Een andere kijk op economie

Door gelijkwaardige zeggenschap tussen kapitaal en arbeid

Een andere kijk op economie

Copyright © 2021 Ries van der Vos

Auteur: Ries van der Vos

Druk: Pumbo.nl

Omslagontwerp: Ries van der Vos

Vormgeving binnenwerk: Ries van der Vos

Non-fictie, ISBN 978-94-6443-037-0

NUR 780

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, door middel van druk, fotokopieën, geautomatiseerde gegevensbestanden of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoudsopgave:

Maatschappelijke problemen

Nieuw Economisch model

Reden voor een nieuw besturingsmodel

Oplossingen voor de economische en ecologische problematiek

FOX-model als maatschappelijke vernieuwing

Samenvatting

Bijlagen

Maatschappelijke problemen

De huidige maatschappij is sterk gericht op eigen belang. Dat geldt voor landen, maar ook voor het bedrijfsleven. Het gevolg van dit eigen belang is dat er weinig ruimte meer over blijft voor anderen. Eerlijk delen is ver weg. Het resultaat is dat sommigen veel beter profiteren van de mogelijkheden en anderen minder bedeeld worden achter gelaten. Vaak wordt die positie bepaald door toevallige omstandigheden, zoals locatie, klimaat, beschikbaarheid grondstoffen, e.d.

De gevolgen zijn desastreus. Sommige landen zijn extreem welvarend en andere landen leven in bekommerde omstandigheden, waarin nauwelijks kan worden voorzien in de meest primaire levensomstandigheden, als voedsel, onderdak en veiligheid.

De politieke situatie in landen is te complex. We beperken ons in deze studie primair op het bedrijfsleven. Daar is een structuur ingericht die door de meeste ondernemingen wordt gebruikt. Het eigen belang is vorm gegeven in het aandeelhoudersmodel. Aandeelhouders worden hierin gezien als de eigenaren, die de financiers zijn van de onderneming, de onderneming vaak niet goed kennen en vooral uit zijn op rendement. Dat heeft er toe geleid dat bepaalde burgers in de westerse wereld bovenmatig profiteren van de welvaart en grote groepen burgers bekommerd achter zich laten. Grote sociale problemen zijn ontstaan waarin jongeren niet meer in staat zijn om eigen woonruimte bemachtigen en grote groepen burgers geen vast arbeidscontract meer hebben. Het systeem heeft er ook toe geleid dat de aarde in korte tijd wordt leeggeroofd en de biodiversiteit in korte tijd wordt verschraald. Vervuiling neemt onaanvaardbare vormen aan.

We worden daarmee op grote schaal met complexe ecologische problemen opgezadeld.

De vraag is of het aandeelhoudersmodel geschikt is om deze immense problemen het hoofd te kunnen bieden. Dat is een bijna tegenstrijdige vraag, want het aandeelhoudersmodel is juist gemaakt om rendement op te leveren en niet allerlei kosten op de hals te halen om sociale en ecologische problemen op te lossen. Liever belastingontwijking om kosten te besparen. Liever fraude en corruptie om kosten te besparen.

Liever inhuur van ZZP’ers om kosten te besparen. Ecologische en sociale problemen moeten maar door de overheid worden opgelost.

Daar zit nu juist de kern van het probleem. Aandeelhouders zien zich als eigenaar met alle zeggenschap van dien, maar dat zijn ze toch niet. Werknemers hebben alle kennis en ervaring in huis maar hebben geen zeggenschap. Daar zit de structuurfout van het aandeelhoudersmodel. Het is onzin om werknemers hun vaste salaris te gunnen en zo de ondernemingsrisico’s af te nemen. In praktijk lopen ze die ondernemingsrisico’s toch. Dan maar liever het samenwerkingsmodel tussen Kapitaal en Arbeid. Pas dan ontstaat er echte democratie. Gewogen stemrecht voor Kapitaal en Arbeid en beloning keurig verdeeld tussen Kapitaal en Arbeid. Leidinggevenden dienen beide interne stakeholders zonder voorkeur. Werknemers hebben veel meer binding met de onderneming dan aandeelhouders en zijn meer gericht op continuïteit van de onderneming. Werknemers zijn eerder gericht op het in stand houden van normen en waarden. Werknemers behoren er moraal op na te houden. Die invloed wordt tot uiting gebracht via de ondernemingsraad nieuwe stijl. De leiding van de onderneming zet de koers voor de onderneming uit mede onder invloed van alle stakeholders.

Sociale en milieufactoren gaan nu wel een rol spelen in het beleid. De werknemer voelt zich meer betrokken bij de onderneming want hij wordt resultaatafhankelijk beloond. Wegkijken bij misstanden kan niet meer, want werknemers zijn medeverantwoordelijk geworden. We moeten alleen nog zorgen dat salarisverlaging voor werknemers beperkt blijft.

Kan dit model ook concreet gemaakt worden? Dit boek geeft daarop het antwoord.

Nieuw Economisch model

In een gezonde economie profiteren alle deelnemers op een evenwichtige wijze van de economische groei. De inkomensverdeling heeft nu wel erg onrechtvaardige trekken gekregen, zoals door de meeste economen wordt gedeeld. We noemen daarbij met name Piketty (1), Milanovic (2), Wolff (3) en Van Bavel (4). Want belasting op arbeid is te hoog en belasting op vermogen te laag. Groei moet worden gezocht in de reële economie en niet in groei van financiële vermogens, zie Bezemer (5).

In de huidige tijd is er een toenemende aandacht bij de economische ontwikkeling voor de zorg voor het milieu en een evenwichtige welvaartsverdeling in de wereld. De voortdurende economische expansie leidt tot uitputting van aardse bronnen en een hoge mate van vervuiling. Ik noem hier een aantal onderzoekers die ik hier ecologen noem, die geen groei meer nastreven maar zich richten op maatschappelijk welzijn en een eerlijker welvaartsverdeling in de wereld: Klein (6), Felber (7), Raworth (8), Schramade (51) en Shafik (52). Groei moet de betekenis hebben van meerwaarde en niet van minder-waarde. Die minderwaarde heeft betrekking op verkeerde keuzes bij allerlei ecologische en sociale effecten die afbreuk doen aan de meerwaarde voor de mensheid. Niet alleen het bedrijfsleven zou die meerwaarde moeten leveren, maar ook non-profitsectoren als onderwijs (gelijke kansen voor iedereen), verpleging, politie, justitie, defensie tegen een betere beloning.

Het is een grote misvatting dat beide groepen (economen en ecologen) enige kans van slagen hebben zolang de invloed van Geld groter is dan de invloed van Werk. Oftewel aandeelhouders die meer invloed en macht hebben dan werknemers in ondernemingen. De democratie moet worden hersteld in ondernemingen en werknemers moeten mede verantwoordelijkheid gaan dragen voor structurele veranderingen die gericht zijn op transitie naar een nieuwe maatschappelijke orde waarin ruimte wordt gemaakt voor eerlijke inkomensverdeling en ecologisch verantwoorde producten, productie en dienstverlening en voor de energietransitie naar duurzame energie.

In mijn boek ‘Financieel kapitaal versus Menselijk kapitaal’ is een evenwichtig model geconstrueerd dat invulling geeft aan de invloed van kapitaal en arbeid en de daaruit afgeleide belastingheffing. Hiermee wordt ruimte gecreëerd voor betere beloning van overheidsdiensten, voor financiering van groei van ecologisch verantwoorde producten en diensten.

Het onderliggend boek ‘Een andere kijk op economie’ is enerzijds een verkorte weergave van het bovengenoemde boek, maar bevat anderzijds aan aantal belangrijke verbeteringen. Er is gestreefd naar een mate van compactheid, waardoor iedere belangstellende het boek kan lezen en zich in korte tijd een beeld kan vormen van gevolgen van de gelijkwaardigheid van Geld en Werk en de gevolgen voor zeggenschap, beloning en ondernemingsrisico’s.

Wie nog meer wil weten over de achtergronden van het model wordt verwezen naar mijn eerste boek (9).

Mijn streven is de lezer te overtuigen dat zeggenschap en beloning in alle organisaties moet worden gedeeld, waarbij alle deelnemers verantwoordelijkheid dragen voor de resultaten binnen hun werkomgeving.

Hopelijk breng ik dit boek een verdere discussie op gang over de gevolgen van de invloed van medewerkers op organisaties.

Reden voor een nieuw besturingsmodel

Inkomensverdeling

De wereld is op zoek naar een betere balans tussen arbeid en kapitaal, naar een andere inkomensverdeling, immers: rijken worden rijker en armen worden armer. Kapitaal wordt beter beloond dan arbeid. Thomas Piketty heeft op basis van uitgebreid historisch onderzoek aangetoond (1), dat de hoogste tarieven voor inkomstenbelasting in de westerse landen na de jaren 80 van de vorige eeuw aanzienlijk zijn verlaagd (tot de jaren 80 voor het Verenigd Koninkrijk 89% en na 1980 40-45% voor de hoogste tariefklasse)(10). In Nederland was het toptarief voor inkomstenbelasting nog 72% in 1980 en is inmiddels gezakt tot 49,5%. Omtrent het vermogen toont Piketty aan dat het aandeel van de rijkste 10% voor het VK 50-60% is en in 1920 zelfs 90% was (11). Het aandeel van de 10% hoogste inkomens in West-Europa ligt boven de 35% (12) en het aandeel van de 10% hoogste bezitters t.o.v. het totale bezit is voor West-Europa ca 20% (13). Branko Milanovic toont aan dat de middengroepen in de westerse wereld er al decennia nauwelijks op vooruit zijn gaan (2). In Nederland heeft de historicus Bas van Bavel (4) gewaarschuwd dat een kleine elite steeds meer profiteert van de welvaart en ook politieke macht verwerft. Het zal leiden tot daling van de welvaart en economisch verval.

Schuldenmaatschappij

We leven in de westerse wereld in een schuldenmaatschappij. Dit geldt voor zowel overheid, bedrijfsleven als voor burgers. Veel Europese overheden kennen een staatsschuld die meer dan 100% van het BNP bedraagt. De staatsschuld is fors toegenomen na de kredietcrisis van 2008 en de coronacrisis van 2020. De overheid staat nu voor de zware taak om beleid uit te zetten om de toegenomen schulden te verminderen. Veel bedrijven zijn gefinancierd met te veel vreemd vermogen, met name banken kunnen hiervoor worden genoemd. Veel burgers zitten diep in de schulden om hun hypotheek of lening nog te kunnen betalen. Hoe meer schulden hoe meer risico’s. Als de economie even tegen zit, vallen er slachtoffers, zoals de huidige coronacrisis heeft aangetoond. Ook milieurampen als bosbranden, overstromingen en stormen komen steeds vaker voor. Veel bedrijven hebben te weinig eigen vermogen/buffers om een crisis te overleven. Het maken van schulden is echter door de overheid gestimuleerd door rentes aftrekbaar te maken. Sparen is zo ontmoedigd. Spaarders worden gestraft voor hun deugdzaamheid.

Financialisatie verzwakt de reële economie

De verhouding krediet/bbp was voor Nederland 100% in 1978 en is gegroeid tot 264% in 2019 (14). Dat betekent dat de laatste 40 jaar de schuld van de private sector tweeënhalf keer zo snel is gegroeid als de economie. Vermogenswinst is kennelijk gemakkelijker dan werken voor je geld. Er wordt onvoldoende geïnvesteerd in de reële economie als op korte termijn hogere rendementen via vermogensmarkten zijn te behalen. Bedrijven gaan zich zelf gedragen als financiële investeerders en een steeds groter deel van hun winst is afkomstig uit financiële transacties (financialisatie) en minder uit producten of diensten (reële economie). Steeds vaker zien we dat bedrijven eigen aandelen kopen. In 2004 was dit 2 miljard euro aan ingekochte eigen aandelen in Nederland en 2007 was dit aangegroeid tot 23 miljard euro (15).

Gedurende de periode 1990-2019 groeide de hypotheken anderhalf keer sneller dan de inkomensgroei. In die periode groeide de huizenprijzen gemiddeld van € 94.000 naar € 222.000 (16).

In totaal bedragen de activa van de financiële sector in de wereld (los van de centrale banken) viermaal de omvang van de wereldeconomie (16).

Prijzen van vermogensproducten stijgen sneller dan winst uit productieprocessen. Er is dan druk om winst om te zetten in vermogensproducten dat ten koste gaat van de lonen.

Het gevolg van deze processen is de toenemende kwetsbaarheid van burgers en ondernemers voor inkomens- en winstverlies. Er zijn te weinig buffers opgebouwd om enige tegenslag op de kunnen vangen. Veel grote bedrijven zijn too big to fail en zullen door de overheid wel moeten worden ondersteund.

Fraude en Corruptie

Fraude en corruptie tieren welig in de maatschappij. Geld verdienen gaat boven alles (17). Via eerlijk zakendoen en ook via oneerlijke vormen van handel. Dagelijks vinden we vormen van fraude en corruptie in de publiciteit. Ook vinden we vormen van zakendoen die juridisch mogelijk zijn maar moreel verwerpelijk zijn, zoals belastingontwijking. Bij honderden bedrijven en particulieren zijn er vormen van fraude en corruptie geconstateerd en hebben soms geleid tot veroordeling door de rechtbank. Zelfs overheden, zoals Nederland, faciliteren belastingconstructies om eerlijke belastingheffing in het land van herkomst van ondernemingen te ontwijken.

Voor de omvang van fraude en corruptie verwijzen we naar een onderzoek van Ernst & Young uit 2018 (18). Men heeft 2500 bestuurders in meer dan 50 landen ondervraagd over corruptie. Vier op de tien wereldwijde bestuurders is van mening dat omkoping en corruptie in de zakenwereld een reëel probleem is, zowel onder werknemers als bij het zakendoen met klanten. Van de Nederlandse respondenten in het onderzoek geeft 16% aan dat het bedrijf waar hij of zij werkzaam is in de afgelopen twee jaar een significante fraudezaak heeft meegemaakt. Jaarlijks wordt ca $11 miljard aan boetes uitgedeeld door het U.S. Department of Justice en de SEC.

Zucman schatte dat 10% van het wereldwijde bruto nationale product in belastingparadijzen werd gestald (19). James Harry kwam uit op een bedrag tussen 21 en 32 biljoen dollar in 2010 aan zwart geld in circulatie (20). Dat geld niet stinkt komt tot uiting in het schokkende boek van Rein de Vries (21), waaruit blijkt dat de industrie en de financiers zowel betrokken waren bij de geallieerden als het Duitse leger voor zowel de olievoorziening als de financiering van oorlogstuig in de Tweede Wereldoorlog.

In het boek Financieel Kapitaal versus Menselijk kapitaal (9) hebben we een korte opsomming gemaakt van grote bedrijven die zich op één of andere manier schuldig hebben gemaakt aan fraude of corruptie. Dagelijks lezen we over rechtszaken waarin medewerkers en leidinggevenden worden veroordeeld voor frauduleus gedrag.

Duidelijk is dat wanneer de invloed van Werk groter wordt dan de invloed van Geld, dat eerder de moraal terugkeert in het zaken doen. Werknemers zijn dagelijks betrokken bij het bedrijf en aandeelhouders staan doorgaans op grote afstand van het bedrijf. Aandeelhouders zijn doorgaans alleen uit op rendement en bekommeren zich minder op de wijze waarop dit rendement wordt verkregen. Corruptie kan moeilijk door de leiding van de onderneming worden toegestaan, wanneer vele werknemers op de hoogte zijn van dit handelen. De risico’s zijn immers te groot als werknemers dit anoniem kunnen aankaarten bij de ondernemingsraad of medezeggenschapsraad. Werknemers zullen dan ook verantwoordelijk worden gesteld voor fraude als zij zich beperken tot wegkijken.

Verbetering van onze leefomgeving

De wereld staat aan de vooravond van een gigantische omwenteling in ons milieu.

Aantasting van de leefomgeving wordt veroorzaakt door toenemende uitstoot van vervuilende gassen die de oorzaak zijn van klimaatverandering.

Klimaatverandering heeft enorme gevolgen voor de mensheid, door zeespiegelstijging als gevolg van smelting van ijskappen met overstromingen tot gevolg en stijging van het aantal en intensiteit van orkanen en cyclonen met verwoestende uitwerking op levens van miljoenen mensen door verwoesting van oogsten, huizen en infrastructuur, door het ontstaan van enorme bosbranden, door afsmelten van gletsjers en droogvallen van rivieren en door opwarming van de aarde waardoor oogsten mislukken en migratie van miljoenen inwoners dreigt naar gematigder klimaatzones.