij Antigone wreder. Tussen roofvogels en humusatie bestaat een verschil. En ook een gelijkenis: laat de natuur haar werk doen.

De twee voorbeelden tonen aan dat eeuwenoude taboes niet onwankelbaar zijn. Incest is in principe niet illegaal maar botst doorgaans op morele afkeuring. Humusatie is dan weer wel verboden, hoewel begrip ervoor groeiend is. De vraag blijft of er taboes bestaan die naadloos van alle tijden zijn. Van de klassieke mensenrechten die de burgerlijke en politieke rechten omvatten, zoals de vrijheid van meningsuiting of het recht op een behoorlijk proces, wordt doorgaans gezegd dat het recht om niet te worden gemarteld het enige absolute is. Het verbod om te doden is dat in geen geval, denk maar aan wettige zelfverdediging en, in ruimere en complexere zin, tirannenmoord.

Tijd voor een besluit. De tijdgeest draait vaak rond de concepten ‘reactie’ en ‘taboe’. Het spel van these en antithese speelt daarbij een grote rol. Tegelijk wordt een serene discussie bemoeilijkt door de negatieve connotatie die het woord ‘reactionair’ zowel als het woord ‘taboe’ in meer verlichte kringen heeft. Ze zijn evenwel van alle tijden, althans als verschijnsel, want inhoudelijk blijven ze komen en gaan. Weinig taboes zijn absoluut. Toch spelen ze een cruciale rol bij het bepalen van de tijdgeest.

De reactie en het taboe zijn leessleutels van de tijd waarin we leven. Wat maakt mensen erg boos? Wonden uit het verleden. Ze verklaren ‘reacties’ die, juist wegens hun emotionele oorsprong, soms tijdelijk en misschien overdreven zijn. Sterker nog dan de reactie, verraadt het taboe de tijdgeest. Wie in kaart weet te brengen wat een mens onder geen beding mag zeggen of doen, wil hij maatschappelijk overeind blijven, belandt vanzelf bij de dominante ideeën van zijn tijd. Om die taboes te doorbreken is dat onvoldoende, maar dat hoeft niet of niet altijd. Ze begrijpen is belangrijker. Gevoelens van vervreemding of van onbegrip over wat in onze tijd allemaal gebeurt – ‘de mensen zijn gek geworden’ – kunnen op die manier in een bredere context worden geplaatst.

Vooraleer een diepere analyse van het begrip ‘tijdgeest’ aan de orde is, moet in het volgende hoofdstuk een voorafgaandelijke vraag een antwoord vinden. Wat te denken over de menselijke en historische evolutie? Is er daadwerkelijk sprake van voortschrijdend inzicht? Of is die gedachte te ambitieus?

Hoofdstuk 2

Vooruitgang

Hoe mensen omgaan met de tijdgeest, hangt af van hun levensvisie. Nemen ze, openlijk of impliciet, de vooruitgangsgedachte als leidraad? Of zijn ze daar minder zeker van, zelfs als ze zich in onze wereld helemaal thuis voelen? De vraag is niet zonder belang. Wie in voortschrijdend inzicht gelooft, zal de tijdgeest in principe positief beoordelen, wil hij trouw blijven aan zijn overtuiging. In het tegenovergestelde geval is dat niet zo. Dan is de houding doorgaans neutraler. Cultuurpessimisten, een specifieke categorie van mensen die niet in vooruitgang geloven, gaan een stap verder, en roepen dat het vroeger beter was. De vooruitgangsdenker zal deze opmerking meteen als larie afdoen en zijn meewarigheid niet verbergen. Neem nu de openbare toiletten. Die waren vroeger minder proper. De zuivere vooruitgangsscepticus van zijn kant is geen cultuurpessimist. Hij sluit niet uit dat het vroeger beter kan zijn geweest, zonder daar evenwel vanuit te gaan. Het bewijs moet eerst worden geleverd. Actori incumbit probatio.

Zelf ben ik geen fan van ‘voortschrijdend inzicht’, ik geef het meteen toe. Vooruitgang bestaat natuurlijk op een spectaculaire manier in de exacte of biomedische wetenschappen. Onze levenskwaliteit werd er veel beter door. Dat ontkennen zou onzin zijn. Maar niet op alle gebieden zijn gelijkaardige successen merkbaar. Halen de huidige Europese wetgevers het niveau van de juristen uit het Romeinse keizerrijk, Gaius, Papinianus of Ulpianus? Verre van zeker. Hun schijnbaar eenvoudige maar glasheldere stellingen dateren uit een tijd toen de wereld ‘minder complex’ was, zouden critici kunnen aanvoeren. Maar het Romeinse keizerrijk zat fijnmaziger in elkaar dan velen vandaag denken. En belangrijker, het is niet omdat de samenleving complex is, dat rechtsregels dat ook moeten zijn. Integendeel, een goede rechtsregel slaagt erin een complexe realiteit in zo eenvoudig mogelijke normen te vatten.

Vrijwel iedereen heeft in zijn leven een aha-erlebnis die een blijvende invloed uitoefent op de rest van zijn bestaan. Bij mij is dat een passage uit het Dagboek 1946-1949 van Max Frisch (1910-1990). De Zwitserse schrijver stoot op de tram in Zürich op een collega. Die weidt uit over zijn nieuwe literaire productie, waar hij erg trots op is. Eindelijk heeft hij iets van waarde geschreven, vindt hij zelf. Tegelijk maakt hij zijn vorige werk met de grond gelijk. Frisch durft niet veel te zeggen, precies omdat hij de vroegere geschriften van zijn collega wel degelijk waardeert. Maar hoe kan hij daar openlijk voor uitkomen als de schrijver zelf nadrukkelijk afstand neemt van zijn oude teksten? Het is niet verantwoord mensen te beledigen door het werk waarop ze zelf neerkijken uitbundig te loven. Op zich een interessante gedachte: het is mogelijk mensen te kwetsen door hen te prijzen. Dat gebeurt vaak met zinnetjes zoals ‘vroeger was u grappig’ of ‘vroeger las ik graag wat u schreef’, hoewel meestal van die verzwonden bewondering geen empirisch waarneembare sporen terug te vinden zijn. Eigenlijk is de verwijzing naar vroegere glorie een techniek om het huidige misprijzen wreder te maken. Maar dat was bij Max Frisch niet het geval. Hij trad zijn collega onbevangen en met de beste bedoelingen tegemoet, voor zover zulks onder collega’s mogelijk is.

De ontmoeting ontlokte bij Frisch een cruciale gedachte. Waarom denken mensen altijd dat ze het nu beter doen en meer weten dan vroeger? Dat we vroeger ongelijk hadden en nu gelijk hebben? Het kan net zo goed andersom zijn, namelijk dat we vroeger gelijk hadden en nu ongelijk hebben. Of erger: dat we ons vergisten, vervolgens van mening veranderden maar ons bleven vergissen. Op een foute mening kan perfect een andere, even foute volgen. Die kans is groot. Waarom zou, na een eerste foute mening, waardoor onomstotelijk vaststaat dat de betrokkene tot verkeerde opvattingen te bewegen valt, de tweede beter zijn? Het is minstens even waarschijnlijk dat de kunst van het dwalen onverdroten verder haar beslag vindt.

Ik besef dat de redenering van Frisch over het individuele denken van één persoon gaat. De ontsporing van de enkeling betekent niet dat voortschrijdend inzicht van de mensheid in haar geheel onmogelijk is. En toch: waarom zou de individuele dwaling couranter zijn dan de collectieve? Er is alvast een argument voor het tegendeel te vinden. Wie meegaat met de tijdgeest, hoeft zich niet te verantwoorden. De meerderheid juicht zijn gedachten toe, wat hem van denken vrijstelt. Anders vergaat het een individu dat los van of tegen het dominante denken in een eigen visie ontwikkelt. Wie deze weg kiest, zal betere kaarten op tafel moeten leggen dan de volger van de tijdgeest.

De gedachte van Frisch kan worden aangevuld met twee andere, namelijk deze: hoed u voor wijsheid, en scherm niet zomaar met morele superioriteit. Beide zinnetjes houden een waarschuwing in voor oudere mensen die zich zeurderig opstellen en die vandaag, in tegenstelling tot jongere zeurpieten, ‘boomers’ worden genoemd.

Wijsheid. Mensen beroepen er zich graag op. Het gaat doorgaans om een houding waarbij de afwezigheid van actie verkozen wordt boven actie, met wijsheid als uitvlucht. Neem nu het volgende verhaal. Met een aantal kerkjuristen brachten we, begin jaren negentig van vorige eeuw, een bezoek aan Campion Hall, een college in Oxford. Daarna verkenden we de buurt, per auto het prachtige lentelandschap doorklievend. Plotseling stonden we, zonder dat we het speciaal opzochten, aan het graf van Winston Churchill, gelegen in de schaduw van het kleine kerkje van Bladon. Een vierkante toren, wat bomen errond, de luxe van eenvoud, Engelser kan nauwelijks.