Colofon

©2022 Mr. Klazien van Zwieten en Mr. Mariëlle Lindeboom

Uitgeverij kleine Uil, www.kleineuil.nl

ISBN: 9789464374469

ISBN ePub: 9789464374490

Vormgeving omslag: Riëtte van Zwol

Foto omslag: Aliko Sunawang op Unsplash

Boekproductie en ePub: LINE UP boek en media bv

Alle rechten voorbehouden. Alle auteursrechten en databankrechten ten aanzien van deze uitgave worden uitdrukkelijk voorbehouden. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet gestelde uitzonderingen, mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16h Auteurswet, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich te wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van een gedeelte van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever.

Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, kan voor de afwezigheid van eventuele (druk)fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaarden de auteur(s), redacteur(en) en uitgever deswege geen aansprakelijkheid voor de gevolgen van eventueel voorkomende fouten en onvolledigheden.

Voorwoord

Dit boek gaat over het Nederlandse erfrecht. Iedereen die zich wel eens afvraagt: ‘wat gebeurt er na overlijden met mijn vermogen, of met het vermogen van een familielid?’ krijgt daar een keer mee te maken.

In ruim 675 vragen en antwoorden wordt het erfrecht voor iedereen begrijpelijk uitgelegd. Bij elke vraag is een uit het leven gegrepen voorbeeld opgenomen. Door het lezen van deze voorbeelden krijgt de lezer een goed beeld van wat er na zijn overlijden met zijn vermogen gebeurt als er geen testament is gemaakt. Daarnaast worden er talloze mogelijkheden aangedragen om in een testament een regeling te laten opnemen die precies aansluit op de eigen wensen van de lezer. Ook kan het boek helpen bij het begrijpen van een testament na overlijden, en daarmee veel onenigheid voorkomen.

In het boek treft u geen kant-en-klare testamentaire formuleringen. Die zal elke notaris op eigen wijze geven. Maar als blijkt dat het maken van een testament noodzakelijk is, kan de lezer met de informatie uit dit boek goed voorbereid naar de notaris. Ook voor het wijzigen van een bestaand testament is het boek een onmisbare hulp om wegwijs te raken in alle obstakels en mogelijkheden.

Testamenten bevatten vaak vele pagina’s vol moeilijke woorden, ingewikkelde zinnen en wetsartikelen. De notaris legt de inhoud van het testament bij het ondertekenen altijd uit, maar het is onze ervaring dat toch veel mensen het kantoor verlaten en de uitleg vergeten zijn. Ook daarom maakten we dit boek: zodat u alles nog eens rustig kunt nalezen.

Dit boek is bijgewerkt aan de hand van de meest recente wetgeving (ook het nieuwe Huwelijksgoederenrecht) en jurisprudentie. Het boek is zodanig opgebouwd dat u in deel 1 meer kunt lezen over het Nederlandse erfrecht zoals het in de wet staat en voor iedereen geldt. Daarna leest u in deel 2 over alle voorkomende mogelijkheden om af te wijken in een testament. Ook het maken van een levenstestament wordt uitgebreid toegelicht. Op veel plaatsen in het boek wordt tussen haakjes verwezen naar vragen die op hetzelfde onderwerp betrekking hebben. Waar mogelijk zijn verwijzingen opgenomen naar de gevolgen voor erfbelasting, maar omdat de fiscale cijfers jaarlijks worden aangepast beoogt het boek op dat punt niet uitputtend te zijn. Voor actuele fiscaliteit wordt verwezen naar de website van de Belastingdienst (www.belastingdienst.nl).

Als dit boek u kan helpen het Nederlandse erfrecht te begrijpen of een (levens)testament te maken of te doorgronden, dan is onze missie volbracht!

Het manuscript is afgesloten op 18 maart 2022.

Mr. Klazien van Zwieten, oud-kandidaat-notaris

Mr. Mariëlle Lindeboom, toegevoegd notaris

Inhoud

Voorwoord

Deel I Het Nederlandse Erfrecht

I. Algemene bepalingen omtrent erfopvolging

Erfopvolging

Bestaansvereiste

Gelijktijdig overlijden

Onwaardig om te erven

Niet-opengevallen nalatenschap

Betalingsregeling bij bedrijfsovername

Waardebepaling

Schulden van de nalatenschap

Schuldeisers

Geregistreerd partnerschap

Samenwoners

Wijziging huwelijksgoederenrecht

II. Erfopvolging volgens de wet

Erfgenamen

Geen kinderen

Zwanger

Gescheiden van tafel en bed

Verzoek echtscheiding

Ongehuwd en geen kinderen

Kloving vervallen

Plaatsvervulling

Geen plaatsvervulling door stiefkinderen

Bloedverwantschap

Gerechtelijke vaststelling vaderschap

De staat

Erven bij staken

III. Het wettelijk erfrecht van de echtgenoot en de kinderen

Wettelijke verdeling

Kinderen vorderingsrecht

Opeisbaarheid van de vordering

Rentepercentage

Rentepercentage bij testament

Eigen kinderen met lege handen

Berekening vordering, vaststellingsovereenkomst

Verplicht tot medewerking

Minderjarigheid

Onterving en wettelijke verdeling

Onenigheid

Onjuiste taxatie

Datum waardebepaling

Waarde woonhuis

Waardering door deskundigen

Schenking, inbreng

Plaatsvervulling en wettelijke verdeling

Verkoop vordering

Van tafel en bed gescheiden echtgenoot en wettelijke verdeling

Schulden

Boedelbeschrijving

Boedelbeschrijving in sommige gevallen verplicht

Inzage en inlichtingen

Aflossing vordering van een kind

Terugbetaling

Aflossing minderjarige

Wettelijke verdeling en inkomstenbelasting

Ongedaanmaking wettelijke verdeling

Notariële verklaring binnen drie maanden, boedelregister

Ongedaanmaking wordt gestraft

Bijzondere volmacht

Fiscale overwegingen

Verklaring van erfrecht

Afstand doen van ongedaanmaking

Ongedaanmaking na uitkering erfdeel

Dementie

Testamentair bewind

Uitsluiting ongedaanmaking bij testament

Wilsrechten van de kinderen

Op welke goederen?

Bloot-eigendomswilsrecht op ouder, stieffamiliegevaar

Uitoefening wilsrecht door een van de kinderen

Hertrouwen

Aflossing schuld

Verkoop woonhuis

Bloot- en vol-eigendomswilsrechten bij testament uitsluiten

Huis naar kinderen

Testament noodzakelijk bij kinderen uit verschillende huwelijken

Vordering lager dan waarde woonhuis

Met waarde vruchtgebruik wordt geen rekening gehouden

Wel of niet wilsrecht uitoefenen

Uiteenlopende rechten

Onenigheid

Zaaksvervanging

Vol-eigendomswilsrecht op stiefouder

Bloot-eigendomswilsrecht op stiefouder

Stiefkind tegenover eigen kind

Wilsrecht vervalt bij voldoening schuld

Goederen als zekerheid

Zaaksvervanging

Waardeloze vordering kind

Overlijden stiefouder, vol-eigendomswilsrecht op erfgenamen van stiefouder

Stiefouder kan verkopen

Mededelen uitoefening wilsrecht

Rechten erkend kind

Wilsrecht op welke goederen

Financiering blijft buiten beschouwing

Vervreemding en vertering door langstlevende echtgenoot; ongedaanmaking van uitgeoefend bloot-eigendomswilsrecht

Geen zaaksvervanging

Wilsrechtenvruchtgebruik niet verkopen

Vervreemden en verteren

Verkoop van niet-opeisbare vordering van kind

Vordering valt niet in beperkte gemeenschap van goederen

Echtscheiding

Wilsrecht en inkomstenbelasting

Ouderlijke boedelverdeling blijft geldig

IV. Andere wettelijke rechten

Erfrechtelijke aanspraken

Voortgezette bewoning

Huurwoning

Verzorgingsvruchtgebruik op woonhuis en inboedel; binnen zes maanden verzoeken

Tweede woning

Geen verzorgingsvruchtgebruik bij ongedaanmaking wettelijke verdeling

Niet verkopen of verhuren

Verzorgingsvruchtgebruik op andere goederen; binnen één jaar verzoeken

Verzorgingsbehoefte

Verzorgingsvruchtgebruik op opeisbare vorderingen van kinderen; binnen één jaar verzoeken

Verzorgingsvruchtgebruik op legaat

Vervreemding en vertering

Dwingend recht

Echtscheidingsprocedure

Ongedaanmaking verzorgingsvruchtgebruik

Vruchtgebruik bewind

Passend verzorgingsniveau

Verzorgingsvruchtgebruik op gedane giften; inkorting giften

Verzorgingsvruchtgebruik en inkomstenbelasting

Sommen ineens minderjarigen

Som ineens voor verrichte arbeid

Voorrang verzorgingsvruchtgebruik of sommen ineens

Recht op overdracht van de onderneming tegen redelijke prijs

Recht op overdracht van aandelen in een nv of bv

V. Legitieme portie

Kind recht op legitieme portie; legitimaris

Verschillen oude en nieuwe erfrecht

Echtgenoot geen legitieme portie

Ouders geen legitieme portie

Verblijvingsbeding in samenlevingsovereenkomst en legitieme portie; testament noodzakelijk

Legitimaris geen erfgenaam, maar schuldeiser; vordering in geld en niet in goederen

Legitieme portie vrij en onbezwaard

Grootte van de legitieme portie; legitimaire massa; giften

Onterven van kind

Legitimaire massa; toerekening giften

Bewind, executeur en uitsluitingsclausule

Tijdstip waardering giften; levensverzekering

Quasi-legaat

Levensverzekering, lijfrente en studiekosten

Vermindering op legitieme portie

Inferieure verkrijging niet in mindering gebracht op legitieme portie

Legitieme in termijnen bij bedrijfsovername

Recht op informatie; inzage

Wettelijke verdeling en niet-opeisbaarheid legitieme portie

Andere wettelijke rechten langstlevende en niet-opeisbaarheid legitieme portie

Vruchtgebruik testament en niet-opeisbaarheid legitieme portie

Stiefouder en onterving

Inroepen legitieme portie bij ongedaanmaking wettelijke verdeling

Inkorting

Kinderen, stiefkinderen en legitieme portie

Stiefouder, stiefkinderen en legitieme portie

Levenspartner en legitieme portie

VI. Aanvaarding, verwerping en beneficiaire aanvaarding

Zuivere aanvaarding

Verwerping

Beneficiaire aanvaarding

Aanvaarding

Griffie van de rechtbank

Voorwaarden

Verwerping en plaatsvervulling

Schulden

Recht van beraad

Daden van beheer

Beneficiaire aanvaarding

Minderjarigen

Wettelijke vereffening

Verwerping legaat

Deel II Wat kan ik bij testament regelen?

VII. Testament algemeen

A. Testament

Wel of niet een testament maken

Leeftijd

Geestelijke stoornis

Vergoeding aan verzorgers

Vormvoorschriften

Notarieel testament

Depot-testament

Eigenhandig geschreven testament (olografisch testament)

Centraal Testamentenregister

Noodtestament

Echtscheiding

Dwang

Onvervreemdbaar

Uitleg

Opeisbaar bij hertrouwen. Recht op verzorging

Onterving, verwerping, plaatsvervulling en aanwas

Schulden

Geregistreerd partnerschap

B. Codicil

Betekenis

Welke goederen

Executeursbenoeming bij testament

Vormvereisten

Bewaren van codicil

Wijzigen van codicil

Codicil pas uitvoeren na overlijden van de langstlevende echtgenoot

Voordeel van codicil

Soms beter een testament, wensbepaling

C. Soorten van testamentaire bepalingen

Testamentaire bepalingen

Erfstelling

Aanwas

Plaatsvervulling

Legaat

Testamentaire last

Making onder voorwaarde

Stichting of fonds op naam

VIII. Inhoud testament

A. Herroeping

Laatste testament

Ook codicil is herroepen

Latere beschikking vervangt eerdere beschikking

Notariële akte

Aanvullend testament

Andere notaris

Nieuw testament soms niet nodig

Herroepen depot-testament

Afschrift van oude testamenten

B. Rechtskeuze

Vererving

Afwikkeling

Geen rechtskeuze

Tweede huis in Frankrijk

Vormvoorschriften

Tienjaarstermijn

Op Curaçao geen tienjaarstermijn

C. Legaat

Vorderingsrecht

Geldlegaat. Vrij van erfbelasting en kosten

Bestaan

Legataris onbekend

Prelegaat

Legaten in percentages

Plaatsvervulling en aanwas

Erfgenaam heeft schulden

Terugvordering van legaat

Legaten verminderen

Legaat met last

Dertigdagentermijn

Legaat eerst naar ouder dan naar kinderen

Opeisbaar na zes maanden

Aandachtspunten bij het maken van een legaat

Legaat tegen inbreng

Overdrachtsbelasting

Erfbelasting

Inkomstenbelasting

Legaat tegen vergoeding

Gelegateerde goed niet meer aanwezig

Aandenken uitkiezen

Legaat en legitieme portie. Inkorting

Legaat groter dan nalatenschap

Legaat aan executeur

Legaat van huis met hypotheek

Legaat en algehele gemeenschap van goederen

D. Testamentaire last

Last om huisdieren te verzorgen

Vervallenverklaring van de last

Last wijzigen

Lezen van Heilige Missen

Executeur last opleggen

Ongeborenen bevoordelen

E. Erfstelling

Erfgenamen

Echtgenoot onterven

Wettelijke rechten van echtgenoot

Kinderen onterven

Kind groter deel

Plaatsvervullingsregeling in testament opnemen

Verwerping

Eén kind erfgenaam, de andere kinderen een legaat

Ouders onterven

Ouders overlijden eerder

Geen plaatsvervulling door stiefkind

Goede doelen stichting ontbonden

F. Langstlevende echtgenoot

Wettelijke verdeling

Erfdeel kinderen niet opeisbaar

Nog oud testament

Wettelijke verdeling uitsluiten

Keuzelegaat van alle goederen. Quasi-wettelijke verdeling

Passend verzorgingsniveau voor de langstlevende

Schulden van de kinderen aflossen

Erfbelasting voor de kinderen voorschieten of tweetrapstestament

G. Kinderen

Onterven

Legitieme portie. Inkorting

Plaatsvervulling bij onterving

Wettelijke verdeling onaantastbaar

Termijn van 5 jaar

Inferieure bepaling

Plaatsvervulling bij verwerping. Inkorting

Inkorting bij onterving

Verwerping om dubbele erfbelasting te voorkomen

Vrij van inbreng van schenkingen

Aflossing schulden van kinderen

Erfbelasting

Inkomstenbelasting. Defiscalisering

Pleegkind

H. Stiefkinderen

Gelijkschakelingsbepaling

Alles naar eigen kinderen

Tweede echtgenote verzorgd achterlaten

Plaatsvervulling bij stiefkinderen

Stiefkinderen in de wettelijke verdeling betrekken

Erfbelastingtarief

I. Wettelijke verdeling

Testament in beginsel niet nodig

Wettelijke verdeling uitsluiten

Overdrachtsbelasting

Ongedaanmaking wettelijke verdeling

Gevolgen van ongedaanmaking van wettelijke verdeling

Betrekkingsclausule stiefkinderen

Onterving bij wettelijke verdeling

Legaat naast wettelijke verdeling

Tenaamstelling

Opeisbaarheid vordering van kinderen

Zekerheidstelling

Rentepercentage

Aflossing schulden van de kinderen

Pleegkind een legaat bij toepassing van de wettelijke verdeling

J. Wilsrechten

Betekenis

Stieffamiliegevaar

Wilsrechten uitsluiten

Wilsrechten uitbreiden en beperken

Aandelen in bv

Overdrachtsbelasting. Defiscalisering

K. Vruchtgebruik

Gebruik en genot

Rechten en verplichtingen

Verwaarlozing van vruchtgebruiksgoederen

Verhuur van woonhuis

Verkoop van woonhuis. Zaaksvervanging

Einde vruchtgebruik bij hertrouwen

Wettelijk recht van vruchtgebruik bij onterving van langstlevende echtgenoot

Vruchtgebruik testament

Inkomstenbelasting en eigenwoningregeling.

Beheer en beschikking

Huis met hypotheek

Vervreemden en bezwaren

Vervreemden en interen

Vruchtgebruik kapitaal opmaken

Zekerheidstelling

Vruchtgebruik voor twee of meer personen

Duur van vruchtgebruik

Bewind

Geen verrekening van vruchten en kosten

Stemrecht in bv. Winstuitkering

Afstand doen van vruchtgebruik

Verkoop van vruchtgebruik

Vruchtgebruik inferieure bepaling

Erfbelasting

L. Recht van gebruik en bewoning

Legaat

Niet verhuren en verkopen

Erfbelasting

Last van de erfgenamen

M. Makingen onder tijdsbepaling en onder voorwaarde. Tweetrapsmaking

a. Making onder tijdsbepaling

Betekenis

Vruchtgebruik bepalingen van toepassing

Bewind

Vervreemden en verteren

b. Making onder voorwaarde

Betekenis

Vruchtgebruik bepalingen opnemen in testament

c. Tweetrapsmaking. Fideï-commissaire making onder voorwaarde

Betekenis

Ongeboren kinderen kunnen ook erven. Bloedverwant zijn

Afstanddoening

Verschil fideï-commis en fideï-commis de residuo

Afgifte overgebleven goederen

Eerst op eigen vermogen interen

Ex-echtgenoot mag niet via de kinderen erven

Bepalingen bij tweetrapsmaking

Erfbelasting

N. Bewind

Betekenis

Wettelijke vermoedens voor onder bewindstelling

Inferieure bepaling. Beweegredenen van onder bewindstelling

Verwerpen en legitieme portie opeisen

Drugsverslaafd

Bescherming tegen schuldeisers

Onder bewindstelling raadzaam

Inwerkingtreding

Wie bewindvoerder

Taak van de bewindvoerder

Erfdeel gedeeltelijk onder bewind

Tijdelijk bewind

Beheer

Beschikkingsbevoegdheid

Publicatie

Belegging en herbelegging

Opbrengst van onder bewind gesteld vermogen

Kapitaaluitkeringen. Intering

Aansprakelijkheid bewindvoerder

Beloning bewindvoerder

Einde bewind

Bewind bij aanwezigheid van ex-echtgenoot

Rekening en verantwoording

O. Executeur

Betekenis

Taak

Beschikkingsonbevoegdheid van de erfgenamen

Benoeming

Ontslag

Overlijden van executeur

Begrafenisexecuteur of éénsterrenexecuteur

Beheers executeur of tweesterrenexecuteur

Turbo-executeur of driesterrenexecuteur

Executele en legitieme

Verschillen oud erfrecht en huidig erfrecht

In overleg met de erfgenamen. Toestemming van de erfgenamen

Informatieplicht

Aanwijzing boedelnotaris

Testamentaire last

Executeur met afwikkelingsbewind

Vruchtgebruik testament en executele

Wettelijke verdeling en executele

Selbsteintritt

Aansprakelijkheid erfbelasting

Loon van executeur

Executeur naast bewindvoerder

Einde taak en beheer van de executeur

Rekening en verantwoording

Executeursbenoeming volgens het oude erfrecht

Boedelgevolmachtigde

P. Voogdij

Ouderlijk gezag en voogdij

Ex-echtgenoot vertegenwoordigt minderjarige kinderen

Financiële regeling voor voogd

Uitsluiting ouderlijk vruchtgenot

Q. Uitsluitingsclausule

Echtscheiding

Testament noodzakelijk

Ongedaanmaking clausule niet mogelijk

Voorwaarde aan uitsluitingsclausule

Herbelegging

Schenking

R. Alleenstaande

Ongehuwd en kinderloos

Goede doelen aanwijzen

Executeur

Tweetrapsmaking

Aparte besteding

Enige erfgenaam verwerpt, wat nu?

Testateur bepaalt bestemming

Eénoudergezin

Halfbroers en halfzusters

S. Samenwoners

Testament noodzakelijk

Testament en samenlevingsovereenkomst

Geen sprake van stiefkinderen

Pas op met kruislingse polissen

Samenwoners met kind

Samenwonende partner gaat boven kinderen

Dertigdagenclausule

Gelijktijdig overlijden

Families delen

Tweetrapsmaking

Hoogte erfbelasting

Voorkinderen

Wettelijke verdeling niet toepasbaar

Meerrelatie

T. Gehandicapte kinderen

Testamentaire regeling

Eerst naar het gehandicapte kind dan naar het goede doel

Ouderlijke woning

U. Overdracht van een bedrijf

Testamentaire regeling

Regeling tijdens leven

Meerwaarde delen

Certificering van aandelen

Stemrecht

Levenstestament

Legaat van dochtervennootschap

Vererving van een aanmerkelijk belang in een beleggingsvennootschap

V. Uitvaartregeling

Testamentaire regeling

Heilige Missen lezen

Ter beschikking stellen van de wetenschap

Geen levensverlengende maatregelen

W. Estate planning

Erfbelasting besparende regelingen. Soorten testamenten

Goede doelen, belastingvrij

Fiscale dertigdagenclausule

Herroepelijke schenking onder bewind

Voorwaardelijke uitsluitingsclausule

Woonhuis naar kinderen

Geregistreerd partnerschap aangaan

X. Levenstestament en volmacht tijdens leven

Wat is een levenstestament?

Centraal Levenstestamentenregister

Inzage levenstestament

Verdeling inboedel

Social media

Bezittingen in het buitenland

Benoemen van een toezichthouder

Curator, bewindvoerder en mentor

Brief en volmacht

Meest deskundige kind volmacht

Substitutie volmacht

En/of rekeningen bij de bank

Aansprakelijkheid gevolmachtigde

Gesplitste volmacht

Bewindvoerder verkoopt uw goederen

Notariële of onderhandse volmacht

Rekening en verantwoording

Y. Testamenten van vóór 1 januari 2003

Geldige testamenten

Legitieme portie

Echtgenoot onterfd

Executeur

Gescheiden

Wilsrechten

Ouderlijke boedelverdeling

Legaat en wettelijke verdeling de oplossing

Bij onduidelijkheid nieuw testament

Samenwoners

Onterving en plaatsvervulling

Oud keuzetestament

Ouderlijke boedelverdeling zonder executeur kan problemen geven

Begrippenlijst

Deel I Het Nederlandse Erfrecht

I. Algemene bepalingen omtrent erfopvolging

Erfopvolging

1. Op welke manieren kan erfopvolging plaatsvinden?

Erfopvolging kan op twee manieren plaatsvinden:

a. | op grond van de wet, oftewel erfopvolging bij versterf of versterferfrecht;
b. | op grond van een uiterste wilsbeschikking, oftewel testamentaire erfopvolging.

Als iemand komt te overlijden zonder bij testament te hebben bepaald wie zijn erfgenamen zijn, regelt de wet wie dat zijn. Wie een andere regeling wil dan de wet aangeeft, moet bij een notaris een testament laten opmaken. Het is van belang te weten hoe de wet de erfopvolging regelt, als er geen testament is.

Bestaansvereiste

2. Kan ik al mijn kleinkinderen, ook die na mijn overlijden worden geboren, tot mijn erfgenamen benoemen?

Nee, op het moment van overlijden moet men bestaan (in leven zijn) om als erfgenaam te kunnen optreden (uitzondering mogelijk bij testament VIII.c.4).

Alleen de kleinkinderen die al geboren zijn, kunnen uw erfgenamen zijn. Hieronder valt ook het kleinkind waarvan uw (schoon)dochter zwanger is (II.7) of het kind dat na uw overlijden met succes een vaderschapsactie heeft ingesteld (II.19).

Ik adviseer u dan ook deze bepaling alleen in uw testament op te nemen, als u zeker weet dat er geen kleinkinderen meer kunnen komen. En dat is natuurlijk nooit met zekerheid te zeggen.

Gelijktijdig overlijden

3. Wanneer spreekt men van gelijktijdig overlijden?

Als niet is vast te stellen wie van twee (of meer) personen het eerst is overleden, gaat de wet ervan uit dat deze personen tegelijk zijn overleden. Dit zal zich met name voordoen bij vlieg- en natuurrampen, auto-ongelukken en terroristische aanslagen.

Als mensen gelijktijdig zijn overleden, kunnen zij geen erfgenamen van elkaar zijn, omdat de een, op het moment van overlijden van de ander, voor de wet niet meer bestaat.

4. Mijn zoon en zijn vriendin, met wie hij samenwoonde, zijn onlangs bij een auto-ongeluk om het leven gekomen. Zij hadden allebei een testament waarin zij elkaar tot erfgenaam hebben benoemd. Wie zijn de erfgenamen van mijn overleden zoon nu zijn vriendin ook is overleden?

Eerst moet worden vastgesteld wie het eerst is overleden. Als dat uw zoon is geweest, is zijn vriendin, op grond van zijn testament, zijn enige erfgename. Als zijn vriendin als laatste is overleden, is haar familie (ouders, broers en zusters) op grond van de wet haar erfgenaam.

Als de volgorde van overlijden niet kan worden vastgesteld, bepaalt de wet dat uw zoon en zijn vriendin gelijktijdig zijn overleden. Dat betekent wel dat de vriendin geen erfgename meer kan zijn van uw zoon, omdat zij is overleden en voor de wet niet meer bestaat. In dat geval bent u, als de ouders, broers en zusters van uw zoon erfgenaam en zijn de ouders, zusters en broers van zijn overleden vriendin haar erfgenaam (II.10).

Als het moeilijk is vast te stellen wie er het eerst is overleden, kan de rechter zonodig uitstel verlenen om bewijs te leveren.

Het is dus raadzaam bij testament te regelen wie de erfgenamen zijn bij gelijktijdig overlijden en overlijden vlak na elkaar om te voorkomen dat de familie van de laatst overledene alles krijgt en de andere familie niets.

In uw testament kunt u een zogenoemde dertigdagenclausule opnemen ter voorkoming dat er tweemaal erfbelasting is verschuldigd als men vlak na elkaar komt te overlijden. (VIII.W.3)

Onwaardig om te erven

5. Mijn zoon heeft mijn echtgenoot in een boze bui doodgestoken, omdat mijn echtgenoot mij regelmatig mishandelde. Kan mijn zoon na deze daad erven van zijn vader?

De wet schrijft voor dat mensen bij bepaalde handelingen onwaardig zijn om te erven.

Een erfgenaam erft niet als:

a. | hij is veroordeeld voor moord of poging tot moord op de erflater;
b. | hij is veroordeeld voor een opzettelijk gepleegd misdrijf tegen de erflater waarop volgens het Nederlands strafrecht ten minste vier jaar gevangenisstraf staat;
c. | hij de erflater gedwongen heeft een testament te maken;
d. | hij het testament van de erflater heeft verduisterd, vernietigd of vervalst.

In uw geval zal de rechter eerst een uitspraak moeten doen of uw zoon wel of niet wordt veroordeeld. De rechter kan hem, afhankelijk van de omstandigheden, ook ontslag van rechtsvervolging geven, zodat hij dan wel kan erven.

NB. In het erfrecht wordt bepaald dat als een kind onwaardig is om te erven, zijn plaats wordt ingenomen door zijn kind(eren). Deze plaatsvervulling geldt niet als de echtgenoot zijn echtgenote vermoordt. De kinderen van de echtgenoot uit een eerdere relatie nemen dan niet de plaats in van hun vader (II.1).

Niet-opengevallen nalatenschap

6. Ik wil met mijn dochter uit mijn eerste huwelijk overeenkomen dat, als ik haar nu € 100.000 schenk, zij geen beroep doet op haar legitieme portie als ik kom te overlijden. Is dat rechtsgeldig?

Nee, een dergelijke overeenkomst met uw dochter is nietig (niet geldig). U kunt met haar geen afspraken maken over uw nalatenschap vóór uw overlijden, dus voor het zogenoemde openvallen van uw nalatenschap.

Ook kunt u niet met een kind overeenkomen dat u uw testament niet meer zult wijzigen. Dergelijke afspraken zijn ongeldig.

7. Mijn vriend heeft veel schulden gemaakt. Zijn vader is een vermogend man, maar wil hem niet helpen. Mijn vriend stelt voor om zijn toekomstig erfdeel van zijn vader aan mij te verkopen. Kan ik een dergelijke overeenkomst met hem aangaan?

Nee. U kunt geen overeenkomsten aangaan over een nog niet opengevallen nalatenschap of een evenredig deel daarvan.

Wel is het mogelijk overeenkomsten aan te gaan over met name te noemen goederen uit een toekomstige nalatenschap; u kunt bijvoorbeeld met uw vriend overeenkomen dat u nu de vleugel van zijn vader koopt, maar zo’n overeenkomst is erg onzeker, omdat het maar zeer de vraag is of uw vriend de vleugel krijgt toebedeeld en of de vleugel nog wel aanwezig is als zijn vader overlijdt.

Verder is het mogelijk zogenoemde verblijvingsbedingen, overnemingsbedingen en optiebedingen overeen te komen, die pas werken na overlijden van een contractant, bijvoorbeeld bij samenlevingsovereenkomsten, maatschappen en vennootschappen onder firma’s.

Betalingsregeling bij bedrijfsovername

8. Ik heb samen met een zakenpartner een garagebedrijf. Wij hebben een vennootschap onder firma opgericht met de bepaling dat de langstlevende van ons beiden het bedrijf mag voortzetten tegen betaling van de helft van de waarde van het garagebedrijf. Mijn zakenpartner is onlangs overleden. Zijn vrouw en kinderen eisten meteen de helft van de waarde van het garagebedrijf in geld op. Ik kan dit geldbedrag niet meteen op tafel leggen. Wat kan ik doen?

U kunt de rechtbank (dus niet de kantonrechter) verzoeken te bepalen dat de geldsom pas na verloop van een bepaalde tijd, hetzij ineens, hetzij in termijnen hoeft te worden betaald. De rechtbank zal de belangen van beide partijen afwegen, eventueel bepalen of u over deze geldsom rente moet betalen en of u eventueel persoonlijke of zakelijke zekerheid (bijvoorbeeld hypotheek) voor de voldoening van de hoofdsom (met rente) moet stellen.

Deze wettelijke bepaling kan heel belangrijk zijn bij bedrijfsopvolging van een bedrijf van de erflater. Het kan voor degene die het bedrijf overneemt soms moeilijk zijn om het gehele bedrag meteen na overlijden van de erflater op tafel te leggen. Deze algemene regel geldt ook als het bedrijf wordt uitgeoefend door middel van een nv of bv.

Waardebepaling

9. Onlangs is mijn vader overleden. Hij had geen testament. Mijn vader laat onder meer het woonhuis na waarin hij met mijn moeder woonde. Verder laat hij na (de blote eigendom van) een huis waarvan mijn broer het vruchtgebruik heeft, alsook een kantoorpand dat hij heeft verhuurd aan een bedrijf. Moet voor de berekening van het saldo van de nalatenschap van mijn vader de leegwaarde van de onroerende goederen worden aangehouden?

De wet bepaalt dat de waarde van de goederen van de nalatenschap wordt bepaald naar de waarde die ze hadden op het tijdstip onmiddellijk ná het overlijden van uw vader. Het woonhuis moet in beginsel naar de leegwaarde worden gewaardeerd (III.18). De staatssecretaris heeft echter bepaald dat voor de erfbelasting de WOZ-waarde (Wet Onroerende Zaakbelasting) per 1 januari van het jaar van overlijden of de WOZ-waarde in het jaar na het jaar van overlijden van de onroerende goederen mag worden gehanteerd. Deze waarde is meestal ook de waarde voor de verdeling van de nalatenschap tussen de erfgenamen, tenzij een erfgenaam daartegen bezwaar maakt. De WOZ-waarde en de marktwaarde kunnen uiteenlopen.

Het feit dat uw moeder in het woonhuis blijft wonen, heeft niet tot gevolg dat het woonhuis lager mag worden gewaardeerd.

Bij de bepaling van de waarde van het huis waarvan uw broer het vruchtgebruik heeft, moet wel rekening worden gehouden met de waarde drukkende last van het vruchtgebruik, omdat uw broer al voor het overlijden van uw vader het vruchtgebruik had (uitzondering quasi-legaat V.15).

Het kantoorpand moet in verhuurde staat worden gewaardeerd, omdat het pand verhuurd was voor het overlijden. De wet heeft daarvoor een regeling gemaakt.

Bij de waardebepaling mag echter geen rekening worden gehouden met omstandigheden die ten gevolge van het overlijden kunnen ontstaan, zoals het wettelijk vruchtgebruik (hoofdstuk III en IV).

Schulden van de nalatenschap

10. Welke schulden mag ik in mindering brengen op het saldo van de nalatenschap?

De wet geeft een opsomming van de schulden die mogen worden afgetrokken voor de berekening van het saldo van de nalatenschap. Dit is onder meer van belang voor de berekening van de legitimaire massa, de legitieme portie en de sommen ineens (IV.23,25, V.8). Volgens de wet zijn als schulden van de nalatenschap aan te merken:

a. | de schulden die de erflater al voor zijn overlijden had en door zijn overlijden niet zijn tenietgegaan, en de zogenoemde vol-eigendomswilsrechten (III.48,70);
b. | de kosten van de begrafenis of crematie (lijkbezorging);
c. | de kosten van het afwikkelen (vereffening) van de nalatenschap;
d. | de kosten van de executeur;
e. | de erfbelasting;
f. | de schulden van de sommen ineens en andere wettelijke rechten (hoofdstuk IV.);
g. | de legitieme porties (hoofdstuk V.);
h. | de legaten;
i. | de quasi-legaten (V.15).

In de vragen hierna zal een en ander nader ter sprake worden gebracht.

Schuldeisers

11. Mijn vader is overleden en heeft geen testament nagelaten. Mijn moeder was al eerder overleden, dus nu zijn de drie kinderen de enige erfgenamen. Mijn vader had persoonlijke schulden. Ook ik heb diverse schulden. Mijn schuldeisers maken nu aanspraak op de gehele nalatenschap van mijn vader, omdat ik mede-erfgenaam ben. Waarop hebben mijn schuldeisers en die van mijn vader recht?

De schulden van uw vader moeten in de eerste plaats uit de nalatenschap van uw vader worden voldaan. Is de nalatenschap niet toereikend dan kunnen de schuldeisers van uw vader het privévermogen van de erfgenamen aanspreken, dus ook uw privévermogen.

Uw schuldeisers kunnen alleen aanspraak maken op uw privévermogen en op uw erfdeel, dus niet op de gehele nalatenschap van uw vader.

De schuldeisers van uw vader hebben voorrang op de nalatenschap van uw vader. Daarna komen uw schuldeisers aan bod.

NB. Als de nalatenschap van uw vader negatief is, is het raadzaam de nalatenschap van uw vader beneficiair te aanvaarden (hoofdstuk VI.), dat wil zeggen dat u niet persoonlijk aansprakelijk bent voor de schulden van uw vader.

Als uw moeder nog geleefd zou hebben en de wettelijke verdeling (III.1) zou van toepassing zijn geweest (uw moeder wordt eigenaar van alle goederen en de kinderen krijgen een vordering in geld op haar ter grootte van hun erfdeel dat pas opeisbaar is bij het overlijden van uw moeder), hadden uw privéschuldeisers u pas kunnen aanspreken na haar overlijden. Als uw moeder dan geen geld zou nalaten, zouden uw schuldeisers achter het net vissen. Kortom, uw schuldeisers moeten dus wachten totdat uw moeder is overleden. Uw schuldeisers hebben wel de mogelijkheid beslag te leggen op de vordering die u op uw moeder heeft.

Geregistreerd partnerschap

12. Mijn vriend en ik zijn bij de burgerlijke stand een geregistreerd partnerschap aangegaan. Wat voor gevolgen heeft het als één van ons komt te overlijden?

In het huidige erfrecht wordt de geregistreerde partner gelijkgesteld aan de echtgenoot en heeft dus dezelfde rechten. Bij overlijden van een geregistreerde partner heeft de langstlevende partner dezelfde positie als een langstlevende echtgenoot. Overal waar echtgenoot staat in dit boek, kan dus ook ‘geregistreerde partner’ worden gelezen (III.61, IV.2).

Sinds 1 januari 1998 kunnen homo- en heteroparen bij de burgerlijke stand een geregistreerd partnerschap aangaan. Alhoewel het geregistreerd partnerschap geen huwelijk is, verbindt de wet er wel dezelfde consequenties aan (erfgenaam zijn bij overlijden van een geregistreerde partner, alsook het ontstaan van een beperkte gemeenschap van goederen).

NB. Ook bepaalt de wet dat de geregistreerde partner van een ouder met kind als stiefouder wordt gezien. Als een huwelijk of geregistreerd partnerschap eindigt, blijft zo’n kind stiefkind.

Samenwoners

13. Mijn vriendin en ik hebben bij de notaris een samenlevingscontract laten opmaken. Erft mijn vriendin van mij als ik kom te overlijden?

Nee. Samenwoners die een samenlevingscontract hebben laten opmaken, erven volgens de wet niet van elkaar. Als u uw vriendin wilt laten erven na uw overlijden, is het noodzakelijk om een testament te maken (IV.2,5,V.5,31).

Wijziging huwelijksgoederenrecht

14. In 2019 zijn mijn partner en ik zonder huwelijksvoorwaarden gehuwd. In 2021 is mijn moeder overleden zonder testament. Is mijn partner ook gerechtigd tot mijn erfdeel?

Tot 1 januari 2018 kende Nederland het stelsel van de algehele gemeenschap van goederen. Dat betekende dat alle bezittingen en schulden van de pas gehuwden gezamenlijk waren, tenzij de gehuwden bij de notaris huwelijkse voorwaarden hadden gemaakt. Ook schenkingen en erfenissen vielen in deze algehele gemeenschap van goederen, tenzij deze verkregen waren met een uitsluitingsclausule (VIII.Q). Per 1 januari 2018 is er een nieuwe wettelijke regeling ingevoerd, die bepaalt dat alles wat de echtgenoten vóór het huwelijk hadden privé blijft, alsmede alle schenkingen en erfenissen. Dat geldt alleen voor huwelijken aangegaan na 1 januari 2018.

Uw partner is op grond van het Nieuwe Huwelijksgoederenrecht dus niet gerechtigd tot uw erfdeel in uw moeders nalatenschap.

II. Erfopvolging volgens de wet

Erfgenamen

1. Wie zijn mijn erfgenamen als ik geen testament maak?

a. | als u bent gehuwd: uw echtgenoot en uw kinderen, ieder voor een gelijk gedeelte (kindsdeel); als u geen kinderen hebt uw echtgenoot; bent u niet gehuwd en hebt u wel kinderen dan zijn uw kinderen uw erfgenamen;
b. | als u niet bent gehuwd en u hebt geen kinderen: uw ouders, (half)broers en (half)zusters;
c. | als u geen ouders, (half)broers en (half)zusters hebt: uw grootouders;
d. | als u ook geen grootouders meer hebt: uw overgrootouders.

NB. Als een erfgenaam eerder overlijdt, behalve bij de echtgenoot, wordt de plaats van de erfgenaam ingenomen door zijn kinderen/nakomelingen (de zogenoemde plaatsvervulling, II.15).

2. Mijn vader is onlangs overleden en heeft geen testament gemaakt. Mijn moeder en vier kinderen blijven achter. Wie zijn de erfgenamen en voor welk gedeelte?

Uw vaders nalatenschap vererft aan zijn echtgenote en vier kinderen, ieder voor 1/5e gedeelte. De langstlevende echtgenote of echtgenoot en de kinderen erven volgens de wet ieder een gelijk gedeelte.

NB. Daarnaast werkt automatisch de wettelijke verdeling, die hierna in vraag III.1 nader wordt uitgewerkt.

3. Mijn moeder is onlangs overleden. Zij was buiten gemeenschap van goederen gehuwd met mijn vader. Uit het huwelijk zijn twee kinderen geboren. Zij heeft geen testament nagelaten. Wie zijn haar erfgenamen?

Erfgenamen zijn uw vader en de twee kinderen, ieder voor 1/3e gedeelte. Het maakt niet uit of uw ouders in algehele gemeenschap van goederen of met huwelijkse voorwaarden zijn gehuwd. Volgens de wet zijn de langstlevende echtgenoot en de kinderen ieder voor een gelijk gedeelte erfgenaam (NB. III.1).

4. Mijn ouders zijn in algehele gemeenschap van goederen gehuwd en hebben drie kinderen. Mijn vader is van mening, dat mijn moeder bij zijn overlijden de helft plus een kindsdeel erft. Is dat juist?

Het is een veel gehoorde stelling, maar het is niet helemaal juist. Uw moeder krijgt bij het overlijden van uw vader niet de helft plus een kindsdeel, maar een kindsdeel.

Zij bezit al de helft van het gemeenschappelijk vermogen. De nalatenschap van uw vader omvat de andere helft van het gemeenschappelijk vermogen, die naar uw moeder en de drie kinderen gaat, ieder voor 1/4e gedeelte.

Moeder heeft na het overlijden van vader 5/8ste gedeelte en de drie kinderen ieder 1/8e gedeelte van het totale vermogen (III.1).

5. Als mijn ouders buiten gemeenschap van goederen zouden zijn gehuwd, erft mijn moeder dan wel de helft plus een kindsdeel?

Uw vader en moeder hebben op grond van het feit dat zij buiten gemeenschap van goederen zijn gehuwd ieder hun eigen vermogen. Bij overlijden van uw vader vererft alleen zijn vermogen. Moeder behoudt haar eigen vermogen. Erfgenamen van uw vader zijn uw moeder en de kinderen, ieder voor een gelijk gedeelte. Moeder krijgt dus niet de helft en een kindsdeel, maar alleen een kindsdeel (III.1).

Geen kinderen

6. Mijn zuster is buiten gemeenschap van goederen gehuwd en heeft geen kinderen. Haar echtgenoot heeft ook geen kinderen. Nu heeft zij eerder een aanzienlijk vermogen van onze ouders geërfd. Ik ben haar enige broer en ik heb vier kinderen. Ik neem aan dat ik haar vermogen erf als zij komt te overlijden zonder testament. Haar vermogen is immers van onze ouders afkomstig.

Nee, volgens de wet erft de echtgenoot van uw zuster haar hele vermogen, ondanks het feit dat zij onder huwelijkse voorwaarden is gehuwd. Als haar echtgenoot na haar overlijdt, erft zijn familie (ouders, broers en zusters) alles.

Als de echtgenoot van uw zuster eerder komt te overlijden, erft uw zuster alles van hem. Als uw zuster overlijdt na haar echtgenoot, erft u alles als enige broer. Als u eerder overlijdt dan uw zuster, komen uw kinderen in uw plaats (plaatsvervulling II.15).

Zwanger

7. Mijn echtgenoot is een maand geleden bij een verkeersongeval omgekomen. Wij hebben twee kinderen van 4 en 2 jaar en ik ben 2 maanden zwanger. Mijn vriendin is van mening dat het nog ongeboren kind niet van zijn vader erft, omdat mijn echtgenoot voor de geboorte is overleden. Heeft zij gelijk?

Nee, dat is niet juist. Het kind wordt, ongeacht hoeveel maanden u zwanger bent, voor de wet als reeds geboren aangemerkt. Het ongeboren kind erft evenals uw beide andere kinderen een kindsdeel.

Maar als het kind dood ter wereld komt, heeft het voor de wet nooit bestaan. U en de twee kinderen erven in dat geval (van uw echtgenoot) ieder 1/3e gedeelte met toepassing van de wettelijke verdeling (I.2, III.1).

Gescheiden van tafel en bed

8. Ik ben sinds twaalf jaar van tafel en bed gescheiden van mijn echtgenoot. Ik heb drie kinderen uit dit huwelijk. Als ik kom te overlijden, erft mijn echtgenoot dan?

Nee. In het erfrecht is de van tafel en bed gescheiden echtgenoot geen erfgenaam (III.24).

Verzoek echtscheiding

9. Ik ben gehuwd en ik heb twee kinderen. Mijn echtgenoot woont sinds zes maanden bij zijn vriendin. Een week geleden ben ik naar mijn advocaat geweest om de echtscheiding te regelen. Erft mijn echtgenoot nog van mij, als ik voor de uitspraak van de rechter kom te overlijden?

Ja, zolang u bent gehuwd, erft uw echtgenoot van u een kindsdeel en is de wettelijke verdeling van toepassing (II.1, III.1). Als u dat niet wilt, moet u hem bij testament onterven.

NB. U bent pas gescheiden van uw echtgenoot op het moment dat het echtscheidingsvonnis in de registers van de burgerlijke stand is ingeschreven. Dus niet op het moment van de uitspraak van de rechter.

Een gescheiden echtgenoot erft niets. Een nog niet gescheiden echtgenoot kan, in geval van onterving bij testament, wel aanspraak maken op de ‘andere wettelijke rechten’ (IV.17).

Ongehuwd en geen kinderen

10. Ik ben 38 jaar, ongehuwd en ik heb geen kinderen. Mijn ouders leven nog en ik heb vijf broers en zusters. Als ik kom te overlijden zonder testament wie zijn dan volgens de wet mijn erfgenamen?

Uw ouders, broers en zusters zijn uw erfgenamen (II.1b).

Uitgangspunt van de wet is dat ouders, broers en zusters ieder een gelijk gedeelte erven, met dien verstande dat een ouder altijd minimaal recht heeft op 1/4e gedeelte.

In uw geval erven uw ouders ieder 1/4e gedeelte, dus samen de helft. De andere helft gaat naar uw vijf broers en zusters ofwel ieder 1/10e gedeelte.

Zou u slechts één broer hebben gehad dan erven uw ouders en uw broer ieder 1/3e gedeelte.

NB. Bij testament kan men ouders, broers en/of zusters onterven (V.4). Ouders hebben geen recht meer op een legitieme portie.

Kloving vervallen

11. Wie zijn mijn erfgenamen als ik zonder testament ongehuwd en zonder kinderen kom te overlijden, maar met achterlating van gescheiden ouders, twee volle zusters, drie halfbroers van moederszijde en vier halfzusters van vaderszijde?

Volgens het erfrecht erven halfbroers en halfzusters de helft van wat volle broers en volle zusters erven oftewel volle broers en zusters erven tweemaal zoveel als halfbroers en -zusters. Uw ouders erven ieder 1/4e gedeelte, samen de helft van de nalatenschap (II.10).

De andere helft wordt verdeeld onder uw twee volle zusters en uw zeven halfbroers en zusters, waarbij uw volle zusters tweemaal zoveel krijgen of wel dubbel tellen. Dit maakt in totaal 11 delen (2 x 2 + 7). Uw volle zusters erven ieder 2/11e (2 x 1/11e) gedeelte en uw zeven halfbroers en zusters ieder 1/11e gedeelte van de andere helft van uw nalatenschap, ofwel 2/22ste en 1/22ste deel van de nalatenschap.

De zogenoemde kloving in het oude erfrecht is vervallen. Kloving hield in dat de nalatenschap in twee gedeelten werd verdeeld, waarvan de ene helft werd verdeeld onder de bloedverwanten van vaderszijde en de andere helft onder de bloedverwanten van moederszijde.

12. Ik ben 35 jaar, ongehuwd en heb geen kinderen. Mijn ouders zijn overleden en ik heb geen broers en zusters. Mijn grootvader van moederszijde, alsmede mijn grootmoeder van vaderszijde leven nog. Mijn moeder heeft twee zusters, die beiden nog in leven zijn. Mijn vader had geen broers of zusters. Wie zijn mijn erfgenamen?

Als iemand komt te overlijden zonder achterlating van een echtgenoot, nakomelingen, ouders, (half)broers en (half)zusters en nakomelingen daarvan, stelt de wet dat de grootouders erfgenamen zijn. Is een grootouder eerder overleden dan zijn de kinderen van deze grootouder erfgenamen bij plaatsvervulling (II.15).

In uw geval erven uw grootvader van moederszijde voor 1/3e gedeelte, uw grootmoeder van vaderszijde voor 1/3e gedeelte en uw twee tantes (zusters van uw moeder) tezamen 1/3e gedeelte. De twee tantes nemen de plaats in van uw eerder overleden grootmoeder van moederszijde.

13. Ik ben enig kind van mijn, nog in leven zijnde, ouders. Mijn vader is eerder gehuwd geweest en heeft uit dat huwelijk twee dochters die ik niet ken. Wie zijn volgens de wet mijn erfgenamen als ik ongehuwd en zonder kinderen kom te overlijden?

Uw erfgenamen volgens de wet zijn uw ouders en uw twee halfzusters. Maar halfbroers en halfzusters erven volgens de wet slechts de helft van wat een ouder zou erven, met dien verstande dat een ouder altijd minimaal 1/4e gedeelte erft (II.10).

Uw ouders erven dus tweemaal zoveel als uw halfzusters oftewel uw ouders tellen dubbel. Dit maakt in totaal 6 delen (2 x 2 +2). Uw ouders erven ieder 1/3e gedeelte en uw halfzusters iedere 1/6e gedeelte van uw nalatenschap.

Plaatsvervulling

14. Mijn ouders en mijn enige zuster zijn overleden. Mijn zuster had drie kinderen. Haar echtgenoot met wie zij in algehele gemeenschap van goederen was gehuwd, leeft nog. Eén dochter van haar is ook overleden. Deze dochter was gescheiden en had drie minderjarige kinderen, waarover de vader, die opnieuw is gehuwd, de ouderlijke macht uitoefent. Wie zijn volgens de wet mijn erfgenamen als ik ongehuwd en zonder kinderen kom te overlijden?

De twee kinderen van uw zuster, alsook de drie kleinkinderen van uw zuster, treden als enige erfgenamen bij plaatsvervulling op voor uw zuster. De drie kleinkinderen nemen samen de plaats in van de overleden dochter van uw zuster. Dat betekent dat de twee kinderen van uw zuster ieder 1/3e gedeelte en de drie kleinkinderen van uw zuster ieder 1/9e gedeelte erven.

De echtgenoot van uw zuster erft niet (II.15).

De drie minderjarige kinderen van uw overleden nichtje zullen bij het openvallen van de nalatenschap worden vertegenwoordigd door hun vader.

15. Wat betekent erven bij plaatsvervulling?

Erven bij plaatsvervulling betekent dat je de plaats van een ander inneemt. Men treedt in dezelfde rechten en verplichtingen van degene wiens plaats men inneemt.

Bijvoorbeeld: een erflater laat twee kinderen en drie kinderen van een eerder overleden kind na. Deze drie kinderen nemen dan de plaats in van het eerder overleden kind in gelijke verhouding.

In het versterferfrecht kunnen alleen nakomelingen bij plaatsvervulling optreden. Deze plaatsvervulling werkt automatisch bij eerder overlijden van een kind.

Een echtgenoot van een eerder overleden kind erft niet bij plaatsvervulling (II.17).

NB. Bij testament kan men wel bepalen dat als persoon A eerder is overleden, persoon B zijn plaats inneemt. Ook als persoon B geen nakomeling is van persoon A.

Als men bij testament zijn kinderen tot erfgenamen benoemt, treden de kinderen van een eerder overleden kind niet automatisch op bij plaatsvervulling, zoals in het erfrecht bij versterf. In een testament moet men uitdrukkelijk opnemen dat bij het eerder overlijden van een kind de nakomelingen van dat overleden kind de plaats van dat kind innemen.

Ook als men een echtgenoot van een eerder overleden kind wil laten erven, moet dat bij testament bepaald worden.

16. Kan er alleen sprake zijn van plaatsvervulling als iemand eerder is overleden?

Nee, de wet bepaalt dat plaatsvervulling ook plaatsvindt wanneer een erfgenaam volgens de wet onwaardig (I.5) is, de nalatenschap verwerpt (VI.2,7), onterfd is of wiens erfgenaamschap is vervallen (bijvoorbeeld: de rechter kan, als een persoon een door de erflater bij testament opgelegde last niet uitvoert, zijn erfrechtelijke aanspraak ongedaan maken). De kinderen komen dan automatisch in de plaats van deze persoon. Als een erflater dat niet wil, moet hij dat uitdrukkelijk in zijn testament laten opnemen.

Bijvoorbeeld: een ouder komt te overlijden met achterlating van drie kinderen. Twee kinderen aanvaarden de nalatenschap en het derde kind verwerpt de nalatenschap. In het erfrecht nemen de kinderen van het kind dat de nalatenschap heeft verworpen zijn plaats in.

Plaatsvervulling treedt niet automatisch op als men een persoon bij testament tot erfgenaam heeft benoemd en hij verwerpt. Dit moet men uitdrukkelijk bij testament bepalen.

NB. In het oude erfrecht erfden de twee kinderen de gehele nalatenschap en kregen de kinderen van het kind dat had verworpen, niets.

Geen plaatsvervulling door stiefkinderen

17. Ik ben gehuwd met een man, die eerder gehuwd is geweest en uit dat huwelijk vier kinderen heeft. Als ik na mijn echtgenoot kom te overlijden zonder kinderen, komen zijn vier kinderen dan in zijn plaats?

Als uw echtgenoot eerder komt te overlijden, nemen uw stiefkinderen niet zijn plaats in. Als u uw stiefkinderen tot erfgenamen wilt benoemen, moet u dat bij testament doen.

Overlijdt u voor uw echtgenoot en heeft u geen testament gemaakt, erft uw echtgenoot volgens de wet uw nalatenschap (II.1). Overlijdt uw echtgenoot na u, dan erven zijn vier kinderen zijn nalatenschap en krijgen zij ook wat hij van u heeft geërfd. Als u dat niet wilt, moet u een testament maken.

Bloedverwantschap

18. Wanneer spreek je van bloedverwantschap?

Van bloedverwantschap is in beginsel sprake als men een gemeenschappelijke voorouder heeft. Toch spreekt de wet eveneens van bloedverwantschap als personen ‘in familierechtelijke betrekking’ tot de erflater staan. Hiervan is bijvoorbeeld sprake, als een man een kind heeft erkend, zonder de verwekker (de biologische vader) te zijn. In dat geval spreek je van een juridische vader.

Gerechtelijke vaststelling vaderschap

19. Ik ben een buitenechtelijk kind van een gehuwde man, die mij niet heeft erkend. Erf ik van deze man als hij komt te overlijden?

De gehuwde man is weliswaar uw biologische vader (hij heeft u verwekt), maar niet uw juridische vader. Omdat uw biologische vader u niet heeft erkend, bestaat er volgens de wet tussen u beiden geen ‘familierechtelijke betrekking’ (II.18). Op grond daarvan erft u niet.

Maar u kunt de rechter verzoeken vast te stellen dat uw verwekker uw biologische vader is, de zogenoemde gerechtelijke vaststelling vaderschap (I.2). Als de rechter het vaderschap vaststelt, bent u ook juridisch kind van deze gehuwde man en erft u bij zijn overlijden een kindsdeel (V.17). De gerechtelijke vaststelling werkt terug tot aan uw geboorte.

NB. Gerechtelijke vaststelling van het vaderschap is niet mogelijk als u al door een andere man bent erkend en deze erkenning niet hebt vernietigd.

De staat

20. Ik ben 78 jaar, ongehuwd en heb geen kinderen. In de oorlog zijn al mijn familieleden omgekomen. Als ik geen testament nalaat, wie erft dan volgens de wet mijn nalatenschap?

Als u geen familieleden nalaat binnen de zesde graad gaat uw nalatenschap naar de staat.

Erven bij staken

21. Wat betekent erven bij ‘staken’?

Een staak wordt gevormd door de gezamenlijke afstammelingen van een eerder overledene. Deze gezamenlijke afstammelingen erven wat de eerder overledene zou erven volgens de wettelijke bepalingen.

Bijvoorbeeld: een erflater heeft twee eerder overleden kinderen. Het ene kind heeft drie kinderen en het andere kind zeven. De drie kinderen vormen samen een staak van het ene eerder overleden kind en de andere zeven kinderen vormen samen een staak van het andere eerder overleden kind. De twee kinderen van de erflater zouden bij leven ieder de helft hebben geërfd. De drie kinderen, die bij plaatsvervulling optreden, erven samen de ene helft oftewel ieder 1/6e gedeelte en de zeven kinderen, die bij plaatsvervulling optreden, erven samen de andere helft oftewel ieder 1/14e gedeelte van de nalatenschap.

III. Het wettelijk erfrecht van de echtgenoot en de kinderen

Wettelijke verdeling

1. Het is ons eerste huwelijk en mijn echtgenote en ik zijn in algehele gemeenschap van goederen gehuwd. Wij hebben twee gehuwde kinderen. Ons vermogen bestaat onder meer uit een woonhuis met hypotheek, een caravan en een spaarrekening. Is het nodig om een testament te maken om mijn echtgenote verzorgd achter te laten?

Volgens het erfrecht zijn uw echtgenote en uw twee kinderen uw enige erfgenamen, ieder voor een gelijk gedeelte of wel 1/3e gedeelte van uw nalatenschap. De nalatenschap is de helft van de algehele gemeenschap van goederen, waarin u met uw echtgenote bent gehuwd (II.1). Na uw overlijden heeft uw echtgenote recht op 4/6e (1/2 + 1/2 x 1/3) gedeelte en uw twee kinderen ieder recht op 1/6e (1/2 x 1/3) gedeelte van het totale vermogen, de algehele gemeenschap van goederen (II.4).

Het erfrecht verdeelt bij uw overlijden automatisch de goederen en schulden van de algehele gemeenschap van goederen en uw daarin begrepen nalatenschap tussen uw echtgenote en uw twee kinderen en wel als volgt: aan uw echtgenote worden alle goederen (woonhuis, caravan, spaarrekening) van de algehele gemeenschap van goederen en uw daarin begrepen nalatenschap toegedeeld onder de verplichting dat zij de schulden (hypotheek) voor haar rekening neemt. Op het moment van overlijden wordt uw echtgenote dus eigenaar van alle goederen en schulden van de gehele gemeenschap van goederen. De kinderen krijgen in plaats van goederen een bedrag in geld toebedeeld. Dat bedrag is niet direct opeisbaar. De langstlevende echtgenoot blijft aan de kinderen hun kindsdeel schuldig (III.2). De kinderen krijgen hun erfdeel, dat omgerekend wordt in geld, niet in handen.

Deze verdeling wordt de ‘wettelijke verdeling’ genoemd. De wet regelt de verdeling tussen de erfgenamen. De langstlevende echtgenoot en de kinderen hoeven niet meer met elkaar om de tafel te gaan zitten om de goederen en schulden van de nalatenschap onder elkaar te verdelen, zoals het geval was in het oude erfrecht. De langstlevende echtgenoot kan niet meer gedwongen worden het woonhuis te verkopen om de kinderen hun deel – na overlijden van de eerst overleden echtgenoot – uit te betalen. De wettelijke verdeling vindt automatisch plaats na de eerst overleden echtgenoot. De kinderen kunnen van de langstlevende echtgenoot geen goederen opeisen. Ruzie over de verdeling, zoals mogelijk was in het oude erfrecht, is uitgesloten.

Deze wettelijke verdeling is gebaseerd op de zogenoemde ouderlijke boedelverdeling, ook bekend als ‘langstlevende testament’ of verzorgingstestament, dat voor 2003 door veel echtparen bij testament werd vastgelegd.

Het langstlevende testament, de ouderlijke boedelverdeling, hield in dat u uw echtgenoot eigenaar maakte van alle bezittingen en schulden en vervolgens bepaalde dat de kinderen ter grootte van hun kindsdeel een vordering in geld kregen op de langstlevende echtgenoot, die tijdens het leven van de langstlevende echtgenoot niet opeisbaar was (III.2).

In het huidige recht hoeft u, om uw echtgenoot verzorgd achter te laten, in beginsel geen testament te maken. Bij het overlijden van een echtgenoot kan op grond van deze wettelijke regeling de langstlevende echtgenoot op gelijke wijze blijven voortleven als voor het overlijden van de echtgenoot.

NB. Een erflater kan bij testament bepalen dat de wettelijke verdeling (langstlevende krijgt automatisch alles toebedeeld) niet mag worden toegepast op zijn nalatenschap (uitsluiting wettelijke verdeling). Dat betekent dat de langstlevende echtgenoot niet de enige eigenaar van alle goederen en schulden wordt, maar alle erfgenamen. De langstlevende echtgenoot en de kinderen worden dan de eigenaren van alle goederen en schulden van de nalatenschap en moeten deze goederen en schulden met elkaar verdelen, zoals ook het geval was in het oude erfrecht.

De erflater kan alleen niet bepalen dat de wettelijke verdeling slechts geldt voor een aantal goederen. Het is dus alles of niets.

De wettelijke verdeling blijft volgens de wet ook van toepassing als de erflater bij testament de breukdelen van de erfgenamen wijzigt (bijvoorbeeld: de langstlevende echtgenoot krijgt om fiscale redenen 1/100ste gedeelte en de kinderen voor gelijke delen het restant van de nalatenschap) en de wettelijke verdeling niet uitdrukkelijk in zijn testament uitsluit.

Kinderen vorderingsrecht

2. Als mijn echtgenote door de wettelijke verdeling eigenaar wordt van alle goederen, welke rechten hebben mijn twee kinderen dan? (vervolg vraag 1)

Door de wettelijke verdeling worden alle goederen van de algehele gemeenschap van goederen en uw daarin begrepen nalatenschap aan uw echtgenote toebedeeld; zij wordt ten opzichte van uw kinderen ‘overbedeeld’. De kinderen krijgen van de wet op uw echtgenote een vordering in geld ter grootte van hun erfdeel, zijnde 1/3e gedeelte van uw nalatenschap ofwel 1/6e gedeelte van de algehele gemeenschap van goederen. Deze vordering kan in beginsel niet door uw kinderen na uw overlijden worden opgeëist. De kinderen krijgen een ‘papieren’ vordering.

Bijvoorbeeld: als uw huis met hypotheek, stacaravan en spaarrekening samen € 300.000 waard is, wordt door de wettelijke verdeling uw echtgenote eigenaar van alles, dus van € 300.000. Zij heeft in waarde slechts recht op 4/6e gedeelte (III.1) oftewel € 200.000, zodat zij wordt overbedeeld met € 100.000. Dit bedrag is zij schuldig aan de kinderen, dus aan ieder kind € 50.000. De kinderen kunnen in beginsel dit bedrag niet van uw echtgenote opeisen.

Vervolgens bepaalt de wet dat uw echtgenote over deze vordering van uw kinderen eventueel rente moet betalen. Die rente hoeft pas betaald te worden als de vordering opeisbaar is geworden. (III.3,6).

De opeisbaarheid van de vordering is niet gekoppeld aan het bestaan van een verzorgingsbehoefte, dat wil zeggen dat de kinderen de vordering op de langstlevende echtgenoot niet kunnen opeisen als de langstlevende echtgenoot het geld niet nodig heeft voor zijn levensonderhoud (V.21).

NB. De wet verbindt aan de vordering die de kinderen op de langstlevende echtgenoot hebben, wel zogenoemde wilsrechten in verband met stieffamiliegevaar (III.48).

Opeisbaarheid van de vordering

3. Wanneer kunnen mijn twee kinderen de vordering op mijn langstlevende echtgenote opeisen? (vervolg vraag 2)

Volgens de wet kunnen uw kinderen deze vordering pas opeisen in de volgende gevallen:

1. | bij overlijden van uw echtgenote; en
2. | bij faillissement van uw echtgenote en ook als ten aanzien van uw echtgenote de schuldsaneringsregeling natuurlijke personen van toepassing is verklaard volgens de bepalingen van de Faillissementswet.

Deze gevallen worden de wettelijke opeisbaarheidsgronden genoemd en kunnen niet bij testament worden uitgesloten of ongedaan gemaakt.

NB. De opeisbaarheidsgronden kunnen bij testament wel worden uitgebreid (III.4, IV.13).

4. Kunnen mijn twee kinderen de vordering ook opeisen als mijn echtgenote gaat hertrouwen? (vervolg vraag 3)

Nee, volgens de wet kan dit niet. Het is geen wettelijke opeisbaarheidsgrond. U kunt wel bij testament bepalen dat de vordering opeisbaar wordt bij hertrouwen van uw echtgenote, bij partnerregistratie en bij samenwonen als ware zij gehuwd.

Het is ook mogelijk dat u bij testament bepaalt dat de vordering op een bepaald tijdstip opeisbaar wordt, of wanneer uw echtgenote in een verzorgings- of verpleeghuis wordt opgenomen of wanneer er een zogenoemde vermogenstoets plaats vindt.

NB. De wet geeft bij hertrouwen de kinderen zogenoemde wilsrechten (III.51).

5. Ben ik als kind verplicht de vordering op te eisen als mijn moeder gaat hertrouwen, als mijn vader dat bij testament heeft bepaald?

U bent het niet verplicht, u mág de vordering opeisen. U kunt op dat moment met uw moeder overeenkomen dat u de vordering niet opeist. Eventueel kunt u met uw moeder afspreken, dat uw moeder hypotheek verleent voor haar schuld aan u, zodat u zekerheid hebt. Mogelijk is ook dat uw moeder een (ander) rentepercentage (III.6) aan u betaalt of dat u uw vordering kunt opeisen met een opzegtermijn van zes maanden.

Rentepercentage

6. Welk rentepercentage moet mijn echtgenote betalen over de vordering die de kinderen op haar hebben?

De wet bepaalt dat de vordering wordt vermeerderd met een rentepercentage dat gelijk is aan het verschil tussen de wettelijke rente en 6%. Is de wettelijke rente 6% of lager dan is het rentepercentage 0%; is de wettelijke rente 8% dan is het rentepercentage waarmede de vordering moet worden vermeerderd 2%. De rente wordt steeds jaarlijks, vanaf de datum van overlijden, over het oorspronkelijke bedrag van de vordering berekend (enkelvoudige rente). De rente wordt dus niet elk volgend jaar berekend over de hoofdsom vermeerderd met de rente van het jaar of de jaren daarvoor (samengestelde rente).

Als de vordering van € 20.000 met een rente van 2% na 3 1/2 jaar opeisbaar is, hoeft de langstlevende echtgenote aan het kind te betalen: € 20.000 + 3 x 2% van 20.000 = € 21.200.

Dat betekent dat alleen betaald hoeft te worden over gehele jaren en niet over gedeelte van jaren. De rente is tegelijk met de vordering opeisbaar.

De door de wet vastgestelde rente kan worden beschouwd als een inflatiecorrectie.

NB. Men moet er rekening mee houden dat de wettelijke rente kan wijzigen.

7. Is mijn echtgenote gebonden aan dit wettelijk rentepercentage?

Uw echtgenote en uw kinderen hebben volgens de wet na uw overlijden ook de mogelijkheid een ander rentepercentage vast te stellen. Het is zelfs mogelijk dat de langstlevende echtgenote met ieder kind afzonderlijk een rentepercentage overeenkomt, mits dit redelijk en billijk is (III.33,36).

Het kan om fiscale redenen van belang zijn dat dit rentepercentage zo snel mogelijk na het overlijden (in ieder geval binnen 8 maanden) wordt vastgesteld ter voorkoming dat de fiscus het als een schenking ziet.

Rentepercentage bij testament

8. Kan ik bij testament vaststellen welk rentepercentage mijn echtgenote moet betalen?

Een erflater kan bij testament de hoogte van het rentepercentage vaststellen. Dat mag ook 0% zijn (renteloos).

9. Bij testament heeft mijn vader het rentepercentage over de vordering die wij op moeder hebben op 7% gesteld. Vier jaar na het overlijden van mijn vader zijn mijn moeder en de kinderen van mening dat dit rentepercentage te hoog is. Kunnen wij een ander rentepercentage overeenkomen dat afwijkt van het rentepercentage dat door mijn vader bij testament is vastgelegd?

De wet geeft de langstlevende echtgenote en de kinderen de ruimte om gezamenlijk een ander rentepercentage vast te stellen. Mogelijk is ook dat de langstlevende echtgenote met ieder kind afzonderlijk een rentepercentage vaststelt, mits dit redelijk en billijk is (III.7).

Eigen kinderen met lege handen

10. Meer dan tien jaar geleden is mijn tweede echtgenoot overleden. Wij waren buiten gemeenschap van goederen gehuwd en hadden geen kinderen. Mijn tweede echtgenoot had uit zijn eerste huwelijk drie kinderen. Ik had uit mijn eerste huwelijk twee kinderen. Mijn tweede echtgenoot had geen testament, zodat zijn drie kinderen en ik de erfgenamen waren voor ieder 1/4e gedeelte. Volgens de wettelijke verdeling werd ik eigenaar van al zijn goederen (waard € 400.000) en kregen de drie kinderen een vordering op mij van elk € 100.000 (III.1). De vordering werd volgens de wet vermeerderd met een rente van 3% per jaar, omdat de wettelijke rente 9% was (III.6). Mijn vermogen bedroeg op het moment van overlijden van mijn tweede echtgenoot € 100.000. De goederen van mijn echtgenoot waren op het moment van zijn overlijden € 400.000 waard maar zijn nu nog € 300.000 waard. Mijn vermogen is nog steeds € 100.000. Hoe worden mijn gelden verdeeld als ik nu zou komen te overlijden?

Als u op dit moment komt te overlijden laat u na: € 300.000 + € 100.000 = € 400.000. De vordering, die elk van de drie kinderen van uw tweede echtgenoot op u heeft, bedraagt: € 100.000 te vermeerderen met 10 (jaar) x 3% van € 100.000 = € 130.000. In totaal 3 x € 130.000 = € 390.000. Het saldo van uw nalatenschap bedraagt dan € 10.000 (€ 400.000 minus € 390.000).

Uw erfgenamen zijn volgens de wet uw twee kinderen. Zij verkrijgen ieder de helft van dit saldo ofwel € 5.000. Uw vermogen gaat bijna geheel op aan de schulden die u hebt aan de twee kinderen van uw echtgenoot en de daarover verschuldigde rente. Voor uw eigen kinderen blijft weinig over.

Als u langer leeft, kan uw nalatenschap zelfs negatief worden, zodat u uw eigen kinderen met schulden achterlaat ten behoeve van de kinderen van uw overleden echtgenoot.

De nieuwe wettelijke regeling kan dus voor uw eigen kinderen heel nadelig uitvallen. Om deze ongewenste situatie te voorkomen is het noodzakelijk dat personen die voor de tweede keer huwen, of met iemand huwen die al kinderen heeft, een testament maken (III.62,72).

NB. Om fiscale redenen (besparing van erfbelasting) wordt het in rekening brengen van rente vaak aanbevolen, doch juridisch kan dit niet gewenste gevolgen hebben.

Berekening vordering, vaststellingsovereenkomst

11. Op welke manier wordt de vordering die de drie kinderen op de langstlevende echtgenote krijgen, berekend? (vervolg vraag 2)

De langstlevende echtgenote en de kinderen stellen door middel van een overeenkomst (vaststellingsovereenkomst) de grootte van de vordering vast. Het is raadzaam deze vaststellingsovereenkomst schriftelijk vast te leggen. Dat voorkomt dat op een later tijdstip (bijvoorbeeld bij overlijden van de langstlevende echtgenote) onenigheid over de grootte van de vordering kan ontstaan (III.31). Partijen kunnen dit zelf doen of door een notaris of deskundige laten doen.

De vordering van de kinderen wordt als volgt vastgesteld:

De waarde van de bezittingen van de algehele gemeenschap van goederen | € ....,..
te verminderen met de schulden van de algehele gemeenschap van goederen | € …..,..
Saldo van de algehele gemeenschap van goederen | € …..,..
De nalatenschap is de helft hiervan ofwel | € …..,..
te verminderen met: | € …..,..
a. de kosten van begrafenis of crematie | € …..,..
b. de kosten van boedelafwikkeling | € …..,..
c. de sommen ineens en andere wettelijke rechten (hoofdstuk IV) | € …..,..
| € …..,..

Elk kind heeft recht op 1/3e gedeelte ofwel | € ……,..
te verminderen met de erfbelasting (over zijn verkrijging) | € ……,..
Vordering van elk kind | € ……,..

NB. Bij het vaststellen van de vordering moet eventueel ook nog rekening worden gehouden met door de erflater gedane giften (inbreng III.21.)

Een kind heeft op grond van de wet het recht om de langstlevende echtgenoot te verzoeken de erfbelasting te betalen. Dat is begrijpelijk, omdat de langstlevende echtgenote het gehele vermogen bezit en de kinderen geen geld in handen krijgen. De vordering die het kind heeft op de langstlevende wordt verminderd met de betaalde erfbelasting.

Voor de inkomstenbelasting over de vordering van de kinderen zie vraag III.36 en IV.22.

Verplicht tot medewerking

12. Ben ik als kind verplicht om mee te werken aan de vaststelling van de vordering?

Ja, alle erfgenamen die betrokken zijn bij een nalatenschap zijn verplicht om mee te werken aan het vaststellen van de grootte van de nalatenschap en van de vordering (III.15).

Minderjarigheid

13. Als een van de kinderen minderjarig is, wie treedt er dan op voor dit kind?

Een minderjarig kind wordt op grond van de wet vertegenwoordigd door de langstlevende ouder, die het ouderlijk gezag over het kind uitoefent. Als beide ouders van het minderjarig kind niet meer in leven zijn, is het de voogd. Voor het vaststellen van de vordering van het minderjarig kind op de langstlevende echtgenoot heeft de vertegenwoordiger de machtiging van de kantonrechter nodig.

Onterving en wettelijke verdeling

14. Blijft de wettelijke verdeling van toepassing als ik één van mijn kinderen onterf?

Op grond van de wet is het mogelijk om kinderen te onterven. De wettelijke verdeling blijft van toepassing, als er ten minste één kind/nakomeling als erfgenaam overblijft.

NB. Als een kind onterfd wordt, komen de kinderen van dat kind in de plaats van het onterfde kind (plaatsvervulling), tenzij de erflater ook de nakomelingen van het onterfde kind bij testament heeft onterfd. (II.16)

Onenigheid

15. Wat kan de langstlevende echtgenoot doen als een kind het niet eens is met de vaststelling van de vordering?

De langstlevende echtgenoot kan de kantonrechter verzoeken de vordering vast te stellen.

Onjuiste taxatie

16. Een jaar na de vaststelling van de vordering blijkt dat er een onjuiste taxatie van de onroerende goederen heeft plaatsgevonden, waardoor de kinderen een te lage vordering op de langstlevende echtgenoot hebben gekregen. Kan dit worden hersteld of zijn de kinderen gebonden aan de eerste vaststelling?

Op verzoek van een kind of van de langstlevende echtgenoot kan de kantonrechter het bedrag van de vordering wijzigen.

De wet noemt drie mogelijkheden wanneer het bedrag van de vordering door de kantonrechter kan worden gewijzigd:

1. | als door een foute waardering van de goederen een erfgenaam voor meer dan 1/4e is benadeeld;
2. | als er rekenfouten zijn gemaakt bij de vaststelling van de vordering;
3. | als de vordering niet is berekend overeenkomstig het deel waarop het kind aanspraak kon maken.

NB. Tot drie jaar na de vaststelling van de vordering kan men bij de kantonrechter een verzoek tot wijziging indienen.

Datum waardebepaling

17. Mijn kinderen en ik zijn het na vier jaar eens geworden over de samenstelling van de nalatenschap. Met betrekking tot de waarde van het woonhuis willen de kinderen uitgaan van de waarde van nu. Ik denk dat we moeten uitgaan van de waarde die het huis had toen mijn echtgenoot overleed. Wat is juist?

Het laatste is juist als er sprake is van de wettelijke verdeling (III.1). Op het moment van overlijden werd de langstlevende echtgenote – u dus – immers eigenaar van alle goederen.

NB. Als de wettelijke verdeling door de langstlevende echtgenoot ongedaan wordt gemaakt (III.37), zodat de langstlevende echtgenoot en de kinderen samen eigenaar van alle goederen worden en als de scheiding en deling van de nalatenschap pas vier jaar na het overlijden plaatsvindt, moet worden uitgegaan van de waarde op het moment van scheiding en deling.

Waarde woonhuis

18. Mag bij de waardering van het woonhuis – bij het vaststellen van de grootte van de nalatenschap – rekening worden gehouden met het feit dat de woning door mij, als langstlevende echtgenote, wordt bewoond?

In beginsel worden de goederen van de nalatenschap naar de economische waarde (verkoopwaarde) gewaardeerd (I.9).

Toch is voor woningen sinds 1 januari 2012 bepaald dat deze waarde voor de aangifte erfbelasting wordt gesteld op de WOZ-waarde van die woning van het jaar van overlijden, dan wel indien de waarde lager is – de waarde van het jaar na het overlijden van de erflater.

Waardering door deskundigen

19. Wie wijst de deskundigen aan om de goederen te taxeren?

De erfgenamen kunnen in onderling overleg de deskundigen aanwijzen. Als zij het niet eens kunnen worden, kan de kantonrechter (van de laatste woonplaats van de erflater) worden verzocht de deskundigen te benoemen.

Als de boedelbeschrijving notarieel (III.29) wordt vastgelegd, benoemt de notaris de deskundigen als de erfgenamen het niet eens kunnen worden.

20. Is het wettelijk verplicht de goederen door een deskundige te laten taxeren?

Uitgangspunt is dat erfgenamen in onderling overleg de waarde van de goederen kunnen vaststellen. Als er in de wet een verplichting staat om een boedelbeschrijving te maken, zoals bijvoorbeeld in geval van een minderjarige erfgenaam, dan moet er een deskundige worden aangewezen om te taxeren. Als alle erfgenamen het eens zijn kunnen zij zelf de deskundigen aanwijzen die gevraagd wordt te taxeren. Kunnen de erfgenamen het niet eens worden dan zal de notaris de deskundige aanwijzen. Indien de boedelbeschrijving onderhands opgemaakt wordt zal de kantonrechter de deskundige aanwijzen.

Schenking, inbreng

21. Tijdens ons huwelijk hebben mijn echtgenote en ik één kind een schenking van € 50.000 gedaan in verband met de aankoop van een huis. Wordt bij mijn overlijden rekening gehouden met deze schenking?

In het oude erfrecht moesten schenkingen van een ouder aan een kind worden ingebracht oftewel met het erfdeel worden verrekend. De wetgever ging ervan uit dat elk kind van een ouder in beginsel evenveel moest krijgen.

In het huidige erfrecht is het omgekeerd. De schenkingen hoeven niet te worden ingebracht, tenzij de erflater dit uitdrukkelijk heeft bepaald. Dat wil zeggen dat schenkingen die onder het huidige recht (vanaf 1 januari 2003) door ouders aan kinderen worden gedaan na het overlijden van de ouder (schenker) niet meer in mindering hoeven te worden gebracht op het erfdeel van het kind, tenzij de schenker heeft bepaald dat het wel met het erfdeel moet worden verrekend.

Schenkingen die voor 2003 zijn gedaan moeten wel worden ingebracht c.q. verrekend, ook als de schenker na 2002 overlijdt (tenzij de schenker heeft bepaald dat het kind de schenking niet hoeft te verrekenen: vrijstelling van inbreng).

NB. Voor het berekenen van de zogenoemde legitimaire massa (V.8,12) moet er wel rekening worden gehouden met de schenkingen.

Plaatsvervulling en wettelijke verdeling

22. Werkt de wettelijke verdeling op dezelfde manier als één van mijn kinderen eerder zou zijn overleden met achterlating van drie kinderen?

Ja, de wettelijke verdeling werkt op dezelfde manier. De kleinkinderen nemen de plaats in van het eerder overleden kind. De wettelijke verdeling geldt dan voor de langstlevende echtgenote, de in leven zijnde kinderen en de drie kleinkinderen.

Hetzelfde geldt ook als er verdere afstammelingen zijn. De positie van de langstlevende echtgenote wordt door het eerder overlijden van een kind dus niet anders.

Verkoop vordering

23. Kan een kind de vordering die hij heeft op de langstlevende echtgenote verkopen aan een vreemde?

Ja, dat kan. Elke vordering is op grond van de wet overdraagbaar, dus ook deze vordering.

NB. Bij overdracht van een vordering vervallen de daaraan verbonden wilsrechten (III.89).

Van tafel en bed gescheiden echtgenoot en wettelijke verdeling

24. Vindt de wettelijke verdeling ook plaats als ik van mijn echtgenoot van tafel en bed zou zijn gescheiden?

Nee. De van tafel en bed gescheiden echtgenoot is geen erfgenaam, zodat de wettelijke verdeling niet van toepassing kan zijn.

De wet gaat nog verder door te bepalen dat, als u bij testament uw van tafel en bed gescheiden echtgenoot tot (mede)erfgenaam zou hebben benoemd, de wettelijke verdeling tussen uw kinderen en de van tafel en bed gescheiden echtgenoot niet plaatsvindt. In dat geval worden de van tafel en bed gescheiden echtgenoot en de kinderen eigenaar van al uw goederen, die zij vervolgens gezamenlijk moeten verdelen (II.8).

NB. Als u wilt dat uw van tafel en bed gescheiden echtgenoot alle goederen krijgt, moet u hem bij testament een legaat van al uw goederen geven, eventueel tegen inbreng van de waarde in uw nalatenschap.

Schulden

25. Als mijn echtgenote verplicht is alle schulden voor haar rekening te nemen, betekent dat dan dat mijn schuldeisers mijn kinderen niet kunnen aanspreken als mijn echtgenote niet betaalt?

Dat hangt ervan af. Uw echtgenote is tegenover de schuldeisers van de erflater én tegenover de kinderen verplicht de schulden te voldoen. Als uw echtgenote dat niet doet, kunnen de schuldeisers niet direct de kinderen aanspreken. Uw kinderen kunnen de schuldeisers verwijzen naar uw echtgenote, die verplicht is de schuldeisers te voldoen (aanwijsbevoegdheid). Bij de berekening van de grootte van de vordering die uw kinderen op uw echtgenote hebben is immers met de schulden rekening gehouden.

Heeft de langstlevende echtgenote de kinderen hun vordering in geld (of goederen) uitbetaald dan kunnen uw schuldeisers wel bij de kinderen terecht (III.33).

26. Als mijn nalatenschap negatief zou zijn, dat wil zeggen als er meer schulden dan bezittingen zijn, wie moet dan de schulden voldoen? (vervolg vraag 25)

De wet bepaalt uitdrukkelijk dat als de nalatenschap negatief is, de wettelijke verdeling ook werkt en het kind niet hoeft bij te dragen aan de schulden.

De langstlevende echtgenote verkrijgt op grond van de wettelijke verdeling alle bezittingen én schulden. Het is wel mogelijk dat de langstlevende echtgenote de wettelijke verdeling ongedaan maakt (III.38) of de nalatenschap verwerpt (VI.2). In dat geval kunnen de kinderen worden aangesproken, omdat zij dan (mede) eigenaar worden van alle goederen en schulden.

Het is raadzaam dat de nalatenschap door de langstlevende echtgenote en de kinderen beneficiair wordt aanvaard (VI.3), dat betekent dat de langstlevende echtgenote en de kinderen niet persoonlijk aansprakelijk worden voor de schulden van hun vader.

NB. Als de echtgenoten in algehele gemeenschap van goederen zijn gehuwd, blijft de langstlevende echtgenote toch aansprakelijk voor de gemeenschapsschulden van de algehele gemeenschap van goederen ook als zij de nalatenschap van de overleden echtgenoot beneficiair aanvaardt.

De langstlevende echtgenote heeft ook nog de mogelijkheid om afstand te doen van de gehele gemeenschap van goederen. Bij een negatieve nalatenschap is het raadzaam naar de notaris te gaan om te voorkomen dat de erfgenamen aansprakelijk worden.

Boedelbeschrijving

27. Wat is een boedelbeschrijving?

Een overzicht van alle goederen en schulden, die tot de nalatenschap behoren. Als één van de erfgenamen dat wenst moet ook een schatting van de waarde opgenomen worden. Als de nalatenschap onderdeel uitmaakt van een algehele gemeenschap van goederen, omvat het overzicht alle goederen en schulden van de algehele gemeenschap van goederen; de nalatenschap is de helft daarvan.

De boedelbeschrijving moet verder inhouden:

1. | de namen van de erfgenamen;
2. | een korte omschrijving van de goederen en schulden;
3. | een opgave van de plaats waar de goederen zich bevinden;
4. | een opgave van de tot de boedel behorende geldsommen;
5. | een opgave van de aangetroffen boeken en registers en vermelding van akten die betrekking hebben op de goederen en schulden;
6. | de eventuele namen van de deskundigen die de goederen hebben gewaardeerd.

Als de boedelbeschrijving bij notariële akte plaatsvindt, moet in deze akte ook de eed vermeld worden van degene die de goederen onder zich heeft. Deze eed moet in handen van de notaris worden afgelegd en houdt in dat de betrokkene niets heeft verduisterd, noch gezien heeft of weet dat iets verduisterd is.

NB. Als de boedelbeschrijving niet bij notariële akte wordt vastgelegd, moeten de boeken en registers door alle partijen op de eerste en laatste bladzijde worden ondertekend.

Boedelbeschrijving in sommige gevallen verplicht

28. Is het noodzakelijk dat mijn erfgenamen na mijn overlijden een boedelbeschrijving opmaken?

In beginsel is een boedelbeschrijving niet verplicht, maar de langstlevende echtgenoot en ieder kind kunnen dat wel verlangen. Men is dan verplicht om daaraan mede te werken. Zonodig kan men dit door de kantonrechter laten afdwingen.

Een boedelbeschrijving is wel verplicht als:

a. | de langstlevende echtgenoot de nalatenschap beneficiair aanvaardt;
b. | de langstlevende echtgenoot of een kind niet het vrije beheer heeft over zijn vermogen, bijvoorbeeld als een kind minderjarig is of de langstlevende echtgenoot onder curatele staat.

De wettelijk vertegenwoordiger (voogd, degene die het ouderlijk gezag uitoefent, curator of bewindvoerder) moet binnen één jaar na het overlijden van de erflater de boedelbeschrijving indienen bij de griffie van het kantongerecht van de woonplaats van degene die het vrije beheer mist (dus niet bij het kantongerecht van de laatste woonplaats van de erflater).

De wettelijk vertegenwoordiger moet de boedelbeschrijving ondertekenen ‘ter bevestiging van haar deugdelijkheid’ (het is niet noodzakelijk dat alle erfgenamen de boedelbeschrijving ondertekenen). Het is mogelijk dat de kantonrechter de boedelbeschrijving niet goedkeurt.

29. Als het opmaken van een boedelbeschrijving verplicht is, moet dit dan bij notariële akte plaatsvinden?

De boedelbeschrijving is in beginsel vormvrij, dat houdt in dat u de boedelbeschrijving zelf op een stuk papier kunt opstellen (onderhandse vorm) en indienen bij de griffie van het kantongerecht. De kantonrechter kan wel verlangen dat de beschrijving bij notariële akte wordt opgemaakt, bijvoorbeeld als hij het afleggen van een eed van belang acht en/of hij het in het algemeen wenselijk vindt dat een notaris bij de boedelbeschrijving wordt betrokken (III.19).

30. Als het opmaken van een boedelbeschrijving niet verplicht is, kan ik dan toch een notariële akte verlangen?

Als u het belangrijk vindt dat de boedelbeschrijving notarieel wordt vastgelegd, kunt u daarvoor een verzoek indienen bij de kantonrechter en aangeven waarom u dat belangrijk vindt. De kantonrechter kan uw verzoek inwilligen, maar hij kan het ook weigeren.

31. Is het verstandig om een boedelbeschrijving op te maken?

Ja, het is raadzaam een boedelbeschrijving te maken, zodat bij onenigheid op een later tijdstip of bij overlijden van de langstlevende echtgenoot of een kind, vaststaat waarop betrokkenen recht hebben.

Ook voor het uitoefenen van de wilsrechten van de kinderen op een later tijdstip kan het hebben van een boedelbeschrijving veel problemen voorkomen (III.48).

NB. Hiervoor heb ik al geadviseerd een vaststellingsovereenkomst (III.11) te maken voor het vaststellen van de vordering van de kinderen op de langstlevende echtgenoot. Deze vaststellingsovereenkomst zal meestal een overzicht geven van alle goederen en schulden van de nalatenschap, zodat deze vaststellingsovereenkomst ook als boedelbeschrijving kan worden aangemerkt.

Als de kantonrechter ermee akkoord gaat, kan de aangifte voor de erfbelasting misschien ook als boedelbeschrijving gezien worden. Deze aangifte, die in elke nalatenschap moet worden opgemaakt, geeft eveneens een overzicht van alle bezittingen en schulden van de nalatenschap (III.29).

Inzage en inlichtingen

32. Mijn vader is onlangs overleden en heeft een testament gemaakt. Mijn moeder vindt dat ik nergens mee te maken heb. Kan mijn moeder dat zeggen?

Nee, dat kan ze niet. Zowel de langstlevende echtgenote als ieder kind heeft recht op inzage van alle bescheiden en andere gegevens om hun rechten vast te stellen.

Uw moeder is verplicht om uw inlichtingen te verstrekken over de omvang en de samenstelling van de nalatenschap, als u daarom vraagt. U kunt ook inlichtingen inwinnen bij banken of andere instellingen. Als een bank daarvoor de toestemming van uw moeder verlangt, moet zij haar medewerking verlenen.

Aflossing vordering van een kind

33. Ongeveer drie jaar geleden is mijn moeder overleden. Ze had geen testament gemaakt en de nalatenschap is afgewikkeld. Als kinderen kregen wij een vordering op mijn vader, waarover 2% rente moest worden betaald. Mijn vader wenst aan twee van de vier meerderjarige kinderen zijn schuld af te lossen. Kan dat?

Ja, dat kan. Uw vader kan te allen tijde aan een of meer van zijn meerderjarige kinderen zijn schuld met rente geheel of gedeeltelijk aflossen. Bij gedeeltelijke betaling gaat het bedrag in eerste instantie van de hoofdsom af en daarna van de rente. Partijen kunnen ook afspreken dat eerst de rente wordt betaald en dan pas de hoofdsom.

Als uw vader aan het ene kind wel en aan het andere kind niet zijn schuld (met rente) aflost, kun je je afvragen of dat redelijk en billijk is. Eén kind zou daardoor bevoordeeld kunnen worden (III.7,9).

Maar als een kind nog de bevoegdheid heeft om zijn wilsrecht (III.48) uit te oefenen, kan de langstlevende echtgenoot pas overgaan tot betaling van zijn schuld, nadat het betrokken kind de kans is gegeven om zijn wilsrecht uit te oefenen (dat houdt in: overdracht van goederen vorderen) (III.55).

De langstlevende echtgenoot zal het betrokken kind voldoende tijd moeten geven om zijn wilsrecht te kunnen uitoefenen. Dit om te voorkomen dat het wilsrecht van de kinderen door een langstlevende echtgenoot gefrustreerd wordt (III.34).

De langstlevende echtgenoot moet ook de andere kinderen op de hoogte stellen dat hij het voornemen heeft zijn schuld aan een kind af te lossen en dat dit kind de mogelijkheid heeft om zijn wilsrecht uit te oefenen. Op deze manier krijgen alle kinderen gelijke kansen hun wilsrecht uit te oefenen en aanspraak te maken op de goederen van de nalatenschap van de eerst overleden ouder (III.52).

Terugbetaling

34. Kan mijn vader de schuld met rente aan een kind aflossen zonder dat kind te vragen of hij wel of niet zijn wilsrecht wenst uit te oefenen?

Uw vader kan dat doen. Het kind kan in dat geval toch zijn wilsrecht uitoefenen, als hij de door vader gedane betaling weer terugbetaalt. Als het kind de betaling aanvaardt, verspeelt hij zijn wilsrechten (III.48,55).

Het is noodzakelijk dat iedere burger goed op de hoogte is van zijn rechten in het erfrecht; er zijn heel veel regeltjes en uitzonderingen. Om die reden is het raadzaam zo spoedig mogelijk na het overlijden van een ouder naar een notaris te gaan.

Aflossing minderjarige

35. Kan mijn vader zijn schuld ook aflossen aan een minderjarig kind?

Ja, dat kan uw vader doen, maar alleen als hij daar de goedkeuring van de kantonrechter voor heeft gekregen. De kantonrechter houdt bij zijn beslissing naar billijkheid rekening met de belangen van het minderjarig kind, de belangen van de andere kinderen met wilsrechten en met de belangen van uw vader. De kantonrechter kan aan een goedkeuring voorwaarden verbinden.

Als uw vader de schuld aflost zonder de goedkeuring van de kantonrechter kan de betaling ongedaan worden gemaakt.

Wettelijke verdeling en inkomstenbelasting

36. Moet ik, als kind, mijn niet-opeisbare vordering eventueel met rente opgeven voor de inkomstenbelasting? Moet ik over de rente van de vordering, die wordt afgelost, inkomstenbelasting betalen?

Nee, dat hoeft niet. De wetgever heeft bij de wettelijke verdeling (evenals bij de ouderlijke boedelverdeling) in de inkomstenbelasting defiscalisering toegepast, dat houdt in dat kinderen de niet-opeisbare vordering, eventueel met rente, die zij op de langstlevende ouder hebben, niet hoeven op te geven als bezitting voor de inkomstenbelasting in box 3. De langstlevende ouder moet daarentegen wel het gehele geërfde vermogen opgeven in box 3 en mag de schulden aan de kinderen niet in mindering brengen.

De achtergrond hiervan is dat kinderen niets in handen krijgen en dus ook geen belasting behoeven te betalen (III.92, IV.22).

Bij aflossing is de rente vrij van inkomstenbelasting (valt niet in box 1). De vordering met rente valt immers in box 3. De langstlevende ouder mag de betaalde rente ook niet in mindering brengen op zijn inkomen in box 1.

Ongedaanmaking wettelijke verdeling

37. Mijn echtgenote is onlangs overleden en heeft geen testament laten maken. Mijn twee kinderen en ik zijn, ieder voor 1/3e gedeelte, haar erfgenamen. Op grond van de wet heeft de wettelijke verdeling plaatsgevonden, dat wil zeggen dat ik eigenaar ben geworden van alle goederen met de verplichting de schulden voor mijn rekening te nemen en dat de kinderen een niet-opeisbare vordering op mij hebben gekregen. Tot de goederen behoren onder meer ons woonhuis, aandelen in een bv, alsmede een verhuurd kantoorpand. Om fiscale redenen is het gewenst dat de aandelen van de bv naar mijn zoon gaan, het verhuurde kantoorpand naar mijn dochter en het woonhuis naar mij. Hoe moet ik dat regelen?

Door de wettelijke verdeling (III.1) bent u eigenaar geworden van alle goederen van de nalatenschap. U kunt vervolgens de aandelen in de bv en het kantoorpand verkopen en overdragen aan uw zoon respectievelijk dochter. Het woonhuis is al eigendom van u geworden door de wettelijke verdeling.

Het is ook mogelijk dat u de wettelijke verdeling ongedaan maakt (III.38).

Fiscaal kunt u bekijken welke weg u het beste kunt bewandelen, maar bedenk wel dat de fiscale weg niet altijd de juiste weg is (III.39).

Notariële verklaring binnen drie maanden, boedelregister

38. Hoe kan ik de wettelijke verdeling ongedaan maken?

Als langstlevende echtgenoot hebt u het recht om binnen drie maanden na het overlijden van uw echtgenoot bij de notaris een notariële akte te laten opmaken, waarin u verklaart dat u de wettelijke verdeling ongedaan maakt. Deze notariële verklaring moet ook binnen die drie maanden in het zogenoemde boedelregister (bij de griffie van de rechtbank) worden ingeschreven.

De wettelijke boedelverdeling kan alleen in zijn geheel en niet gedeeltelijk ongedaan worden gemaakt. Een kind heeft niet het recht om de wettelijke verdeling ongedaan te maken. Bovendien heeft een kind ook niet het recht om de langstlevende te verbieden de wettelijke verdeling ongedaan te maken. De langstlevende echtgenoot heeft een zelfstandig recht en hoeft geen rekening te houden met de wil van de kinderen.

Na het verstrijken van de drie maanden kan de langstlevende echtgenoot de wettelijke verdeling niet meer ongedaan maken. Deze termijn kan niet worden verlengd!

Het is raadzaam om na het overlijden van uw echtgenoot zo snel mogelijk advies in te winnen bij een notaris, zodat u samen kunt bekijken of het wenselijk is de wettelijke verdeling ongedaan te maken (III.41).

NB. Het is raadzaam eerst met de kinderen overeen te komen op welke manier de nalatenschap tussen u allen wordt verdeeld, voordat u de wettelijke verdeling ongedaan maakt. Dit om problemen tussen u en de kinderen te voorkomen (zie volgende vraag).

Ongedaanmaking wordt gestraft

39. Wat zijn de gevolgen van het ongedaan maken van een wettelijke verdeling?