ZUCHT

Eerste druk, 2021

© 2021 Ruud Breteler

Schilderij omslag: Paul Cézanne Hortense allaitant Paul, 1872

Foto auteur: Marion van der Schelde

ISBN: 9789464431544

Nur: 300

Uitgever: Uitgeverij Bredelaer

www.ruudbreteler.com

Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, aanvaarden de auteur en uitgever geen aansprakelijkheid voor eventuele fouten en onvolkomenheden, noch voor de directe of indirecte gevolgen hiervan.

Niets uit deze uitgave mag zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever worden openbaar gemaakt of verveelvoudigd, waaronder begrepen het reproduceren door middel van druk, offset, fotokopie of microfilm of in enige digitale, elektronische, optische of andere vorm of (en dit geldt zo nodig in aanvulling op het auteursrecht) het reproduceren (I) ten behoeve van een onderneming, organisatie of instelling of (II) voor eigen oefening, studie of gebruik welk(e) niet strikt privé van aard is.

ZUCHT

Ruud Breteler

Eerder verschenen:

Een weg voor het onverwachte (2016), Uitgeverij Bredelaer

De illusie van een uitweg (2018), Uitgeverij Bredelaer

Onderbelicht (2019), Uitgeverij Bredelaer

Slot (2020), Uitgeverij Bredelaer

Geen gift is kostbaarder dan goede raad.

Erasmus

1.

Mama staat naast haar bed. Haar droom over het verdwaalde prinsesje wordt abrupt onderbroken. Het nachtlampje brandt. Selin begrijpt het niet. Het verhaaltje was toch al uit? Het boekje ligt op het tafeltje. Waarom is mama hier dan nog?

‘Kom, Selin, het is hoog tijd. We moeten gaan.’

Mama slaat haar dekbed open en vouwt het meteen op. Ze trekt Selins pyjama uit en zet haar onder de douche. Er komt geen licht door het badkamerraam. Het water is heerlijk warm. Selin houdt van de douche. De straaltjes en druppels schieten zo vrolijk alle kanten op. Maar dit keer duurt het veel te kort. De zeep is nog maar net door het putje verdwenen of mama draait de kraan dicht. Selin is nog half nat als ze haastig wordt aangekleed. Nog snel een kam door haar haren. Dan tilt mama haar op – alsof Selin zelf niet kan lopen – en draagt haar de trap af. Beneden loopt ze meteen door naar buiten, naar de auto. Ineens zit Selin in haar stoeltje. Mama legt het dekbed over haar heen. Naast het stoeltje ligt allemaal speelgoed. Maar Popje is er niet.

‘Mama, waar is Popje?’

Even later al is mama terug. Selin omhelst de liefste knuffel ter wereld. Simone gaat achter het stuur zitten. Ze start de auto. Het is nog overal donker. Selin kijkt door het raampje. Nergens brandt een lichtje. Toch wel: één, in het huis op de hoek. Al snel valt ze weer in slaap.

2.

Miriam maakt zich ernstig zorgen. Als ze niet heel goed oplet, ontspoort Simone. Zij was altijd een bescheiden, beetje stil meisje. Gezeglijk en gehoorzaam. Eigenlijk hoefde Miriam, nadat haar echtgenoot de kuierlatten nam, ook in haar eentje amper naar haar dochter om te kijken. Simone leek in staat op eigen houtje het onverwacht verdwijnen van haar vader goed te verwerken. Miriam vond het niet nodig zijn laffe actie met haar te bespreken, voor zover ze dat al mogelijk achtte, iets serieus bespreken met een kind van die leeftijd.

Ook later, als Simone in de hogere groepen van de basisschool en de eerste paar jaar op de middelbare school zit, behoeft ze weinig onderhoud. Haar leventje verloopt gladjes. Het kind is tevreden. Net als Miriam zelf, want ze kan bijna van week tot week haar dagschema’s kopiëren en rustig thuis werken. Alleen als Simone niet alleen naar atletiek maar plotseling ook naar muziekles wil, is enige aanpassing nodig, maar daar kan Miriam snel genoeg aan wennen. Regelmaat blijft regelmaat, ook wanneer een nieuwe activiteit moet worden ingepast die op een andere locatie wordt georganiseerd. Miriam ziet zich wel genoodzaakt haar uit te leggen waarom atletiek én muziekles te veel van het goede is. Zij zou dan immers twee avonden per week eerder dan gebruikelijk voor het avondeten moeten zorgen, tussen het brengen en halen door alleen thuis zitten én erop toe moeten zien dat Simone de verloren tijd in het weekend alsnog aan haar huiswerk besteedt. Gelukkig stapt Simone al snel over haar teleurstelling heen. Tot Miriams opluchting blijkt het ook nog eens mogelijk de muziekles op dezelfde avond in te plannen als waarop de atletiektrainingen vielen. Haar weekschema kan onaangetast blijven.

Miriam is niet naïef. Ook zij heeft de puberteit doorgemaakt. Overigens zonder veel strubbelingen of uitschieters. Zij hoefde zelden gecorrigeerd of bijgestuurd te worden. Een pooslang lijkt Simone haar voorbeeld te volgen. Haar lichaam ontwikkelt zich geleidelijk in plaats van schoksgewijs alsof ook bij haar al die nieuwe hormonen zich netjes na elkaar aandienen. Ze gaat weliswaar wat vaker de strijd met Miriam aan om enkele vrijheden te bevechten, maar ronduit ongehoorzaam wordt zij niet. Het kost relatief weinig moeite Simone te doen inzien waarom Miriams inzicht en levenservaring nu eenmaal meer gewicht in de schaal leggen. Waarom zij op basis daarvan heel wel in staat is haar dochter bijtijds voor misstappen te behoeden. Simone voegt zich ernaar, al vindt ze Miriam soms al te streng. Hoe dan ook is van een onstuimige, niet te genieten, alles ter discussie stellende, om zich heen slaande puber geen sprake.

Tot zij zestien jaar is en Miriam argwaan begint te krijgen. Waar Simone voorheen, keurig volgens schema, stipt op tijd uit school naar huis kwam of, als de hoeveelheid huiswerk het toeliet, nog even met een vriendin mee naar huis ging nadat ze haar moeder daarvan volgens afspraak tevoren bericht had gestuurd, neemt haar betrouwbaarheid gaandeweg af. Aangezien Miriam het overzicht wenst te behouden en daartoe niet langer in de gelegenheid is, maakt zij zich zorgen nu haar dochter zich aan haar hoede dreigt te ontworstelen. Ze snijdt het onderwerp niet meteen aan. Geduld is immers een schone zaak. De leiband hoeft niet altijd strak aangespannen te zijn. Ze wacht op een verklaring. Die blijft echter uit. Weken worden maanden.

3.

Ik vlucht. Om goede redenen. Niet van het ene moment op het andere. Ik denk er lang en grondig over na. Eigenlijk te lang, maar dat kan ik nu pas zeggen. Achteraf.

Ik blijf aarzelen over de vraag of ik bereid ben echt alles op te geven. Vaarwel te zeggen tegen de geborgenheid van mijn sociaal netwerk, het warme bad van vriendinnen en vrienden. De zekerheid van een vast inkomen los te laten. De veiligheid van mijn eigen huis te verlaten.

Uiteindelijk komt het op deze drie punten neer: vriendschappen, inkomen en veiligheid. Die vormen de kern. Daarachter en daaronder liggen honderden andere, kleinere vragen. Ik probeer ze stuk voor stuk te beantwoorden. Ze systematisch af te strepen in mijn hoofd. Het is ondoenlijk. Ik heb de ene vraag nog niet beantwoord of de volgende dient zich al aan. Om daar niet gek van te worden, er niet eindeloos over wakker te liggen, ga ik ertoe over lijstjes aan te leggen. Ik zet complete schema’s in mijn laptop met een onderverdeling naar onderwerp. Daar hang ik de talloze deelvragen onder die in mij opkomen. In de laatste kolom noteer ik mijn keuze uit de drie kleuren van het stoplicht. Ik probeer het zo goed en uitgebreid mogelijk te doen. Het overzicht dijt uit. Met iedere nieuwe deelvraag die ik intik, probeer ik het gevoel te behouden op de juiste manier bezig te zijn. Ik koester de illusie orde aan te brengen in de talloze twijfels die in mij opkomen en dat deze ordening vanzelf, bijna mathematisch, tot een eensluidende conclusie zal leiden. Hoe meer vakjes groen, des te duidelijker dat en waarom ik moet vluchten. Hoe meer rood, des te dieper ik over oranje moet nadenken. Tot ik mijzelf erop betrap steeds meer nieuwe vragen te bedenken naarmate het aantal rode vakjes de overhand dreigt te krijgen. Je reinste zelfbedrog. Nu duurt het in het algemeen al lang genoeg om bedrog, zeker wanneer het geraffineerd van opzet is, te ontmaskeren. Zelfbedrog staat, weet ik uit ervaring, bovenaan de ranglijst van meest lastig door te prikken vormen van misleiding.

Wil ik echt alles opgeven, alleen om Miriam te ontlopen? Haar nooit meer te hoeven zien? Per slot van rekening komen alle deelvragen en mijn drie hoofdvragen daar op neer. Alles hangt ineens af van het antwoord op die ene, allesomvattende vraag. Rood, oranje of groen. Ik had mij de moeite van alle schema’s en overzichten kunnen besparen. Op het moment dat ik mij afvraag of ik moet maken dat ik wegkom, heb ik in feite de beslissing al genomen. Alle gedoe daarna is het zoeken naar bevestiging. Mijzelf overtuigen. Moed putten. De angst voor het onbekende overwinnen. En meer van dergelijke clichés. Overbodig, want mijn stoplicht staat al jaren op groen. Gaan!

4.

Eindelijk, bijna twee maanden later, komt de aap uit de mouw: Simone heeft een vriendje. Zonder aankondiging staat het koppel ineens in de woonkamer, elkaar stevig bij de hand houdend. Hun onverwacht verschijnen stoort Miriam in haar werk. Ze tracht, naar haar beste weten, de jongen open en vriendelijk te bejegenen. Een goede kennismaking begint met het uitwisselen van informatie dus stelt ze hem een aantal vragen. Terwijl hij antwoordt, probeert ze zich niet af te laten leiden door zijn wel heel bijzondere manier van kleden en door zijn halflange, krullende haar.

‘Lorenzo. Geen alledaagse naam.’

‘Mijn ouders komen uit Italië.’

‘Ah. Waar vandaan precies?’

‘Sardinië’.

‘Is dat niet het eiland waar de maffia de baas is?’

‘U bedoelt Sicilië.’

‘Och ja, neem me niet kwalijk. Ik ken Italië niet zo goed. Voor mij is het één pot nat. Waar woon je?’

‘In de Blankenstraat.’

‘Oh. Dus niet in het woonwagenkamp?’

‘Nee. Wij zijn geen Roma.’

‘Geen wat?’

‘Geen zigeuners.’

‘Wat doet je vader dan?’

‘Hij is stukadoor.’

‘En je moeder? Zorgt voor het huishouden zeker?’

‘Nee. Zij is bankmanager.’

‘Oh, nu weet ik het. Je hebt ook een broer, toch?’

‘Ja, één.’

‘Is hij niet in aanraking met justitie geweest?’

‘Nee, hij niet.’

‘Ik vergis me. Het was je vader! Zo was het. Huiselijk geweld, toch?’

‘Hij is vrijgesproken. Gebrek aan bewijs.’

‘Jaja. Nog iets drinken?’

‘Nee, dank u. Ik heb nog.’

‘Hoe gaat het op school?’

‘Prima.’

‘Ik bedoel: haal je goede cijfers?’

‘Gemiddeld. Niet hoog en niet laag. Voldoende.’

‘Daar ben je tevreden mee? Met een voldoende?’

‘Ik heb geen hekel aan school. Maar vrijetijd is ook belangrijk.’

‘Om wat te doen? Behalve om die aan Simone te besteden?’

‘Ik luister graag naar muziek.’

‘Dus je luistert liever naar muziek dan huiswerk te maken?’

‘Dat heb ik niet gezegd. Ik doe mijn huiswerk en ik luister óók naar muziek.’

‘Daar zal de laatste maanden wat minder van gekomen zijn, van muziek, nu je met Simone omgaat. Vinden je ouders dat goed?’

‘Ze weten het nog niet. Simone en ik hebben afgesproken eerst kennis met u te maken en daarna met mijn ouders.’

‘Keurig hoor. Hoe ziet jouw toekomst eruit? Wat zijn je plannen?’

‘Ik heb geen plannen.’

‘Geen? Maar wat ga je, als je slaagt, dan na school doen? Een beroepsopleiding? Studeren? Meteen werken? Je hebt toch wel enig idee.’

‘Daar heb ik niet over nagedacht.’

‘Dus jij denkt niet na over je toekomst?’

‘Daar heb ik nog bijna twee jaar voor.’

‘Ik begrijp het. Je schuift het voor je uit. Nog steeds niets drinken?’

‘Dank u. Het is al laat. Ik moet naar huis.’

‘Ja, dat klopt.’

Miriam heeft het nog niet gezegd of hij springt overeind, raapt zijn schooltas van de vloer en verdwijnt zonder gedag te zeggen. Simone holt hem achterna. Miriam loopt naar het raam en ziet hem nog net de straat uit fietsen. Gehaast.

5.

Ik moet plassen. Het is kwart voor drie. Doodstil op straat. Iedereen slaapt. Als ik het toilet doortrek, voelt het als een symbolische handeling. Wegwezen. Nu! Alles achter me laten. Ik begin te pakken, alleen het hoogstnoodzakelijke. Niet meer dan in de auto past, voldoende om het een aantal weken uit te zingen. Ik neem een douche, kleed me aan en stouw de bagage in de kofferbak en op de helft van de achterbank. Daar leg ik de spullen die ik voor Selin nodig zal hebben. En speelgoed voor onderweg. Op de passagiersstoel zet ik een tas met eten en drinken. Ik loop een laatste rondje door het huis om te controleren of ik niets vergeten heb en gris alsnog het oplaadsnoer van mijn mobiel van het tafeltje in de gang. Om de een of andere, onverklaarbare reden trek ik overal de stekker uit, behalve uit de koelkast. Om smeltwater te voorkomen. Dan pas merk ik mijn laptop te hebben laten staan. Ik wurm hem op de vloer achter de bestuurdersstoel.

De huissleutel leg ik onder de mat. Asha zal hem oppikken en ervoor zorgen dat alles wordt afgehandeld, waaronder de verkoop van mijn inboedel. Zij als enige is ervan op de hoogte dat ik wegga, alleen niet van de exacte dag waarop. We hebben afgesproken dat ik haar een appje stuur wanneer ik vertrokken ben.

Het is tien over half vijf als ik in de auto stap. Ik werp een blik op Selin. Er klopt iets niet. Ze zit met lege handen. Snel ga ik terug naar binnen. Halverwege de gang ligt Popje. Met een blij gezicht sluit ze de lappenpop in haar armpjes. Ik start de auto. Het is nog donker. Alleen bij de buren op de hoek brandt licht. Ik vind het belangrijk – ik zou bijna zeggen van levensbelang – te vertrekken op een tijdstip waarop niemand daarvan getuige is. Ik ben er namelijk van overtuigd dat Miriam hoogstpersoonlijk bij de buren en wellicht zelfs in de omliggende straten aan zal bellen om te informeren of iemand mij heeft zien vertrekken.

6.

Simone komt de woonkamer weer in. Haar gezicht staat een stuk minder stralend dan een half uurtje tevoren. Zo te zien is de boodschap al tot haar doorgedrongen: deze jongen is niets voor haar. Een flierefluiter zonder verantwoordelijkheidsgevoel. Een losbol die leeft bij het moment. Geen pit in zijn donder. Geen ambitie.

Maar Miriam vergist zich. Simone wordt opstandig. Ze vloekt zelfs om de verdediging van haar kalverliefde kracht bij te zetten. Ziet Simone werkelijk niet hoe ze zichzelf is kwijtgeraakt? Miriam vraagt nog even door. De Italiaan heeft Simone, zo bekent zij na enig aandringen, zelfs zover weten te krijgen zijn vleselijke lusten te bevredigen. Miriam ziet geen andere keuze. Ze moet haar puberdochter voor verdere misstappen en onheil behoeden. Aan de omgang met deze nietsnut dient met onmiddellijke ingang een einde te komen. Zo geduldig mogelijk legt ze uit waarom.

‘Dat bepaal ik verdomme zelf wel.’

Weer dat vloeken. Maar dit is niet het juiste moment haar daarin te corrigeren.

‘Lieverd. Ik begrijp je teleurstelling. Echt waar. Maar ik verbied het je niet zomaar. Het is omwille van je eigen bestwil. Later zul je me er dankbaar voor zijn.’

Met een vuurrood gezicht stampt Simone de kamer uit en de trap op. Ze gooit de deur van haar slaapkamer met een klap achter zich dicht. Daarna blijft het stil. Vermoedelijk stuurt ze de Italiaan meteen bericht om hem Miriams besluit mede te delen. Lorenzo laat zich in elk geval nooit meer zien. Dus behalve een flierefluitende losbol is hij ook nog eens een slappeling. Een beetje vent vecht voor zijn vrouw. Niet dat het iets had uitgemaakt. Miriam keert nooit op haar schreden terug.

7.

‘Eerst een Italiaan en nu een Turk? Zijn er geen gewone Hollandse jongens meer? Wat moet je nou met een Turk?’

‘Een man van Turkse afkomst zul je bedoelen.’

‘Ik zie het verschil niet.’

‘Dat is nu juist het probleem. Je bent kortzichtig en bevooroordeeld.’

‘Helemaal niet. Maar waar begin je in hemelsnaam aan? Andere cultuur, andere gewoontes. Vreemd eten. Islam. Het spreekwoord bestaat niet voor niets: twee geloven op één kussen, daar slaapt de duivel tussen.’

‘Maar ik ben helemaal niet gelovig!’

‘Was het maar waar. Nu loop je straks zomaar in zo’n tentjurk met een hoofddoekje en een sluier.’

‘En jij durft te beweren niet bevooroordeeld te zijn? Doe niet zo raar.’

‘Lieverd, luister nou naar mij. Het kan nooit wat worden, zo’n gemengd huwelijk. Je roept de problemen over jezelf af. Doe het niet. Je wordt ongelukkig.’

‘Wanneer hou je nu eindelijk eens op je in mijn leven te mengen. Ik ben volwassen, hoor. Ik ben heel goed in staat mijn eigen beslissingen te nemen.’

‘Natuurlijk, lieverd, natuurlijk ben je dat. Ik probeer je alleen voor een misstap te behoeden.’

‘Waarom is dit een misstap? Omdat Mehmet van Turkse afkomst is? Het is gewoon een man, hoor. Hier geboren. Hier opgegroeid. Zo Hollands als jij en ik.’

‘Dat geloof je zelf niet.’

‘Sinds wanneer bepaal jij wat ik wel of niet geloof? Hou nou maar op. Ik heb ‘ja’ gezegd. In juni gaan we trouwen, of jij het nu leuk vindt of niet.’

‘Ik vind het niet leuk. Ik vind het hoogst onverstandig. Maar je moet het inderdaad zelf weten. Ik heb je in elk geval gewaarschuwd.’

‘Als het aan jou ligt, trouw ik nooit. Geen enkele man kan jouw goedkeuring wegdragen.’

‘Onzin. Maar een Turk?’

8.

Na die rare Italiaan toen ze zestien was, legt Simone het tussendoor nog aan met een Irakees, een Griek en een Marokkaan. Althans voor zover Miriam weet, want Simone houdt, om redenen die zij niet begrijpt, haar liefdesleven zorgvuldig voor haar verborgen. Miriam voelt zich gepasseerd. Haar wordt de gelegenheid onthouden met haar dochter mee te leven, samen met haar te beoordelen of ze in haar zoektocht naar de juiste partner op de ware is gestuit. Dit keer komt Simone met Mehmet aanzetten. Met zijn voorgangers heeft hij in elk geval zijn huidskleur, donkere krulletjes en afwijkende cultuur gemeen. Meer overeenkomsten kan Miriam niet ontdekken. De een is een kop kleiner dan de ander, gespierder, beleefder of luidruchtiger. In de ogen van Simone waren ze allemaal lief, knap en gevoelig. Toch verruilde ze de een voor de ander. Miriam vraagt zich af wat er mis is met een gezonde Hollandse jongen. Zij informeerde daar al eerder een paar keer voorzichtig naar. Het leek haar voor Simone nu eenmaal een stuk eenvoudiger een partner binnen de eigen cultuur te zoeken in plaats van zich aan andere opvattingen en gewoonten aan te moeten passen. Haar waarschuwingen vallen echter op dorre aarde. Ze zijn absoluut niet aan haar dochter besteed. Haar eigen leven. Miriam heeft zich daar niet mee te bemoeien. Als Simone– behalve over hun afwijkende afkomst – al iets over de mannen in haar leven vertelt, laat ze alleen het soort informatie los waar Miriam niet op zit te wachten. Hoe ze een heel weekend in bed hebben doorgebracht, in welke finesses van het minnespel de man van het moment uitblinkt ten opzichte van zijn voorgangers en meer van dergelijke overbodige details. Simone doet het waarschijnlijk met opzet, wel wetende welke details Miriam veel liever zou willen horen. Maar daarin komt Simone haar zelden tegemoet.

Ineens gaat ze trouwen. Met die Mehmet. Een paar maanden later al. Alsof ze haast heeft. Miriams eerste gedachte is: een moetje. Ze is zwanger. Maar aan haar buik is niets te zien. Keurig plat. Zo op het oog niets aan de hand. Nee, de snelheid waarmee het huwelijk zich dient te voltrekken heeft een heel andere reden. Ronduit kinderachtig. De datum van een maand in een jaar met elk hetzelfde cijfer erin. Mijn hemel, verzucht Miriam in stilte, door wat voor goedkoop populaire overwegingen laat je je dan leiden.

Mehmet. Ze ziet het meteen bij binnenkomst. Verkeerde keuze. Dit kan niet goed aflopen. Als ze ergens op durft te vertrouwen, is het de eerste indruk die ze van iemand krijgt. Zo ook nu.

Simone wil per se met hem komen eten. Miriam vraagt haar wat er mis is met een eenvoudig kopje koffie. Koekje erbij. Kunnen ze daar niet gewoon mee beginnen, naar goed Hollands gebruik? Te weinig tijd om fatsoenlijk kennis te maken, is het antwoord. Alsof Miriam daar veel tijd voor nodig heeft. Geef haar een uurtje (of minder nog) en ze weet alles over de persoon in kwestie. Zoiets kun je gerust aan haar overlaten. Maar nee. Er moet en zal een maaltijd aan haar koffievoorstel vooraf gaan. Miriam gaat overstag. Per slot van rekening treedt haar dochter in het huwelijk, al mag ze wat haar betreft best nog een paar jaar wachten. Dat zegt ze ook als Simone haar belt om de trouwerij aan te kondigen. Ja, Simone belt in plaats van het haar fatsoenlijk, persoonlijk te komen vertellen. Maar dochterlief kan niet langer wachten. Ze is zó gelukkig. Kinderlijke onzin natuurlijk, maar die opmerking kan Miriam nog bijtijds inslikken. Tijdens hetzelfde telefoongesprek somt Simone een lijstje op van de boodschappen die Miriam in huis dient te halen. Alsof ze zelf niet in staat is een smakelijke maaltijd samen te stellen. Dus de opsomming gaat Miriam het ene oor in en het andere oor uit.

Ze heeft al sinds lang geen stamppot andijvie meer gemaakt, Simones lievelingskostje toen ze nog klein was. Maar ze hebben nauwelijks opgeschept of meneer Mehmet begint ostentatief, opdat Miriam het vooral zal zien, de uitgebakken spekjes met het puntje van het mes op de rand van zijn bord te schuiven. Onbeschoft. Zo gedraag je je niet als gast en al helemaal niet als aanstaande schoonzoon. Ze had al haar twijfels, maar als hij ook nog eens de rookworst laat liggen, heeft hij echt bij haar verbruid. Het lijstje met vragen dat ze heeft voorbereid om de kennismaking enige structuur te geven, gooit ze bij het opruimen van de tafel gewoon in de prullenbak. Hij biedt nota bene nog aan haar met het afruimen te helpen, maar daar moet ze niet aan denken. Ze wil geen seconde met deze ondankbare man alleen zijn. Al helemaal niet in haar eigen keuken. Deze kerel is niet te vertrouwen, zoveel is wel duidelijk.

Ze overweegt serieus er een uit haar portemonnee te pakken, een munt, en die in zijn glas te laten glijden. Want hij drinkt ook nog eens geen koffie, alleen thee. Liefst muntthee. Nou, dat heeft ze niet in huis en kopen zal ze het ook nooit. Ze zou niet weten wat er mis is met goede Europese, Engelse thee. Er zijn grenzen. En die zijn er warempel niet voor niets.

Ze krijgt geen kans een tweede kopje in te schenken. Heeft ze de hele avond gereserveerd om kennis met haar aanstaande schoonzoon te maken, moet het stel er ineens toch al weer vandoor. Zeer onbevredigend. Kan ze alsnog bedenken hoe ze de rest van de avond door te brengen: nog wat werken, televisiekijken, een boek lezen of vroeg naar bed gaan. Van ellende kiest ze het laatste. In slaap komen lukt niet. Hoe kan Simone nu vallen op een waardeloze kerel als meneertje Mehmet met zijn vreemde eet- en drinkgewoontes? Is er nog gelegenheid Simone tot inkeer te brengen, haar te behoeden voor het fiasco waar ze met open ogen op afloopt? Over twee vragen in het bijzonder blijft ze lang liggen piekeren. Hoe gaan haar halfbloedjes van kleinkinderen waarmee ze later over straat zal moeten eruitzien? En haar eerste zorg: hoe moet het met de bruiloft?

9.

Miriam biedt nog enig verzet van een bedenkelijk, dommig niveau, maar uiteindelijk legt zij zich erbij neer. Ik zie hoe ze popelt zich met de bruiloft te bemoeien. Maar eerst nodigt ze Mehmet en mij uit bij haar te komen eten. Om nader kennis te maken. Zegt ze.

Ik weet het zeker: ze zet welbewust stamppot van andijvie met spekjes en rookworst op tafel terwijl ik haar tevoren nog zo op het hart heb gedrukt rekening met Mehmet te houden. Hij is vegetariër. Hij laat zich echter niet kennen. Sterker nog: met amper overdreven gebaren onderzoekt hij elke hap nauwkeurig. Als een fijnproever schuift hij de stukjes spek naar de rand van zijn bord. De halve worst die Miriam voor hem heeft opgeschept, blijft onaangeroerd. Ik ben trots op de stoïcijnse manier waarop hij de belediging pareert, maar haar kan ik wel wurgen.

Na het eten slaat Miriam zijn aanbod af te helpen opruimen. Ze gunt hem de kans niet zich van een goede kant te laten zien. Terwijl zij koffie en thee zet – nee, muntthee heeft ze niet in huis ook al heb ik er op gehamerd ook dat in te slaan – laat ik Mehmet mijn meisjeskamer zien. Die is onveranderd. Hij oogt als een museum. Posters van Boybands die allang uit elkaar zijn, hangen uit gelubberd en licht verkleurd aan de muren. Het bureau waaraan ik talloze uren mijn huiswerk maakte, staat er verlaten bij. De schoolboeken die ik na mijn examen niet hoefde in te leveren, vangen stof op een plank erboven. In een kastje met glazen deurtjes dat ik zelf blauw heb geverfd, ligt een stapel puzzels, spelletjes en speelgoed uit mijn vroege jeugd. Ernaast staat een rijtje boeken dat, van links naar rechts, een exposé vormt van de ontwikkeling van mijn leesvaardigheid en smaak. Het donkerrode tapijt oogt mottig. De gordijnen zijn in al die jaren nooit vervangen. De vrolijke tekeningen van dolfijnen, olifanten en vogels zijn vervaagd. Het bed is opgemaakt alsof ik ieder moment thuis zou kunnen komen, al heb ik er sinds ik ging studeren nooit meer in geslapen. Op het bed staan mijn knuffels uitgestald. Vroeger stonden die op het kastje zodat ik er nog even naar kon kijken voordat het licht uitging. De aanblik van mijn oude kamer zou me onberoerd moeten laten. Ik was immers maar al te blij het huis te kunnen verlaten. Behalve kleren nam ik verder niets mee toen ik naar Utrecht verhuisde om te gaan studeren. Toch raakt de aanblik me, vooral nu ik bedenk welke spullen ik op zal halen wanneer ons eerste kind wordt geboren. Mehmet ziet mijn ontroering. Hij vraagt niet naar de reden. In plaats daarvan geeft hij me een knuffel en een zoen. Ik laat het zo. We moeten het nog eens worden over de vraag óf we kinderen willen. Mehmet wil eerst maar eens trouwen en over een paar jaar verder zien. Ook dat laat ik zo, al heb ik hem bij herhaling terdege van mijn kinderwens doordrongen.

Als Miriam roept, gaan we naar beneden. Op de salontafel staan een thermoskan koffie en een glas intussen al veel te donker geworden thee. Een zakje Earl Grey bungelt over de rand. Opnieuw voel ik moordneigingen opkomen.

Net op tijd geef ik Mehmet een zetje richting de leunstoel tegenover de bank. Zo kan ik hem tenminste aankijken en hem stiekem een seintje geven als het nodig is. Maar op uitgerekend het verkeerde moment kijkt hij mij niet eerst even aan. Voor ik kan ingrijpen, geeft hij Miriam het telefoonnummer van zijn ouders, Hatice en Ismael. Miriam vraagt hem hun namen te spellen. Ik kan niet beoordelen of zij er daadwerkelijk moeite mee heeft of dat het wederom aanstellerij en pesterij is. Hoe dan ook is het leed geschied. Ik heb hem nog zó op het hart gedrukt tot het laatst mogelijke moment het contact tussen Miriam en zijn ouders te verhinderen omdat ik weet wat de gevolgen kunnen zijn. Geheid zullen zijn. Maar braafjes en rustig, zodat zij mee kan schrijven, dicteert hij de cijfers van hun telefoonnummer. Nu kan ik hém wel wurgen.

Zodra Mehmet dapper zijn thee heeft opgedronken, werkt Miriam ons de deur uit onder het mom dat het morgen weer vroeg dag is en we allemaal moeten werken. Het is bijna half tien.

10.

Ik ken Asha al sinds de kinderopvang. We worden daar op dezelfde dag voor de eerste keer gebracht. Geen wonder dus dat we naast elkaar liggen in onze Maxi-Cosi. Het is niet vreemd dat we, ietsje ouder, vooral met elkaar spelen. We gaan naar dezelfde basisschool. Misschien is dat toeval, ik heb het Miriam nooit gevraagd. Dezelfde buitenschoolse opvang. Samen naar de middelbare school. Niet in dezelfde klas, maar dat maakt niet uit. Hechter kan een vriendschap niet zijn. Tijdens onze studie wonen we op hetzelfde studentencomplex. We worden verliefd. Trouwen. Krijgen allebei binnen een jaar een kind. Gevolgd door een scheiding met een lange nasleep waardoor de emotionele kant naar de achtergrond wordt gedrongen in een poging de materiële te regelen. Haar scheiding wordt vier dagen na die van mij uitgesproken. Zij accepteert alimentatie. Ik vooralsnog niet. Het idee nog iets met Mehmet te maken zullen hebben, staat me tegen. De ouderlijke macht is aan mij toegewezen. Er is geen omgangsregeling van kracht. Ik leef een poos alleen met Selin, Asha met haar zoontje Enzio. We hebben dagelijks contact, soms meerdere malen per dag.

Op dit punt beland van wat heel goed de samenvatting van een roman uit de Boeketreeks zou kunnen zijn, besluit ik te vluchten. Asha is de laatste van mijn vriendinnen en vrienden die ik zie, twee avonden tevoren. Bij mij thuis regel ik een oppas voor onze kinderen. Ik trakteer Asha op een etentje in een duur restaurant. Zij betaalt de wijn, vooraf, tijdens en na het diner. We raken behoorlijk aangeschoten, wankelen naar mijn huis terug, zwaaien de oppas uit en vallen op de bank in slaap tot Enzio begint te huilen en Asha alsnog besluit naar huis te gaan. Ik omhels haar, kennelijk wat inniger en langer dan gebruikelijk want ze maakt er een opmerking over. Zo aanhalig als ik ben, is zij sowieso niet. Ik betwijfel of zij het achteraf bezien als zodanig heeft begrepen, maar het is voor zover ik weet het enige moment die avond dat ik uit mijn rol val. We hebben namelijk krampachtig geprobeerd het meest heikele onderwerp – mijn aanstaande vertrek –te vermijden. Wetende dat ik nooit meer terug zal keren, heb ik er die avond wel herhaaldelijk op aangedrongen dat Enzio en zij minimaal één week per jaar bij mij zouden komen logeren, waar ik mij uiteindelijk ook zou vestigen. Ze belooft het me plechtig. Dat vind ik niet voldoende. Ik laat het haar zweren. Ongemakkelijk lacherig steekt ze twee vingers in de lucht en legt een eed in die trant af.

Ik weet niet wat er van mij geworden zou zijn zonder Asha. Zij begrijpt mij vaak beter dan ik mijzelf. Ze kent mijn levensverhaal, de aanleiding, de ontwikkeling en de afloop van wat zo’n enorme ommekeer in mijn leven heeft betekend, een stap die ik alleen met de grootste moeite heb durven zetten.

Ik dwaal af. Ik ben immers bezig alsnog een antwoord te geven op de drie vragen die destijds voor mij de kern van mijn bestaan vormden. Veel belangrijker echter is de vraag die ik mijzelf niet stelde (of durfde stellen), namelijk of vluchten mij wel gelukkig zou maken. Want wat betreft werk: ik sprak de taal al. Aanpassen aan de uitspraak van het dialect ging soepeler dan ik had verwacht. Ik had een baan die ik vanaf iedere plek op aarde met een fatsoenlijke internetverbinding kon uitoefenen. Meer bleek niet nodig.

Ziedaar de antwoorden op mijn vragen. Een inkomen en een huis blijken geen probleem. Ik heb een paar nieuwe vriendinnen. Met geen van hen ben ik zo close als ik nog altijd met Asha ben, maar zij is uniek. Onvervangbaar. Kom ik toch weer op het meest wezenlijke punt waar ik toentertijd niet bij stilstond: mijn geluk. Ik was niet gelukkig. Verre van dat, anders zou ik er niet vandoor zijn gegaan. Wat ik echter niet begrijp is waarom ik mij destijds geen voorstelling heb gemaakt van welk geluk mij na mijn vlucht beschoren zou zijn. Het blijft me een raadsel. Weggaan omdat mijn geluk steeds verder in de knel kwam, maar niet nadenken over de invloed daarop van een nieuw bestaan in een ander land. Ik weet het: ik draai er omheen. Tot op zekere hoogte althans. Een volmondig antwoord kan ik pas geven wanneer ik deze onderneming tot een goed einde heb gebracht. Pas wanneer ik het – ongeacht de uitkomst – definitief achter mij kan laten, zal ik tevreden zijn. En volle tevredenheid is mijn definitie van geluk.

Om de deur naar mijn verleden voorgoed te vergrendelen, is echter nog een laatste stap nodig. Die wil ik zetten met de hulp van Selin. Zodra zij oud genoeg is. Ik zou het graag ontkennen, maar Miriam is nu eenmaal haar oma. Daar is geen ontkomen aan.

Om Miriam uit haar tent te lokken is grof geschut nodig. Of eigenlijk niet eens grof. Gericht. Gegarandeerd doeltreffend. Niets is effectiever dan mijn pijlen te richten op haar zwakste plekken: angst, gebrek aan zelfkennis, en die vervloekte nieuwsgierigheid.

Alles draait om Miriam.

11.

Simone doet nog een poging hem ervan af te houden, maar die rare Mehmet heeft in elk geval het fatsoen haar het telefoonnummer van zijn ouders te geven. Hij noemt hun vreemde namen. Hatice en Ismael Ekiz. Die kan ze niet zomaar onthouden. Hij spelt ze. Nu kan ze tenminste fatsoenlijk contact opnemen met die mensen. Binnen afzienbare tijd zullen ze immers aan elkaar gekoppeld worden, een logische, zij het niet altijd aangename consequentie van een echtverbintenis. Het is altijd afwachten of de klik tussen de huwelijkspartners zich uitstrekt tot de respectievelijke schoonouders. Miriam heeft er geen hoge verwachtingen van. Het gesprek met zijn moeder, die de telefoon tot haar opluchting in voldoende verstaanbaar Nederlands opneemt en zich daarbij voorstelt als mevrouw Ekiz, valt haar echter alleszins mee. Hatice stemt spontaan in met haar voorstel een afspraak te maken om hun taken met betrekking tot het huwelijksfeest op elkaar af te stemmen. Het is eenvoudigweg een moederlijke plicht, zo houdt Miriam haar voor, er alles aan te doen Simone en Mehmet zoveel mogelijk werk uit handen te nemen. Zij biedt aan bij Hatice op bezoek te komen. Daar gaat moeder Ekiz gewillig op in. Ze geeft het adres en hangt op. Niet eens zo’n slechte buurt, bedenkt Miriam als ze het overschrijft in haar telefoonklapper.

12.

Haar geboortedorp is al geruime tijd uit het zicht verdwenen. Toch blijft Hatice omkijken naar het leven dat ze achter zich laat. Een kilometer of tien verder rijden ze door de iets grotere plaats waar ze naar school is gegaan. Die had ze graag willen afmaken, maar halverwege het derde jaar haalde haar vader een streep door haar toekomstdromen. Haar oudste zus ging trouwen. Moést trouwen. Het kostte haar ouders een hoop moeite om, nu ze geen onderhandelingsruimte meer hadden, een man te vinden die bereid bleek met een bevlekte want zwangere jongedame in het huwelijk te treden. Uiteindelijk vonden ze een boer uit een dorp op veilige afstand die deze ‘gevallen vrouw’ voor gezichtsverlies en schande wilde behoeden. Ze was een mazzeltje. Een bruidsschat hoefde hij immers niet mee te brengen. Ook dat hij bijna dertig jaar ouder was, namen haar ouders maar al te graag op de koop toe. Hatice’s zus protesteerde uit alle macht, maar haar mening over haar toekomstige levenspartner deed er niets toe. Had ze haar benen maar niet wijd moeten doen, was het weinig invoelende maar onweerlegbare commentaar van haar vader. Het kwam er uiteindelijk op neer dat ook Hatice slachtoffer werd van het slippertje van haar zus. Om de een of andere reden was haar vader van mening dat het huishouden alleen op orde kon worden gehouden door twee paar vrouwenhanden. Daarnaast moest iemand ook voor de kippen zorgen en de moestuin onderhouden. In de praktijk kwam het erop neer dat dit de enige taken waren die Hatice ten deel vielen. Haar moeder was heel wel in staat in haar eentje het huishouden te runnen. Hatice verveelde zich dan ook stierlijk. De kippen hadden weinig nodig. Eieren waren in een oogwenk geraapt. De moestuin was van een dermate bescheiden omvang dat zelfs onkruid liever elders groeide.

Haar oude school glijdt voorbij. Hatice probeert de gelukkige herinneringen aan haar klasgenoten en docenten te onderdrukken. Diep in haar hart neemt ze het haar vader nog altijd kwalijk. Ze vraagt zich af waar hij, nu ook Hatice is getrouwd, een tweede paar vrouwenhanden vandaan denkt te halen. Meer dochters heeft hij niet. Het laatste nog thuiswonende kind is een jongen. En jongens hebben niets in het huishouden te zoeken. Hoeven daar geen bijdrage aan te leveren. Daar zijn vrouwen voor.

Ze is even afgedwaald. Haar school en zelfs het stadje liggen ineens ver achter haar. Toch blijft ze omkijken. De hele weg lang. Zolang ze nog in Turkije zijn.

Ismael geeft het op. Wat hij ook zegt, wat hij ook vraagt, ze reageert niet. Pas wanneer ze de grens met Griekenland naderen weet hij haar naar de tegenwoordige tijd te brengen. Nog even en ze zal haar gloednieuwe paspoort moeten tonen aan de douanebeambte van een land dat ze alleen uit verhalen en uit de doorgaans negatieve politieke propaganda kent, het soort waar haar vader, volbloed nationalist, zich kritiekloos in kon vinden.

Toch krijgt Hatice weinig mee van haar eerste grenscontrole. Vanwege de gedachte aan haar moeder en het ouderlijk huis, ja, zelfs aan de kippen en de moestuin, staan haar ogen nog steeds vol tranen. Bovendien is haar nek stijf van het voortdurend achteromkijken zodat ze amper in staat is de douanier te bekijken die zich naar het raampje aan de bestuurderskant buigt om te controleren of zij dezelfde is als degene op de foto in het paspoort. Aan haar tranen schenkt hij geen aandacht. Hij maakt er in elk geval geen opmerking over. Even later keert de man terug en overhandigt Ismael de nu gestempelde paspoorten. Hatice droogt haar tranen, masseert haar pijnlijke nek en begint vooruit te kijken.

13.

Het eerste wat Miriam bij binnenkomst opvalt, is de merkwaardige inrichting. De gang hangt vol opgeplakte puzzels die elkaar beconcurreren in de uitbundigheid van hun kleuren. Het doet pijn aan haar ogen. Het toppunt van wansmaak blijkt voor de woonkamer gereserveerd. Daar hangt boven de bank een gigantische afbeelding van een circus. Een bescheiden landschapsschilderij of een foto van een dorpsgezicht zou vele malen beter op zijn plaats zijn geweest.

Hatice stelt voor elkaar, naar goed Nederlands gebruik, te tutoyeren. Miriam vindt het overhaast, maar wil haar niet tegen de haren in strijken. Hatice biedt thee aan. Maar Miriam ziet de bui al hangen en vraagt haar in plaats daarvan om een kopje koffie. Terwijl Hatice onderweg naar de keuken is, gaat de telefoon. Miriam zou hem uit beleefdheid niet hebben opgenomen, maar haar gastvrouw doet dat wel. Het gesprek moet wel heel erg privé zijn, want Hatice fluistert zodat Miriam er helaas niets van kan verstaan, aangenomen dat het niet in het Turks wordt gevoerd. Even later hoort zij haar gastvrouw bezig in de keuken. Terwijl die aan het rommelen is, kijkt Miriam eens rustig om zich heen. De woonkamer oogt minder oosters dan ze verwachtte. Op een paar kleine snuisterijen en een waterpijp na kan het net zo goed het interieur van wie dan ook zijn. Al rondkijkend valt het haar op hoe brandschoon het huis is. Ze moet toegeven: daar kan zelfs zij niet aan tippen.

Na een paar inleidende zinnen over en weer komt Miriam meteen ter zake. Thuis heeft ze een overzicht gemaakt van alles wat bij een bruiloftsfeest komt kijken. Achter ieder aandachtspunt heeft ze alvast Hatice’s of haar eigen naam genoteerd om overzichtelijk en snel tot een goede taakverdeling te kunnen komen. Vanzelfsprekend heeft ze, om aan de veilige kant te blijven, zichzelf wat meer taken toebedeeld. Hatice bekijkt haar kopie van het overzicht met opgetrokken wenkbrauwen. Miriam verwacht commentaar en aanvullingen, maar Hatice knikt slechts. Miriam vat het op als een teken van instemming en bedankt beleefd voor het aanbod een tweede kop koffie te blijven drinken. Ze heeft waarachtig nog meer te doen. Deze afspraak is sowieso al een inbreuk op haar dagschema en ze wil de verloren tijd inhalen. Tevreden over de afloop fietst ze naar huis terwijl ze probeert te bedenken hoe ze haar taken het best over de voorliggende weken kan verdelen. Ze besluit alvast een menu samen te stellen en een goede cateraar in de arm te nemen.

14.

Mehmet zet mij thuis af. Ik ben nog niet binnen of de telefoon gaat. Het is Hatice. Miriam heeft haar gebeld. Om een afspraak te maken. Meteen de volgende dag. Om de bruiloft te regelen. Te bespreken wie wat doet. Miriam heeft laten doorschemeren genoeg ideeën te hebben, maar Hatice daar graag bij te betrekken. Ik hoor het aan haar stem: Hatice heeft daar zo haar twijfels over. Ze voelt zich overvallen. Met trillende stem vraagt ze me wat ze moet doen. Miriam heeft aangekondigd de volgende morgen om half elf bij haar langs te zullen komen. Kan ik vrij nemen? Want per slot van rekening is het mijn moeder en gaat het om mijn bruiloft. Het wordt steeds duidelijker: Hatice voelt zich onder druk gezet. Het verbaast me niets. Eén telefoontje van Miriam volstaat om bij willekeurig wie de nekharen overeind te doen staan en alarmbellen te laten rinkelen. Ik wil niets liever dan Hatice uit de wind houden en mezelf als een buffer opwerpen. Maar ik kan me niet vrijmaken. De afspraak met de uitgeverij is al meerdere keren verzet. Ik bied aan Miriam te bellen om de afspraak naar het weekend te verzetten zodat ik er wel bij kan zijn. Miriam neemt niet op. Zo duidelijk en dringend mogelijk spreek ik haar voicemail in. En ik neem mij voor haar de volgende ochtend vroeg nogmaals te bellen. Ook dan echter neemt ze niet op. Ik bel Hatice. Hun telefoon staat op een tafeltje in de gang. Ze fluistert want ze is niet alleen. Miriam stond veel vroeger dan afgesproken op de stoep. Het zou onbeleefd zijn geweest haar voor een dichte deur te laten staan. Ik druk Hatice op het hart Miriam helemaal niets te beloven. Geen afspraken met haar te maken. Tegen beter weten in. Ook zij is gegarandeerd niet tegen Miriam opgewassen. Wie wel? In elk geval geen zachtmoedige, meegaande vrouw als Hatice.

Mehmet ziet er de humor wel van in. Ik krijg rode vlekken in mijn nek. Van Miriam, maar ook van hem. Hij vraagt me ten huwelijk. We bepalen een datum. Met enige moeite worden we het eens over een budget voor het feest. Ik doe een voorstel voor een feestzaal. Hij gaat er zonder meer mee akkoord. Daar houdt het wel zo’n beetje op. Vrijwel alles laat hij maar al te graag aan mij over. Cateraar, muziek, bloemen, taxi’s, uitnodigingen, gastenlijst en tafelschikking: hij vindt het allemaal prima wat ik voorstel. Het enige waar hij zich actief mee wenst te bemoeien is de bestemming van onze huwelijksreis. Turkije, uiteraard. Hij stippelt een route uit. Als de boeking van hotels en het vervoer daartussen hem te ingewikkeld wordt en meer tijd in beslag neemt dan hij eraan wenst te spenderen, laat hij ook dat aan mij over. Gelukkig biedt Asha aan de rondreis voor ons te regelen. Ik kan het er niet bij hebben. Ik heb mijn handen meer dan vol aan Miriam. Ze begaat zeven hoofdzonden die stuk voor stuk leiden tot evenzovele aanvaringen.

15.

‘De datum is natuurlijk wel aardig verzonnen zo, met die herhaling van cijfers, 14 april 2004, maar heel origineel is het niet meer. Jullie zijn toch geen koninklijk paar. En heb je wel in de gaten dat het op een woensdag valt?’

‘Natuurlijk wel.’

‘Mensen moeten werken, de volgende dag, weer vroeg op. Niet zo gastvrij, toch?’

‘Gelukkig kun jij lekker uitslapen.’

‘Verander het nou. Daar wordt iedereen blijer van. Je hebt waarachtig toch geen geheugensteuntje in de vorm van drie terugkerende cijfertjes nodig om je trouwdag te onthouden.’

‘De datum staat vast.’

‘Laat mij hem nou voor je verzetten. Nu kan het nog.’

‘Ik herhaal: de datum staat vast.’

‘Dat is toch geen feestzaal!’

‘Hij ligt buiten de bebouwde kom. We kunnen herrie maken zoveel we willen. Er is een podium voor de band. De dansvloer is groot.’

‘Hoe komen de gasten daar?’

‘Met een taxi of met hun eigen auto. Sommigen rijden met elkaar mee.’

‘Eigen auto! Wordt er niet gedronken dan?’

‘Geen alcohol, als je dat bedoelt.’

‘Ik was er al bang voor. Turks feestje. Gezellig hoor, glaasje priklimonade. De muziek is zeker ook Turks?’

‘Hou toch eens op met je Turks! Ze spelen van alles.’

‘Ik vind het maar niks. Je kent Snijders toch wel. Of Havinga, ook een heel leuk etablissement.’

‘Natuurlijk ken ik die. Maar die zijn op woensdag niet open.’

‘Nog een reden om de datum te verzetten. Laat mij maar.’

‘Nee! De datum staat vast. De zaal is gehuurd.’

‘Ik kan niet zeggen dat ik er heel veel zin in heb, in jouw huwelijk. Wat een rare keuzes maak je toch.’

‘De uitnodigingen zijn binnen. De doosjes staan op tafel.’

‘Zijn die al gedrukt dan?’

‘Nee. Ik heb ze zelf gekopieerd, nou goed.’

‘Wat ben je prikkelbaar. Het wordt steeds erger. Ik kan vrijwel niets meer tegen je zeggen.’

‘Gek hè. Je hebt commentaar op alles wat met de bruiloft te maken heeft.’

‘Ik probeer je alleen maar tot steun te zijn. Je te helpen er alsnog het beste van te maken. Is dit het geworden? Jeetje. Het ontwerp is heel anders dan ik had voorgesteld. Het papier ook, trouwens. Dun, goedkoop. Maar vooral het ontwerp valt tegen. Die drie cijfertjes waar jij zo aan hecht springen wel heel erg in het oog. Lelijk hoor. Het lettertype valt mee; het is alleen een beetje klein.’

‘Wij vinden het mooi.’

‘Ik schaam me echt een beetje, als moeder van de bruid. Al met al oogt het armoedig. Maar er is nog tijd. Ik ga er met plezier achteraan. Doen we mijn ontwerp. Echt veel beter.’

‘Nee, dat doen ‘we’ niet.’

‘Ik begrijp het. Op extra kosten zit je niet te wachten. Je moest ook al beknibbelen op de zaal. Weet je wat: ik zal de drukkosten voor nieuwe kaarten op mij nemen.’

‘De uitnodiging blijft zoals ie is.’

‘Om nou te zeggen dat je voor overleg openstaat: niet echt.’

‘Dat regelt Hatice.’

‘Zo heb ik dat niet met haar afgesproken. Ik deed een voorstel en zij keek mee.’

‘Het toeval wil dat het míjn huwelijk is. Vind je het goed als ik ook een stem heb in de catering?’

‘Je kunt toch niet alles zelf doen.’

‘Nee, daarom laat ik het aan Hatice over.’

‘Maar ik heb al besteld!’

‘Wat? Ben je nou helemaal van de pot gerukt! Zonder met mij te overleggen?’

‘Pas op je woorden, lieverd. Het was helemaal niet nodig nog met jou te overleggen. Dat had ik al met Hatice gedaan.’

‘Bestel het maar weer af.’

‘Maar ik heb al aanbetaald. Dat voorschot kan ik niet terugvragen.’

‘Jouw probleem.’

‘Wil je niet op zijn minst weten wat voor heerlijks ik heb uitgekozen?’

‘Interesseert me geen bal. Afbestellen.’

‘Nu vraag ik me toch ineens af wat we dan te eten krijgen. Oh, ik begrijp het al. Nu je Hatice verkiest boven je eigen moeder kan ik wel raden wat er op tafel komt. Turks natuurlijk!’

‘Ik begrijp niets van de tafelschikking.’

‘Geen wonder. Je kent bijna niemand.’

‘Dat bedoel ik niet. Alles zit door elkaar.’

‘Helemaal niet. Ik heb er heel goed over nagedacht.’

‘Maar kijk nou. Deze tafel bijvoorbeeld. Hier staan Nederlandse én Turkse namen. Bij elkaar, aan dezelfde tafel.’

‘Oh god, daar gaan we weer.’

‘Maar je wilt het toch een beetje gezellig maken. Dan is het wel zo handig als mensen met elkaar kunnen praten, toch?’

‘Hou nou eens op met je vooroordelen. Iedereen spreekt perfect Nederlands. Alleen de opa en oma van Mehmet die voor de bruiloft overkomen niet. Zij zitten dan ook bij Mehmet en mij aan tafel, samen met Hatice en Ismael.’

‘Heb je mij daarom aan een andere tafel gezet? Omdat ik geen Turks spreek?’

‘Nee. Ik wil gewoon niet de hele avond bij jou zitten. Toekijken hoe jij je zit te ergeren omdat je je nergens mee hebt mogen bemoeien. Uitstraalt dat je het niet naar je zin hebt. Omdat het niet naar jouw inzichten geregeld is. En dus niet deugt.’

‘Mooi is dat. Mijn enigst kind trouwt en ik moet met allemaal vreemden aan tafel.’

‘Asha en haar vriend zitten bij je aan tafel.’

‘Alsof die aandacht voor mij zullen hebben. Zij gaan toch ook trouwen. Denk je dat ze met mij willen praten? Die hebben alleen maar oog voor elkaar. Dat gaat de hele avond alleen maar over hun huwelijksfeest.’

‘Kun je je daar lekker mee bemoeien. Voorstellen doen voor datum, dag, locatie, catering, bloemen, uitnodigingen. Wordt vast en zeker een dolle avond voor je.’

‘Die vriend van haar komt toch ook uit Suriname? Hoe kan ik dan met ze meepraten? Zet me dan maar gelijk aan een van de kindertafels.’

‘Dat is nog niet eens zo’n gek idee.’

‘Lieverd, is er dan helemaal niets wat ik voor je kan doen?’

‘Je mag me een bruidsschat geven.’

‘Stel je daar maar niet te veel meer van voor. Ik had immers de catering al aanbetaald.’

‘Alles is al geregeld.’

‘De bloemen ook?’

‘Alles.’

‘Dus ik sta buitenspel. Je houdt me overal buiten.’

‘Moet je maar niet steeds je zin door willen drijven.’

‘Zie je dat zo? Ik wil je toch alleen maar helpen. Ik heb altijd het beste met je voor. Dat weet je.’

‘Wacht. Er is toch nog één ding dat je kunt doen.’

‘Oh, wat fijn. Wat kan ik doen?’

‘Verpest mijn trouwdag niet. Gedraag je.’

‘Nou zeg. Wat denk je wel van me.’

‘Nee. Voorlopig kom je er niet in.’

‘Hoe bedoel je, voorlopig? Toch wel weer als jullie terug zijn van huwelijksreis?’

‘Ook dan niet. Ik wil je een hele poos niet zien. Ik heb je nog zo gevraagd je te gedragen, maar zelfs dat kon je niet opbrengen.’

‘Het was toch ook geen feest op deze manier. Allemaal vreemd eten en niets fatsoenlijks te drinken.’

‘Dus vond jij het nodig een maaltijd te laten bezorgen. En bier. Je hebt ons voor schut gezet.’

‘Ik mag je toch wel bellen? Ik wil graag weten hoe het is, je huwelijksreis, ook al gaan jullie naar Turkije.’

‘Geen contact. Stap nu maar gewoon weer in je auto. Ik heb het even helemaal gehad met je.’

‘Laat het me dan op zijn minst even weten of jullie daar goed aangekomen zijn. En weer veilig terug. Oh, nog één vraag: wanneer gaan we beginnen met de inrichting van jullie huis?’

16.

‘Weet je, Flora. Het komt hierop neer. Het steekt me. Simone was vreemd genoeg helemaal niet gelukkig met mijn inspanningen. Integendeel. Zij had zomaar, zonder overleg, een eigen planning gemaakt. En vrijwel uitsluitend zichzelf taken toebedeeld. Die Mehmet waar ik je al eerder over vertelde, haar toen nog aanstaande echtgenoot, kwam op haar schema slechts één keer voor: de boeking van hun huwelijksreis. Naar Turkije, dat spreekt voor zich. Dat Hatice, de moeder van die Mehmet, nauwelijks bij de voorbereidingen werd betrokken is tot daaraantoe. Maar ik ben ronduit gepasseerd. Simone heeft me gekwetst. Ze stelt me diep teleur. Wederom hield zij de deur voor me gesloten op een moment waarop ik niets liever wilde dan haar te helpen. Al mijn adviezen sloeg ze in de wind. Echt allemaal. Niet voor rede vatbaar. Naar mijn argumenten om de datum alsnog te verschuiven naar een vrijdag of een zaterdag weigerde ze te luisteren. De feestzaal die ze afhuurde, was ongelukkig gelegen. Het prachtige, crèmekleurige, opgedikte papier dat ik voor de uitnodigingen had voorgesteld, verving ze zonder ruggenspraak door een goedkope variant. Een vod. Om je dood te schamen.

Omgekeerd geneerde Simone zich blijkbaar voor mij. Een andere verklaring kan ik niet bedenken voor het besluit mij aan een andere tafel te zetten dan waaraan zij met haar echtgenoot en schoonouders plaats zou nemen. Ik werd verbannen naar een tweederangs tafel met een van haar vriendinnen en haar aanstaande. Alsof dit nog niet genoeg was, zadelde ze me met aanzienlijke kosten op door – in tegenstelling tot de afspraak die ik daarover met Hatice had gemaakt – niet haar eigen moeder maar haar aanstaande schoonmoeder de eer te verschaffen voor de catering te zorgen. En wat een aanfluiting was dat. Op het eerste oog zagen de gerechten er redelijk normaal en smakelijk uit. De reuk die ze verspreidden maakte me echter voorzichtig. Ik deed mijn best een hapje te proeven van alles wat me werd voorgezet, maar de cateraar had, zonder twijfel met instemming van Hatice, zo’n beetje alle exotische kruiden gebruikt die maar te vinden zijn. Ik was zo beleefd de kleine hapjes die ik nam door te slikken met behulp van een slok mineraalwater. Eerder al was er zelfs geen alcoholvrije champagne om op het bruidspaar te toosten. Ik nam aan dat Hatice vergeten had die te bestellen. Toen bij de maaltijd in plaats van een goed glas wijn alleen water met of zonder bubbels werd ingeschonken, drong het pas goed tot me door: inderdaad geen alcohol, zelfs niet voor de autochtonen in het gezelschap. Tegen het einde van de mislukte maaltijd rammelde ik van de honger en snakte ik naar iets lekkers te drinken. Zo onopvallend mogelijk liep ik de feestzaal uit naar de toiletten. Ik liet een snackbar een patatje, kroketten en twee blikjes bier bezorgen. Omdat ik die toch moeilijk zittend op een wc-bril kon nuttigen, ben ik aan de zijkant van de zaal aan een leeg tafeltje gaan zitten, met mijn rug naar de feestgangers op de dansvloer. Toen ik voldaan opstond, waren alle ogen op mij gericht. Uit jaloezie, vermoed ik. Simone vatte het compleet verkeerd op. In haar ogen had ik een deel van de gasten beledigd. Kortzichtig hoor. Kennelijk gunde geen van hen mij een goed gevulde maag. Simone weigerde naar mijn uitleg te luisteren. Liever maakte ze van een mug een olifant. Ze blies het onbeduidende voorval op tot enorme proporties. Wat vind jij daar nou van, Flora?’

‘Eerlijk gezegd kan ik me wel iets voorstellen bij de reactie van je dochter.’

‘Bij welke precies?’

‘Bij allemaal wel. Het was toch haar trouwdag.’

‘Weet je, Flora, je stelt me teleur. Van een vriendin verwacht ik meer begrip.’

‘Vriendin? We kennen elkaar amper. Hoelang is het geleden? Twee weken? Een praatje bij de postbus. Tweede keer dat je hier bent. Dat is alles.’

‘Laten we het daar ook maar bij houden. Ik ga nog wat weken. Blijf gerust zitten. Ik laat mezelf wel uit.’

17.

Ismael heeft haar weliswaar laten zien wat voor winkels er zijn en welke overvloed aan levensmiddelen en goederen die – zeker in vergelijking met zelfs de grootste winkel in de wijde omgeving van waar ze opgroeide – te bieden hebben, maar dat betekent nog niet dat ze de weg ernaartoe zomaar kan onthouden. Aanvankelijk verdwaalt ze. Keer op keer. Ze voelt zich hopeloos alleen. Verlaten. Door hem in de steek gelaten. En ook al leert ze de weg naar de supermarkt kennen, het betekent nog niet dat ze opschriften op de verpakkingen kan lezen. Is het rijst of toch iets anders? Couscous of bulgur? Melk is eenvoudig, denkt ze, tot het karnemelk blijkt te zijn. Het ene brood is het andere niet. Toiletpapier is geen keukenrol. Varkensvlees geen rundvlees. Mag ze de groenten zomaar zelf pakken? Er staat wel een weegschaal, maar daar staat niemand naast om haar te helpen. In haar verwarring koopt ze een kilo terwijl een pond ruim voldoende is. Het lukt haar die eerste tijd amper een fatsoenlijke maaltijd op tafel te zetten. Het is steeds weer een ratjetoe.

Zonder morren eet Ismael wat ze hem voorzet. Hij kauwt zich er doorheen, met een stalen gezicht. Na het avondeten bedankt hij haar. Aan haar beklag over de onmogelijkheid boodschappen te doen in een winkel vol producten waarvan ze de opschriften niet kan lezen, besteedt hij geen aandacht. Wanhopig vraagt Hatice zich af waarom hij niet naar haar wil luisteren. Tot ze beseft dat hij haar met opzet in haar sop gaar laat koken. Heeft hij immers niet al vóór hun huwelijk zijn best gedaan haar Nederlandse woorden te leren? Daar ligt het antwoord. Hij wil haar wel helpen, maar op voorwaarde dat ze het hem vraagt nu ze inziet alleen zelfstandig te kunnen opereren wanneer ze de taal van het land machtig is.

Op een zaterdag, wanneer hij de krant nog niet eens uit heeft, vraagt ze hem om hulp. Het hele weekend en vele daaropvolgende avonden leert hij haar Nederlands lezen en schrijven. Met engelengeduld. Hij laat doorschemeren trots op haar te zijn. Ze is hem er dankbaar voor. Niet langer voelt ze zich een halfbakken, volgzame importbruid. Door haar eerst aan te laten modderen, beseft ze bovendien hoe graag hij haar, in alle opzichten, naast zich ziet. Een partner, volwaardig en gelijkwaardig, in plaats van ondergeschikt zoals de plaats van de vrouw in haar geboorteland nog maar al te vaak is.

Ismael heeft zo zijn eigen manier om zich te uiten. Weken later maakt hij voor het eerst een opmerking over het eten. Het heeft hem heerlijk gesmaakt. Het compliment heeft een veel bredere en diepere strekking dan alleen de kwaliteit van de maaltijd. Hatice glimt van trots. Ismael knipoogt en steekt zijn hand uit over tafel. Hatice negeert het gebaar en steekt haar tong naar hem uit. Hij schiet in de lach.

18.

Nog terwijl we in Nederland zijn, ben ik de kinderliedjes zat die ik voor Selin heb opgezet. Ik rits met één hand de hoes met cd’s open en duw andere muziek in het apparaat. Wel Nederlandstalig. Zo heeft Selin er misschien ook iets aan. Zodoende is het een speling van het lot als ik hardop meezing met wat ik richting grensovergang een poosje serieus overweeg. Waarom ver weg? Is één landsgrens niet voldoende? Makkelijk voor Selin en voor mij. Ook hier spreken ze Nederlands, of althans iets wat daar op lijkt. Ik twijfel over België, maar mijn gevoel zegt me dat dit toch niet de goede bestemming is. Mijn einddoel ligt verderop. Zodra ik de grens passeer, verleg ik mijn horizon. Voorlopig nog maar een aantal uren verder rijden. Ruim voor Parijs sla ik rechtsaf richting Amiens en Rouen. Ik heb geen zin in de rondweg om de hoofdstad heen. Liever rijd ik een eind om over de veel rustiger snelweg richting Le Mans en Tours. Net na de afslag pak ik een andere cd. Zonder te kijken trek ik hem ergens uit het midden van het verzamelmapje. Selin slaapt. Ik pas het volume van de cd-speler aan en zing zachtjes met Papa van Stef Bos mee. Waar zou eigen mijn papa nu zijn?

19.

Ismael kan het nauwelijks bevatten. Vol ongeloof kijkt hij beurtelings naar zijn vader en naar Sadik, zijn tweelingbroer. Dit kan niet waar zijn, is het eerste wat hij denkt. Maar zijn vader blijft knikken om zijn woorden kracht bij te zetten.

Hij heeft hen bij zich geroepen, zijn twee jongste zoons. Hun moeder is met veel kabaal in de keuken bezig. Zo te horen smijt ze met potten en pannen. Een paar keer kort achter elkaar ramt ze de lade van het keukenblok dicht. Dat doet ze wel vaker, wanneer ze boos is of haar gelijk niet kan halen. Eigenlijk gebeurt het regelmatig want vader is de baas in huis. Daar laat hij geen misverstand over bestaan. Hoewel de tussendeur naar de keuken dicht is, hoort Ismael nu duidelijk hoe zijn moeder huilt. Ze roept Allah aan voor bijstand. Het is overduidelijk: ze is het er absoluut niet mee eens. Ismael voelt zich gesterkt door het geweld waarmee ze zich op haar domein uitleeft. En door haar luidkeelse geweeklaag. Ze is geen type voor stil protest. Ze doet er alles wat binnen haar vermogen ligt aan haar man alsnog op andere gedachten te brengen. Voor haar staat de onomkeerbaarheid van het besluit nog allerminst vast. Voor zijn vader wel.

‘Zonen,’ vervolgt hij op plechtige toon wanneer hun moeder aan een adempauze toe is, ’jullie weten hoezeer ik mijn best heb gedaan. Het is me echter niet gelukt. Sinds ik werd ontslagen heb ik stad en land afgelopen. Waar ook maar een vacature was, zelfs als die onder mijn kunnen lag, ben ik eropaf gegaan. Net als alle andere werklozen. Het is hopeloos. Er is amper werk. De economie zit in het slop en het wordt alleen maar erger. Voor iedere baan – als er al een vacature is – zijn tientallen gegadigden. Sterker nog. Meer dan honderd. Keer op keer word ik afgewezen. Nu eens ben ik te oud, dan weer ongekwalificeerd. Meestal krijg ik geeneens een reden te horen. Ik laat de moed niet zakken, zo zit ik niet in elkaar, maar het is tijd de realiteit onder ogen te zien. Het duurt niet lang meer of ons spaargeld is op. Als er niet snel iets verandert, komen we in armoede te leven. Tot nu toe hebben we het gered. Jullie hebben jullie school afgemaakt, een diploma behaald. Daar ben ik trots op. Maar ook voor jullie is hier geen toekomst.’

Sadik wil een tegenwerping maken, maar zijn vader steekt gebiedend een hand op.

‘Ik ben nog niet klaar dus waag het niet me te onderbreken. Waar was ik? Ja. De oplossing. Want die is er. Voor jullie en voor ons. Ik heb contact opgenomen met Berat, mijn zwager. Hij kan jullie aan werk helpen. En hij is bereid jullie een maand of twee onderdak te bieden, al vraagt hij uiteraard wel een redelijk bedrag aan kostgeld. Dus zoek snel een eigen onderdak om zoveel mogelijk geld over te houden. Wees spaarzaam. Van jullie salaris maken jullie iedere maand de helft aan mij over. In ieder geval tot het hier weer beter gaat en ik werk heb gevonden. Of, in het ergste geval, tot jullie moeder en ik allebei zijn overleden. Dit is de oplossing die ik heb bedacht. Zo gaan we het doen.’

‘Maar vader,’ zegt Sadik kleintjes, ‘oom Berat woont in Nederland.’

‘Klopt. Dus daar gaan jullie naartoe.’

‘Hoe dan?’ stamelt Ismael die nog nauwelijks van de schok is bekomen.

‘Jullie kunnen meerijden met Eren. Hij heeft een vracht voor Belgrado. Daar lost hij en krijgt hij een nieuwe lading voor Salzburg. Zelfde verhaal. Nieuwe vracht naar Rotterdam. Daar haalt oom Berat jullie op.’

20.

Waarom zo ver weg? Geen idee. Ik had, zoals ik al zei, geen nauw omschreven plan voor mijn vlucht. Ik zal niet zeggen dat ik halsoverkop vertrok. Maar het kon niet langer zo. Miriam verstikte me, dag na dag, uur na uur. Meestal was ze net een terriër die weigerde mij los te laten. Ongevraagd en onaangekondigd stond ze op de stoep. Of erger nog: “om mij te verrassen” was ze al in mijn huis aanwezig wanneer ik thuiskwam van een bespreking met de uitgever of als ik Selin had opgehaald. Heel soms, bij lange na niet vaak genoeg, was ze liever alleen thuis. Op zichzelf. Met een patatje op de bank. Collega’s had ze alleen nog op veilige afstand. Zij was de laatste van haar tak van de familie. Kennissen had ze amper. Die liepen gillend weg zodra ze haar wat beter leerden kennen. Zelf verklaarde ze dit uit het feit dat ze geen groepsmens is. In zekere zin klopt dat. Er is geen groep tegen haar opgewassen.

Ik moest weg uit haar omgeving, me voorgoed onttrekken aan haar wurgende greep op mijn leven, aan haar ziekelijke neiging zich met alles te bemoeien waar ik niet om had gevraagd. Haar ongebreidelde inmenging. Ik wist alleen dát ik weg zou gaan, voldoende ver om zeker te weten haar nooit meer te hoeven zien. Achteraf bekeken had ik misschien net zo goed en veel makkelijker naar Groningen of Limburg kunnen verkassen, al zie ik haar er zonder meer voor aan mij dan alsnog te hebben opgespoord. Ze laat niet zomaar los.

Het moment van vertrek had ik niet gepland. Het gebeurde bijna als vanzelf. Min of meer spontaan. Ondanks alle overwegingen en alle gepieker dat eraan voorafging. Ineens wist ik het. Het moment was gekomen afscheid van Asha te nemen. De tijd was rijp. Het kon nu elk moment gebeuren. Nee. Dat klinkt te actief. Het kon me nu elk moment overvallen. Het juiste moment. De overweldigende drang er vandoor te gaan. Daar was het wachten op. Hooguit een paar dagen. Eindelijk was ik mijn twijfel de baas.

21.

De dag na mijn vertrek laat Asha mij weten hoe Miriam zich heeft misdragen, met name jegens mijn voormalige buren links en rechts, omdat ze weigerde te geloven dat niemand iets had opgemerkt. Daar bleef het niet bij.